Terapia schematówArtykuł
Aktualizacja: 6 min czytania
Marcela Kwiecień

Autor

Marcela Kwiecień

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Stol w mieszkaniu, na nim otwarty zeszyt z odrecznymi notatkami i drugi zamkniety obok, osoba przewraca kartke

Terapia schematów a terapia poznawcza: różnice i podobieństwa

Czym różni się terapia schematów od terapii poznawczej?

Klasyczna terapia poznawcza zaczyna od bieżących myśli i objawów, a terapia schematów od utrwalonych wzorców, które sięgają dzieciństwa. Nazywa się to pracą „od dołu”: najpierw schematy, a dopiero potem łatwiej dostępne myśli, które z nich wynikają.

Ten opis klasycznej terapii poznawczej pochodzi od autorów terapii schematów. Niektórzy terapeuci poznawczo-behawioralni zmodyfikowali ją do pracy z zaburzeniami osobowości, a w poprawionym modelu Becka relacja z terapeutą jest dopuszczalnym narzędziem zmiany. Różnice teoretyczne są subtelne, ale w podejściu do leczenia zasadnicze.

ObszarKlasyczna terapia poznawczaTerapia schematów
Na czym się skupiaObjawy, nowe umiejętności i bieżące problemy pacjenta.Utrwalone wzorce, czyli schematy.
Od czego zaczynaOd powierzchniowych postrzeżeń, takich jak myśli automatyczne. Do podstawowych przekonań przechodzi później, jeśli pacjent kontynuuje terapię po złagodzeniu objawów.Od poziomu podstawowego, czyli schematów, które potem łączy z łatwiej dostępnymi myślami automatycznymi i zniekształceniami poznawczymi.
PrzeszłośćDzieciństwem zajmuje się w niewielkim stopniu.Opisuje typowe źródła w dzieciństwie dla każdego z osiemnastu schematów, a terapeuta wyjaśnia pacjentowi pochodzenie jego schematów.
Praca z wyobrażeniami i dialogiemWiększość terapeutów nie uważa jej za podstawową i stosuje głównie jako element technik behawioralnych.Jeden z czterech równie istotnych elementów leczenia, obok strategii poznawczych, behawioralnych i interpersonalnych. Zajmuje dużo czasu na sesji.
Relacja z terapeutąW tradycyjnym modelu zwykle nie jest aktywnym składnikiem leczenia, a trudności w relacji traktuje się jako przeszkody do pokonania.Jedno z głównych narzędzi: empatyczna konfrontacja i ograniczone powtórne rodzicielstwo.
Struktura sesjiTerapeuta zajmuje się jasno określonym zestawem bieżących problemów aż do ich ustąpienia.Luźniejsza: terapeuta przechodzi między teraźniejszością a przeszłością i między schematami.

Kiedy klasyczna terapia poznawcza nie wystarcza?

Przy długotrwałych problemach osobowościowych klasyczna terapia poznawcza może nie wystarczyć. Są trzy typowe sytuacje: objaw wraca po leczeniu, problemy osobowościowe wychodzą dopiero po jego ustąpieniu albo pacjent zgłasza się bez jednego objawu, który dałoby się nazwać.

Przykład pierwszej sytuacji to agorafobia, czyli lęk przed miejscami, z których trudno uciec, która wraca po skutecznej terapii, bo zostają zależność od innych i poczucie niekompetencji. Drugiej: po terapii zaburzenia obsesyjno-kompulsywnego pacjent odkrywa, że przez lata samotniczego życia nie ma znajomych. Trzeciej: pacjent opisuje przewlekłą pustkę i powtarzające się trudne związki.

Dla wielu pacjentów klasyczne podejście jest bardzo pomocne. Tabela pokazuje, dlaczego przy problemach osobowościowych jego założenia przestają działać.

Założenie klasycznego protokołuCo dzieje się przy problemach osobowościowych
Pacjent przestrzega protokołu i jest zmotywowany do zmniejszania objawów.Motywacja bywa niejednoznaczna: pacjent może nie wykonywać zadań domowych albo szukać u terapeuty pocieszenia zamiast uczyć się samodzielnie.
Po krótkim szkoleniu pacjent ma dostęp do swoich myśli, przekonań i emocji.Wielu pacjentów blokuje bolesne myśli, obrazy i wspomnienia, więc dostęp do nich jest ograniczony.
Pacjent zmienia przekonania i zachowania przez analizę, argumenty i eksperymenty.Zniekształcone myśli i szkodliwe zachowania są bardzo trudne do zmiany samymi technikami. Pacjenci uważają wzorce za część siebie, więc rezygnacja z nich przypomina utratę części siebie.
W pierwszych sesjach powstaje współpraca z terapeutą.Trudności w nawiązaniu przymierza odzwierciedlają trudności w relacjach poza terapią, a w tradycyjnym podejściu traktuje się je raczej jako przeszkodę niż materiał do pracy.
Pacjent zgłasza jasno określone problemy, które można obrać za cel.Zgłasza problemy niejasne i przewlekłe: brak satysfakcji w miłości, pracy, zabawie, pustkę, powtarzające się trudne związki.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Na czym terapia schematów kładzie większy nacisk niż terapia poznawcza?

Terapia schematów kładzie większy nacisk na dzieciństwo, pracę z emocjami i relację z terapeutą. W fazie zmiany terapeuta elastycznie łączy pracę nad myślami, wyobrażenia, zmianę zachowań i pracę nad relacją, dobierając je do potrzeb pacjenta, które zmieniają się z tygodnia na tydzień.

Podstawą jest osiemnaście schematów w pięciu obszarach, z których każdy ma opisane typowe źródło w dzieciństwie. Reakcje na schemat porządkują style radzenia sobie, a stany aktywne tu i teraz tryby schematów.

Na sesji terapeuta sięga po wyobrażenia i dialogi, żeby dotrzeć do emocji, których nie uchwyci samo pytanie o myśli. „Gorące” przekonania, przeżywane z silnymi emocjami, łatwiej poddają się zmianie niż „zimne”. Inna jest też rola relacji: empatyczna konfrontacja to okazanie zrozumienia przy wskazaniu zniekształconych reakcji wobec terapeuty, a ograniczone powtórne rodzicielstwo to częściowe zaspokajanie potrzeb emocjonalnych, których zabrakło w dzieciństwie, w granicach relacji terapeutycznej.

Które techniki terapii poznawczej zostają w terapii schematów?

Zostają współpraca z terapeutą, jego aktywna rola, edukacja pacjenta, zadania domowe, praca z dowodami i ćwiczenie nowych zachowań. Obie szkoły podkreślają ćwiczenia poza gabinetem, bo przenoszą naukę do codzienności i uczą praktycznych sposobów radzenia sobie z konkretnymi sytuacjami.

Pacjent zbiera dowody za schematem i przeciw niemu, a argumenty przeciw zapisuje wspólnie z terapeutą na karcie przypominającej. Ćwiczy nowe zachowania w wyobraźni i w odgrywaniu ról, a po zadaniu domowym omawia, czego się nauczył. Obie szkoły uczą też rozpoznawać myśli pojawiające się w konkretnych sytuacjach i sprawdzać przekonania o sobie oraz innych.

Twórca terapii schematów przed stworzeniem własnej teorii pozostawał przede wszystkim pod wpływem Becka, dlatego założenia obu szkół w wielu punktach się pokrywają. Terapia schematów integruje elementy wielu innych szkół, ale nie jest eklektyczna w sensie działania metodą prób i błędów, bo jej fundamentem jest spójna teoria.

Czy terapia schematów trwa dłużej niż terapia poznawcza?

Typowe protokoły terapii poznawczo-behawioralnej to terapie krótkoterminowe, około 20 sesji, a terapia schematów może być krótko-, średnio- lub długoterminowa, zależnie od pacjenta. Terapia poznawcza pracuje nad jasno określonym zestawem bieżących problemów aż do ich ustąpienia.

Terapia schematów dotyczy wzorców, które rozwijają się przez całe życie, dlatego leczenie niektórych schematów bywa długie.

Czy trzeba wybierać między terapią poznawczą a terapią schematów?

Terapia schematów jest właściwym narzędziem dla trudności, które mają źródło w problemach osobowościowych, gdy ostre objawy już się zmniejszyły. Często łączy się ją z innymi działaniami, takimi jak terapia poznawczo-behawioralna czy leczenie farmakologiczne, a rozpoznanie i decyzje o leczeniu należą do lekarza.

SytuacjaJak to wygląda w terapii schematów
Ostre objawy, na przykład pełnoobjawowa depresja albo nawracające ataki panikiTerapia schematów nie została opracowana do leczenia ostrych objawów. Po ich zmniejszeniu jest właściwym narzędziem dla chronicznych aspektów zaburzenia.
Objaw ustąpił po leczeniu, ale wraca albo wychodzą inne trudnościTo granica klasycznej terapii, na przykład powrót agorafobii po skutecznym leczeniu.
Niejasne, przewlekłe niezadowolenie, powtarzające się trudne związki, pustkaTakie problemy trudno przełożyć na precyzyjne cele klasycznej terapii poznawczo-behawioralnej, a terapia schematów zajmuje się utrwalonymi wzorcami.
Pytanie o lekiLeczenie farmakologiczne bywa łączone z terapią schematów. Decyzje o lekach podejmuje lekarz psychiatra.

Gdzie szukać pilnej pomocy w kryzysie psychicznym?

Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod numer 112. Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, ale bezpośredniego zagrożenia nie ma, zgłoś się na izbę przyjęć lub SOR albo zadzwoń na całodobową linię wsparcia 800 70 2222. Bliska osoba nie zastępuje w kryzysie pomocy profesjonalnej.

Bibliografia

  1. Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP, rozdz. 1.1 (s. 19 do 24), 1.2 (s. 24 do 25), 1.6 (s. 32), 1.12 (s. 69 do 72), 1.13 (s. 72 do 77).

Artykuł ma charakter edukacyjny i porównuje terapię schematów z terapią poznawczą na podstawie książki Younga, Klosko i Weishaar, której autorzy są twórcami terapii schematów. Artykuł nie zastępuje konsultacji dotyczącej wyboru metody leczenia ani oceny objawów. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza.

Często zadawane pytania

Czy terapia schematów to to samo co CBT?

Nie. Terapia schematów wyrosła z terapii poznawczo-behawioralnej i zachowuje wiele jej technik, ale kładzie nacisk na pojęcie schematu, techniki doświadczeniowe i relację z terapeutą jako narzędzie zmiany. To integracja CBT z elementami teorii przywiązania, Gestalt, relacji z obiektem, konstruktywizmu i terapii psychoanalitycznej.

Czy terapia schematów rezygnuje z technik znanych z terapii poznawczej?

Nie. W terapii schematów jest praca z dowodami za schematem i przeciw niemu, zadania domowe, karty przypominające, odgrywanie ról i ćwiczenie nowych zachowań. Większe znaczenie mają w niej techniki doświadczeniowe i historia pacjenta.

Dla kogo powstała terapia schematów?

Twórca terapii schematów stworzył ją do leczenia trudnych przypadków: pacjentów z chronicznymi problemami osobowościowymi, którym nie dało się odpowiednio pomóc tradycyjną terapią poznawczo-behawioralną.

Czy terapia schematów trwa dłużej niż klasyczna terapia poznawczo-behawioralna?

Terapia schematów może być krótko-, średnio- lub długoterminowa, zależnie od pacjenta, a typowe protokoły terapii poznawczo-behawioralnej są krótkoterminowe, około 20 sesji.

Czy terapia schematów leczy ostre objawy, na przykład ataki paniki?

Nie została do tego opracowana: jej zadaniem są chroniczne, osobowościowe aspekty zaburzeń, a nie pełnoobjawowa depresja czy nawracające ataki paniki. Po zmniejszeniu ostrych objawów bywa właściwym narzędziem, a decyzje o leczeniu objawów podejmujesz z lekarzem.

Marcela Kwiecień

mgr Marcela Kwiecień

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Prowadzę terapię par, a jako jedyna w zespole diagnozę ADHD u dorosłych (wywiad DIVA-5). W pracy łączę CBT z Terapią Skoncentrowaną na Rozwiązaniach.

Zobacz profil