Terapia schematówArtykuł
Aktualizacja: 7 min czytania
Izabela Stanowska

Autor

Izabela Stanowska

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Osoba siedzi przy stole z rozlozonymi papierami i formularzem, z dlonia opartа o czolo, obok telefon ekranem do gory

Wyuczona bezradność: co to jest i skąd się bierze przekonanie „nie dam rady”

Co to jest wyuczona bezradność w psychologii?

W badaniach na zwierzętach wyuczona bezradność oznacza, że po wcześniejszych przykrych zdarzeniach, nad którymi zwierzę nie miało kontroli, przestaje ono próbować uciekać przed wstrząsami elektrycznymi. Badacze uznali początkowo, że zwierzę uczy się, iż nic, co zrobi, nie ma znaczenia, i to osłabia jego próby ucieczki.

Zjawisko odkryto około pięćdziesiąt lat temu, a jego autorzy opisali później, co o nim wiadomo z neuronauki. Nazwa „wyuczona bezradność” pochodzi z badań nad brakiem kontroli, a nie z terapii schematów.

Czy wyuczona bezradność jest naprawdę wyuczona?

Autorzy pierwotnej teorii napisali po latach, że ujęli sprawę na odwrót. W opisanych badaniach na zwierzętach bierność wobec długotrwałych przykrych zdarzeń nie jest wyuczona, lecz jest reakcją domyślną. Uczy się natomiast czegoś przeciwnego: że można te zdarzenia kontrolować, a wykrycie kontroli pozwala przezwyciężyć bierność.

Mechanizm tej reakcji jest dziś bardzo dobrze opisany na poziomie biologicznym. U zwierząt bierność wiąże się z aktywnością pewnego ośrodka w mózgu, a wykrywanie kontroli, za które odpowiada kora przedczołowa, tę aktywność hamuje.

Domyślna bierność i uczenie się kontroli mogą mieć znaczenie dla leczenia depresji. To przypuszczenie, a nie zalecenie dla pacjentów.

PsychoLogic

Czy to lenistwo, czy już depresja?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Czy wyuczona bezradność to schemat Zależność/Niekompetencja?

To dwa osobne pojęcia: pierwsze pochodzi z badań nad brakiem kontroli, drugie z terapii schematów. Terapia schematów nie używa nazwy „wyuczona bezradność”, ale przekonanie o niemożności radzenia sobie bez cudzej pomocy często przejawia się właśnie jako bezradność.

W terapii schematów przekonanie „nie poradzę sobie sam(a)” w codziennych sprawach opisuje schemat Zależność/Niekompetencja. Nie ma tam pojęcia „wyuczona niekompetencja”.

Jak objawia się przekonanie „nie poradzę sobie sam”?

Schemat Zależność/Niekompetencja składa się z dwóch elementów: niekompetencji i wynikającej z niej zależności od innych. Niekompetencja to brak wiary, że jest się zdolnym do właściwej oceny sytuacji i podejmowania decyzji w życiu codziennym, a zależność to szukanie kogoś, kto się Tobą zaopiekuje.

Osoby z tym schematem mogą sprawiać wrażenie dziecinnych i bezradnych. Opiekunami są zwykle rodzice albo ich zastępcy, ale mogą nimi być także partner, rodzeństwo, przyjaciele, przełożeni, a nawet terapeuci. Podstawowe założenie brzmi: „Jestem niekompetentny, zatem muszę polegać na innych”. Są osoby, które odmawiają awansu albo boją się opuścić krzywdzącego, kontrolującego lub emocjonalnie chłodnego partnera, bo nie wierzą, że przetrwają samodzielnie.

Lista pokazuje typowe zachowania, ale nie służy do rozpoznawania schematu.

  • proszenie innych o pomoc
  • nieustanne pytanie, co robić, przy nowych zadaniach
  • wielokrotne pytanie o radę przy podejmowaniu decyzji
  • trudności z samodzielnym podróżowaniem i kontrolowaniem własnych finansów
  • łatwe poddawanie się
  • odmawianie dodatkowych zobowiązań, na przykład awansu w pracy
  • unikanie nowych zadań
  • lęk przed samotną jazdą samochodem, w tym obawa przed zgubieniem się albo awarią, z którą nie wiadomo, co zrobić

Czy za bezradnością stoi brak umiejętności, czy brak wiary w siebie?

Za bezradnością w codziennych sprawach mogą stać naraz brak wiary we własny osąd oraz brak praktycznych umiejętności. Oba widać na przykładzie kobiety, u której agorafobia, czyli lęk przed miejscami trudnymi do opuszczenia, wróciła po zakończeniu leczenia: brakowało jej pewności przy decyzjach i umiejętności, takich jak prowadzenie samochodu czy gospodarowanie pieniędzmi.

Praca nad tym schematem obejmuje więc dwie warstwy: pewność siebie oraz umiejętności.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Skąd bierze się przekonanie, że nie dasz rady?

Schemat Zależność/Niekompetencja należy do obszaru osłabionej autonomii i braku dokonań. U jego podłoża stoi zazwyczaj dom, w którym rodzice robili za dziecko wszystko i przesadnie je chronili, podważali jego wiarę w siebie i nie wzmacniali go, gdy radziło sobie samodzielnie poza domem.

Rodzic nierzadko starał się pomóc, a mimo dobrych intencji jego działania mogły osłabić niezależność dziecka. Schemat może też powstać bez żadnej traumy: wystarczy, że przez całe dzieciństwo ktoś był w pełni chroniony przez nadopiekuńczych rodziców.

Czy każda prośba o radę oznacza bezradność?

Nie. Prośba o radę nie dowodzi sama w sobie bezradności ani schematu Zależność/Niekompetencja, bo to samo zachowanie może wynikać z różnych schematów. Wielokrotne pytanie, co robić, nie mówi jeszcze, skąd się bierze. Może je napędzać na przykład potrzeba bliskości, której zabrakło w dzieciństwie.

Przekonanie o porażce w pracy czy w nauce opisuje schemat Porażki, który dotyczy osiągnięć, a nie „zwyczajnych” decyzji. Lęk przed katastrofą, na przykład chorobą, to Podatność na Zranienie lub Zachorowanie: jej lęk dotyczy katastrof, a nie radzenia sobie z codziennością.

Co robi terapia schematów z tym przekonaniem?

Terapia ma dwa cele: zwiększyć poczucie kompetencji i zmniejszyć zależność od innych ludzi. Pierwszy obejmuje pracę nad pewnością siebie i umiejętnościami, a drugi polega na przezwyciężaniu unikania samodzielnych zadań, co wymaga zniesienia krótkotrwałego niepokoju w zamian za korzyści w dłuższej perspektywie.

Pacjenci zwykle nie zgłaszają się po to, by stać się bardziej niezależni: szukają kogoś, kto powie im, co robić, a ich celem jest zwykle usunięcie objawów, na przykład lęku.

Największe ryzyko to uzależnienie pacjenta od terapeuty. Dlatego terapeuta zachęca do własnych decyzji, pomaga tylko wtedy, gdy to konieczne, i chwali każdy krok naprzód. Na początku pozwala na pewną zależność, bo bez niej pacjent zapewne przerwałby terapię, a potem stopniowo się wycofuje. Gdy pacjent pyta o radę, choć sam powinien zdecydować, terapeuta łagodnie odmawia odpowiedzi i wspiera go w samodzielnej decyzji.

Rodzaj pracyNa czym polega przy tym schemacie
Strategie poznawczeKwestionowanie przekonania, że do życia potrzebna jest ciągła pomoc. Karty przypominające, dialogi między stroną schematu a zdrową stroną, rozwiązywanie problemów przy podejmowaniu decyzji. Rozmowa o kosztach zależności, takich jak niezaspokojona potrzeba autonomii.
Strategie behawioralneZadania domowe o rosnącym stopniu trudności, w których człowiek samodzielnie wykonuje codzienne czynności, zaczynając od najłatwiejszych. Ćwiczenie ich wcześniej na sesji, nagradzanie siebie za każde wykonane zadanie, techniki radzenia sobie z lękiem. Bez zmiany zachowań nie zbiera się dość dowodów przeciwko schematowi.
Praca z wyobraźniąMa tu mniejsze znaczenie.
RodzinaJeśli bliscy wciąż wzmacniają zależność, zwłaszcza gdy wszyscy mieszkają razem, terapeuta rozważa włączenie ich do leczenia. Gdy człowiek radzi sobie z otoczeniem, kiedy jest sam, rodziny się nie angażuje.

Gdzie szukać pilnej pomocy w kryzysie?

Przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia, także ze strony bliskiej osoby, dzwoń pod numer 112. Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, ale bezpośredniego zagrożenia nie ma, zgłoś się na izbę przyjęć lub SOR albo zadzwoń na całodobową linię wsparcia 800 70 2222.

Jeśli doznajesz przemocy w rodzinie, Ogólnopolski Telefon dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” (800 120 002) działa całodobowo.

Bibliografia

  1. Maier, S. F., Seligman, M. E. P. (2016). Learned helplessness at fifty: Insights from neuroscience. Psychological Review, 123(4), 349-367. doi:10.1037/rev0000033.
  2. Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP, rozdz. 1.1 (s. 20), 1.4 (s. 27), 1.6 (s. 34 do 39), 1.9 (s. 55), 2 (s. 96), 6 (s. 231), 7.2 (s. 256 do 261 i 266).
  3. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Pogotowie Niebieska Linia całodobowo (dostęp 15.10.2026).

Artykuł ma charakter edukacyjny: opisuje pojęcie wyuczonej bezradności według przeglądu Maiera i Seligmana oraz schemat Zależność/Niekompetencja według książki Younga, Klosko i Weishaar. Nie służy do samodzielnego rozpoznawania schematów ani zaburzeń u siebie lub u kogoś bliskiego. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza.

Często zadawane pytania

Co to jest wyuczona bezradność?

To nazwa zjawiska z badań na zwierzętach: niepowodzenia reakcji ucieczki przed wstrząsami elektrycznymi po wcześniejszych przykrych zdarzeniach, których zwierzę nie mogło kontrolować. Badacze wyjaśnili je początkowo tym, że zwierzęta uczą się, iż nic, co zrobią, nie ma znaczenia, ale po latach uznali to wyjaśnienie za odwrócone.

Czy wyuczona bezradność to to samo co wyuczona niekompetencja albo schemat Zależność/Niekompetencja?

To dwa osobne pojęcia. Wyuczona bezradność pochodzi z badań nad brakiem kontroli, a schemat Zależność/Niekompetencja z terapii schematów. Terapia schematów nie używa nazw „wyuczona bezradność” ani „wyuczona niekompetencja”, a przekonanie o niemożności radzenia sobie bez cudzej pomocy opisuje jako schemat Zależność/Niekompetencja.

Czy istnieje test na wyuczoną bezradność?

Wyuczona bezradność to pojęcie z badań, a nie rozpoznanie medyczne. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie medyczne należy do lekarza.

Czy wyuczoną bezradność można zmienić?

U zwierząt bierność wobec przykrych zdarzeń można przezwyciężyć uczeniem się kontroli. W terapii schematu Zależność/Niekompetencja celem jest zwiększenie poczucia kompetencji i zmniejszenie zależności od innych. Zmiana schematu oznacza zmniejszenie jego wpływu: uruchamia się rzadziej, a powiązane z nim emocje są słabsze i krótsze.

Czy terapeuta powie mi, co mam robić?

Osoby ze schematem Zależność/Niekompetencja szukają na terapii eksperta, który powie im, co mają robić. Gdy pacjent pyta o radę w sprawie, którą potrafi sam rozstrzygnąć, terapeuta łagodnie odmawia odpowiedzi i wspiera go w samodzielnej decyzji. Na początku pozwala na pewną zależność, a potem stopniowo się z niej wycofuje.

Izabela Stanowska

mgr Izabela Stanowska

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Doświadczenie zbierałam w placówkach oświatowych z oddziałami integracyjnymi, w centrum medycznym i na oddziale dziennym. Dziś pracuję też z ADHD i spektrum autyzmu.

Zobacz profil