Terapia schematówArtykuł
11 min czytania
Marcela Kwiecień

Autor

Marcela Kwiecień

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Osoba w fotelu w jasnym gabinecie trzyma podkładkę z formularzem i zastanawia się z długopisem w dłoni

Kwestionariusz Schematów Younga: co to jest i jak działa

Czym jest Kwestionariusz Schematów Younga (YSQ)?

Kwestionariusz Schematów Younga, w skrócie YSQ, to formularz samoopisowy: czytasz zdania o sobie i oceniasz na skali, jak mocno do Ciebie pasują. Zdania są pogrupowane według schematów, ale nazw schematów w formularzu nie ma, bo klucz do nich ma terapeuta. Formularz niczego nie rozpoznaje, tylko pokazuje, o czym warto rozmawiać.

Diagnoza w terapii schematów nie polega na zaznaczeniu gotowej formuły. Terapeuta stawia hipotezy na podstawie tego, co już wie, a potem sprawdza je i poprawia, gdy zbiera kolejne informacje. Kwestionariusz jest jednym z tych źródeł, obok wywiadu i obserwacji tego, co dzieje się na samej sesji.

Zanim dojdzie do formularza, terapeuta ustala, z czym się zgłaszasz, i zbiera ogólną historię Twojego życia. Sprawdza też, czy podejście oparte na schematach w ogóle będzie dla Ciebie odpowiednie. Dopiero na tym tle odpowiedzi w formularzu zaczynają coś znaczyć.

Jak wygląda wypełnianie kwestionariusza schematów?

Kwestionariusz wypełniasz sam, zwykle w domu, po pierwszej lub drugiej sesji. Dzięki temu spotkanie nie schodzi na wypełnianie papierów i zostaje w całości na rozmowę, a Ty odpowiadasz bez terapeuty nad głową. Odpowiedzi to jeszcze nie diagnoza, bo ich znaczenie ustalacie razem dopiero na kolejnym spotkaniu.

Skala ma sześć stopni, więc nie chodzi o proste „tak” albo „nie”, tylko o to, na ile mocno dane zdanie Cię dotyczy. Istnieje wersja pełna i skrócona. Pełna lepiej sprawdza się w pracy klinicznej, bo pokazuje więcej niuansów każdego schematu. Skróconą częściej stosuje się w badaniach.

U części osób samo wypełnianie uruchamia silne emocje, zwłaszcza gdy w dzieciństwie doświadczyły poważnej traumy. Wtedy terapeuta rozkłada zadanie na dłużej, a czasem wypełnia formularz razem z Tobą na sesji, zamiast zostawiać go na samotny wieczór w domu.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Jak terapeuta korzysta z wyników kwestionariusza schematów?

Terapeuta zwykle nie liczy sumy punktów, tylko rozmawia z Tobą o zdaniach ocenionych najwyżej. Prosi o przykład z życia, żeby sprawdzić, czy zdanie opisuje powtarzający się wzorzec, a nie jedną sytuację. Wynik zestawia z historią Twojego życia i z tym, co dzieje się między wami na sesji.

Historię życia terapeuta prowadzi od obecnego problemu wstecz. Pyta o związki, powtarzające się trudności w pracy i chwile, w których wracały te same silne emocje. Szuka wzorca ciągnącego się od dzieciństwa, bo właśnie taki wzorzec odróżnia schemat od jednorazowej reakcji.

Jeśli w odpowiedziach pojawiają się sprzeczności, terapeuta pyta o nie wprost. Czasem po prostu zdanie zostało zrozumiane inaczej, niż zakładano. Precyzja ma znaczenie, bo różne schematy wymagają innej pracy. Ktoś, kto wciąż prosi bliskich o radę w codziennych sprawach, może mieć schemat Zależności/Niekompetencji, ale równie dobrze Deprywację Emocjonalną, jeśli w dzieciństwie zabrakło mu osoby, do której mógłby się zwrócić.

Schematy widać też w tym, jak zachowujesz się wobec samego terapeuty. Osoba ze schematem Opuszczenia może z trudem mu ufać, bo boi się porzucenia, a osoba ze schematem Roszczeniowości może domagać się szczególnego traktowania, na przykład zmiany terminu sesji. Terapeuta to zauważa i nazywa z empatią.

Wszystko to trafia do konceptualizacji przypadku, czyli roboczego opisu Twoich schematów i ich źródeł. To nie etykieta przypięta na zawsze, tylko plan, do którego terapeuta wraca i który poprawia w miarę postępów terapii schematów.

Jakie inne kwestionariusze stosuje się w diagnozie schematów?

Obok Kwestionariusza Schematów Younga terapeuta może użyć kilku innych formularzy, bo każdy patrzy na inny fragment obrazu: dzieciństwo, unikanie albo nadmierną kompensację. Razem dają pełniejszy portret niż którykolwiek z osobna, a rozbieżności między nimi są dla terapeuty wskazówką do rozmowy, a nie błędem do poprawienia.

Kolejność nie jest przypadkowa. Kwestionariusz Schematów Younga trafia do Ciebie zwykle jako pierwszy, a Kwestionariusz Postaw Rodzicielskich kilka tygodni później, gdy rozmowa naturalnie schodzi na pochodzenie schematów. Kwestionariusze unikania i kompensacji pomagają ocenić, jakim stylem radzenia sobie posługujesz się najczęściej.

Zdarza się, że ktoś nisko ocenia stwierdzenia w Kwestionariuszu Schematów Younga, a wysoko powiązane z tym samym schematem punkty w Kwestionariuszu Postaw Rodzicielskich. Może to oznaczać unikanie albo nadmierną kompensację, więc terapeuta omawia rozbieżność z Tobą. Zdarza się też odwrotnie: dom był trudny, a schemat się nie wykształcił, bo złagodził go inny bliski dorosły albo temperament dziecka.

Formularze bywają też łatwiejszym kanałem niż rozmowa. Niektórzy łatwiej ubierają trudne wspomnienie z dzieciństwa w słowa na papierze, niż mówią o nim terapeucie prosto w oczy.

  • Kwestionariusz Postaw Rodzicielskich Younga szuka dziecięcych źródeł schematów i każe osobno ocenić zachowania rodziców oraz innych opiekunów.
  • Kwestionariusz Unikania Younga-Rygha ocenia ogólny wzorzec unikania, wspólny dla wielu schematów, a nie jeden konkretny schemat.
  • Kwestionariusz Kompensacji Younga sprawdza skłonność do nadmiernej kompensacji, czyli do zachowań, które pozornie przeczą schematowi, a w istocie są obroną przed nim.
  • Formularz oceny historii życia to obszerny inwentarz stwierdzeń o objawach, związkach i ważnych wspomnieniach z dzieciństwa.

Czego Kwestionariusz Schematów Younga nie powie?

Kwestionariusz pokazuje tylko to, co świadomie o sobie wiesz i potrafisz nazwać, więc nie każdy schemat ujawnia się w nim wyraźnie. Jedno wysoko ocenione zdanie niewiele mówi, a wynik nie jest rozpoznaniem klinicznym, tylko hipotezą, którą terapeuta dalej sprawdza rozmową, historią życia i pracą z wyobrażeniami.

Jedni trafnie opisują własne emocje na piśmie. Inni mają z tym trudność, choć potrafią precyzyjnie opisać zachowania rodziców z dzieciństwa. To normalne i właśnie dlatego jeden formularz nie wystarcza.

Samo wypełnianie bywa polem, na którym ujawnia się unikający styl radzenia sobie ze schematem. Niektórzy zostawiają część stwierdzeń bez odpowiedzi, inni odkładają formularz tygodniami, jeszcze inni przy wszystkim zaznaczają, że problemu nie ma. Terapeuta wtedy nie naciska, tylko razem z Tobą sprawdza, co stoi za tym oporem.

Wrodzonego temperamentu emocjonalnego nie zmierzy żaden kwestionariusz. Autorzy metody zaznaczają, że nie mają narzędzia, które oceniałoby go jednoznacznie, więc terapeuta pyta o to wprost: jak reagujesz na świat od najmłodszych lat, niezależnie od tego, co pokazał formularz.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Czy test schematów Younga można zrobić online?

Wypełnić można, ale wersje krążące w internecie pod nazwą Kwestionariusza Schematów Younga pomijają to, co nadaje wynikowi znaczenie, czyli rozmowę z terapeutą. Diagnoza w terapii schematów jest procesem, a nie jednorazowym pomiarem: terapeuta stawia hipotezy, sprawdza je i poprawia, gdy pojawiają się nowe informacje.

Autorzy metody odsyłają po oryginalne formularze do Schema Therapy Institute, a materiały z sieci często tylko podszywają się pod to narzędzie.

Gdy wywiad i kwestionariusze dają już intelektualny obraz schematów, terapeuta sięga po pracę z wyobrażeniami, żeby schemat uruchomić, a nie tylko zrozumieć. Prosi o przywołanie obrazu trudnej sytuacji z dzieciństwa, a potem obrazu z obecnego życia, w którym pojawia się podobne uczucie. Ta metoda często ujawnia schemat szybciej niż rozmowa o przekonaniach.

Źródeł diagnozy jest więcej. Schematy widać w drobnych reakcjach na sesji, na przykład w tym, jak łatwo komuś zaufać, w powtarzających się snach i w tym, jak reagujesz na film czy książkę, które poleca terapeuta.

Co możesz zrobić sam, zanim zaczniesz terapię schematów?

Zamiast szukać testu, zacznij od uważnej obserwacji siebie: zwróć uwagę na nagłe, silne emocje bez wyraźnego powodu i na sytuacje, które się powtarzają, choć za każdym razem obiecujesz sobie, że zrobisz inaczej. Takie momenty często prowadzą wprost do schematu, który akurat się uruchomił, i są dobrym materiałem do rozmowy z terapeutą.

Nie musisz na razie niczego z tym robić, wystarczy, że to zauważysz i zapamiętasz. Jeśli chcesz uporządkować myśli, zajrzyj do listy osiemnastu schematów Younga, gdzie przy każdym opisano potrzebę emocjonalną, która za nim stoi. To, co wyda się znajome, jest tematem do rozmowy ze specjalistą, a nie gotowym wnioskiem o sobie.

Kiedy zgłosić się do psychoterapeuty pracującego ze schematami?

Do psychoterapeuty warto zgłosić się, gdy te same trudności wracają mimo prób zmiany: powtarzają się podobne konflikty w związkach i w pracy, silne emocje są nieproporcjonalne do sytuacji, a poczucie „tak już mam” nie ustępuje. Terapeuta na początku sprawdzi, czy podejście oparte na schematach będzie dla Ciebie odpowiednie.

Nie musisz znać swoich schematów ani wypełniać żadnego formularza przed pierwszą rozmową. Kwestionariusze pojawiają się dopiero po ustaleniu, z czym przychodzisz.

Bibliografia

  1. Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP, rozdz. 2.1.1, 2.2.2, 2.3 do 2.3.5, 2.4, 2.4.2, 2.5 i 2.6.

Często zadawane pytania

Czym jest Kwestionariusz Schematów Younga?

To samoopisowe narzędzie, którym terapeuta posługuje się w fazie diagnozy terapii schematów. Oceniasz w nim stwierdzenia pogrupowane według schematów, a terapeuta omawia z Tobą te ocenione najwyżej. Sam wynik nie jest diagnozą, tylko punktem wyjścia do rozmowy.

Czy da się rzetelnie wypełnić Kwestionariusz Schematów Younga online, bez terapeuty?

Wypełnić można, książka dopuszcza to nawet jako zadanie domowe. Rzetelnie zinterpretować wynik bez terapeuty się nie da, bo to on zestawia go z historią życia i sprawdza sprzeczności w odpowiedziach. Wersja znaleziona w internecie nie daje Ci tego kontekstu.

Czy wysoki wynik w jednym schemacie od razu oznacza, że go mam?

Nie. Terapeuta traktuje wysoko ocenione stwierdzenia jako punkt wyjścia do rozmowy, a nie gotowy wniosek. Sprawdza, czy opis faktycznie do Ciebie pasuje, i zestawia go z innymi źródłami, na przykład z historią życia czy pracą z wyobrażeniami.

Jakie inne kwestionariusze może zlecić terapeuta obok Kwestionariusza Schematów Younga?

Najczęściej wymieniany jest Kwestionariusz Postaw Rodzicielskich Younga, który szuka źródeł schematów w zachowaniach rodziców. Dochodzą do tego kwestionariusze unikania i nadmiernej kompensacji, oceniające style radzenia sobie. Bywa też stosowany obszerny formularz oceny historii życia.

Marcela Kwiecień

mgr Marcela Kwiecień

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Prowadzę terapię par, a jako jedyna w zespole diagnozę ADHD u dorosłych (wywiad DIVA-5). W pracy łączę CBT z Terapią Skoncentrowaną na Rozwiązaniach.

Zobacz profil