- Baza wiedzy
- Nic mi nie wystarcza: gdy żaden wynik nie wydaje się dość dobry

Autor
Paula Kozaczuk
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

W artykule
- Jak wyglądają nadmierne wymagania wobec siebie od środka?
- Czym jest schemat Nadmiernych Wymagań i czym różni się od zwykłej sumienności?
- Skąd się bierze schemat Nadmiernych Wymagań?
- Jak ten schemat wygląda w zachowaniu: poddanie się, unikanie, kompensacja?
- Czy to perfekcjonizm i z czym jeszcze można pomylić ten schemat?
- Jak terapia schematów pracuje z nadmiernymi wymaganiami?
- Co możesz zrobić sam, a gdzie jest granica tej pracy?
- Kiedy zgłosić się do psychologa lub psychoterapeuty?
- Bibliografia
- Często zadawane pytania
Nic mi nie wystarcza: gdy żaden wynik nie wydaje się dość dobry
Spis treści
- 01Jak wyglądają nadmierne wymagania wobec siebie od środka?
- 02Czym jest schemat Nadmiernych Wymagań i czym różni się od zwykłej sumienności?
- 03Skąd się bierze schemat Nadmiernych Wymagań?
- 04Jak ten schemat wygląda w zachowaniu: poddanie się, unikanie, kompensacja?
- 05Czy to perfekcjonizm i z czym jeszcze można pomylić ten schemat?
- 06Jak terapia schematów pracuje z nadmiernymi wymaganiami?
- 07Co możesz zrobić sam, a gdzie jest granica tej pracy?
- 08Kiedy zgłosić się do psychologa lub psychoterapeuty?
- 09Bibliografia
- 10Często zadawane pytania
Jak wyglądają nadmierne wymagania wobec siebie od środka?
Od środka nadmierne wymagania wobec siebie to nieustanne poczucie presji. Nic, co robisz, nie wydaje się dość dobre, bo po skończeniu zadania od razu mierzysz je względem tego, co powinno wyjść lepiej. Ulga pojawia się rzadko, a uwaga przeskakuje do kolejnego punktu na liście, zanim zdążysz się cieszyć.
Krytyka przychodzi łatwo, wobec siebie i wobec innych niemal tak samo. Coś nie idzie dość szybko albo nie wygląda dość dobrze i czujesz, jak rośnie w Tobie irytacja. Czasu zawsze jest za mało, spraw do zrobienia więcej niż godzin w dniu.
Wymagania obejmują różne obszary życia: pracę, wygląd, dom czy zasady, które sam sobie narzucasz. Myślenie bywa czarno-białe: albo zrobiłeś coś tak, jak trzeba, albo zawiodłeś na całej linii. Sukces rzadko daje satysfakcję na dłużej, bo myśli biegną już do następnego zadania. Z zewnątrz to wygląda na wysokie standardy, a od środka bliżej temu do wyścigu, w którym meta stale się przesuwa.
Czym jest schemat Nadmiernych Wymagań i czym różni się od zwykłej sumienności?
Schemat Nadmiernych Wymagań/Nadmiernego Krytycyzmu opiera się na przekonaniu, że musisz sprostać bardzo wysokim, własnym standardom, najczęściej po to, by uniknąć krytyki. O schemacie, a nie o zwykłej sumienności, mówimy dopiero wtedy, gdy wzorzec realnie szkodzi zdrowiu, poczuciu własnej wartości, satysfakcji z osiągnięć albo relacjom.
Wymagania są tu zinternalizowane: nie biorą się z tego, co pomyślą inni, tylko z reguł, które nosisz w sobie. Osoba z tym schematem starałaby się je spełnić, nawet gdyby nikt nigdy się o tym nie dowiedział. To inny mechanizm niż szukanie uznania u innych ludzi.
Schemat ma trzy najczęstsze formy. Pierwsza to perfekcjonizm: nadmierna uwaga na szczegóły i trudność w dostrzeżeniu, jak bardzo Twoje osiągnięcia przewyższają normę. Druga to sztywne zasady w wielu obszarach życia naraz, czasem wyśrubowane mocniej niż przyjęte standardy etyczne czy kulturowe. Trzecia to stałe zaabsorbowanie czasem i wydajnością.
Sama wiedza, że przesadzasz, niewiele tu zmienia. Osoby z tym wzorcem zwykle nie postrzegają swoich wymagań jako przesady, tylko jako normalność: po prostu robią to, czego oczekuje się od nich, także od siebie samych.
PsychoLogic
Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?
Ten sam temat w podcaście PsychoLogic
Skąd się bierze schemat Nadmiernych Wymagań?
Nadmierne Wymagania należą do obszaru nazwanego Nadmierną Czujnością i Zahamowaniem, w którym spontaniczność i zabawa ustępują miejsca osiągnięciom, obowiązkom i przestrzeganiu zasad. Rodzina opisywana w tym obszarze jest ponura, wymagająca i bywa nadmiernie karząca, a osiągnięcia liczą się w niej bardziej niż radość i odpoczynek.
Słowo „bywa” ma tu znaczenie, bo nie każda osoba, która rozpoznaje w sobie ten wzorzec, miała takie dzieciństwo. Są dwa różne źródła. Pierwsze, najczęstsze, to przejęcie wymagań jednego z rodziców jako własnych, tak dokładnie, że po latach trudno je odróżnić od siebie. Drugie to kompensacja: gdzieś głębiej czujesz się niewystarczający, a dążenie do doskonałości ma to poczucie zagłuszyć.
W tym drugim wariancie wysokie standardy działają jak zbroja. To schemat warunkowy, czyli taki, które powstają jako próba zdjęcia z siebie ciężaru schematu głębszego. Tym głębszym bywa Wadliwość/Wstyd, a założenie brzmi: jeśli stanę się doskonały, będę godny miłości. To wciąż założenie, nie fakt.
Jak ten schemat wygląda w zachowaniu: poddanie się, unikanie, kompensacja?
Z Nadmiernymi Wymaganiami można się zmagać na trzy sposoby: poddać im się, uciekać przed nimi albo z nimi walczyć. Ten sam podział terapia schematów stosuje do wszystkich wzorców. Jedna osoba może sięgać po różne style, zależnie od sytuacji i etapu życia, w którym się znajduje.
Poddanie się to przyjęcie wysokich wymagań jako czegoś oczywistego i służenie im bez walki i ucieczki. Unikanie z zewnątrz przypomina zwykłe odkładanie spraw na później, ale w środku chodzi o obronę przed konfrontacją z własną wysoką poprzeczką, a nie o trudność z usiedzeniem przy nudnym zadaniu. Nadmierna kompensacja bywa najbardziej zaskakująca, bo wygląda na przeciwieństwo schematu, a jest tym samym schematem noszonym na drugą stronę.
- Poddanie się oznacza poświęcanie mnóstwa czasu na dążenie do doskonałości, nawet tam, gdzie nikt tego nie oczekuje.
- Unikanie oznacza omijanie sytuacji i zadań, w których ocenia się wynik, albo zwlekanie z ich podjęciem.
- Nadmierna kompensacja oznacza, że zadania robisz naprędce i niedbale, jakby standardy nagle przestały się liczyć.
Czy to perfekcjonizm i z czym jeszcze można pomylić ten schemat?
Potocznie to zjawisko nazywa się perfekcjonizmem, ale to określenie obejmuje węższy wycinek wzorca: dbałość o szczegóły i wysokie standardy w jednej dziedzinie. Schemat Nadmiernych Wymagań dokłada do tego stałe napięcie, łatwość wpadania w złość, sztywne zasady w wielu obszarach życia naraz oraz skłonność do pracoholizmu.
Inny sąsiad to schemat Poszukiwania Akceptacji i Uznania, bo oba dotyczą wysokich oczekiwań wobec siebie. Różni je źródło motywacji. Gdy szukasz akceptacji, liczy się cudza reakcja i dostosowujesz do niej zachowanie. Przy nadmiernych wymaganiach reguła jest Twoja własna i trzymasz się jej nawet wtedy, gdy nikt na Ciebie nie patrzy.
Sąsiaduje też z Bezwzględną Surowością. Nadmierne Wymagania to wysoka poprzeczka i presja, żeby ją utrzymać, a Bezwzględna Surowość to kara za to, że się jej nie utrzymało, u siebie i u innych, oraz trudność w wybaczaniu. Te dwa schematy często idą razem.
Osobna sprawa to odkładanie zadań. Bywa przejawem schematu Niedostatecznej Samokontroli i Samodyscypliny, czyli trudności w znoszeniu frustracji i doprowadzaniu zadań do końca. Przy Nadmiernych Wymaganiach przeszkadza coś innego: nie brak wytrwałości, tylko to, jak wysoko postawiona jest poprzeczka.
PsychoLogic
Dlaczego grzeczne dzieci też cierpią? Ukryty lęk i perfekcjonizm u nastolatków
Jak terapia schematów pracuje z nadmiernymi wymaganiami?
Terapia Nadmiernych Wymagań nie każe robić więcej, tylko uczy robić mniej i mniej doskonale. Głównym celem jest zmiana wygórowanych standardów i nadmiernego krytycyzmu wobec siebie i innych. Osoby, którym się to udaje, zaczynają dzielić czas między osiągnięcia a przyjemność, zamiast poświęcać niemal wszystko temu pierwszemu.
W pracy poznawczej uczysz się oceniać swoje działania w skali od słabych po doskonałe, zamiast w kategoriach wszystko albo nic. Terapeuta pyta, co by się stało, gdybyś zrobił coś odrobinę gorzej albo mniej, jakie byłyby koszty, a jakie korzyści. Często okazuje się, że koszty utrzymywania wysokiej poprzeczki są większe, niż się wydawało.
Kierunek pracy zależy od źródła schematu. Jeśli leży u niego przejęty głos wymagającego rodzica, ćwiczenia z wyobraźnią pomagają wzmocnić tę część Ciebie, która potrafi się temu głosowi przeciwstawić. Jeśli leży głębsze poczucie bycia niewystarczającym, praca sięga do niego, a nie zatrzymuje się na samych standardach.
Na poziomie zachowań pojawiają się eksperymenty: wyznaczenie czasu na pracę i osobno na odpoczynek, celowe oddanie czegoś niedoskonałego, docenienie cudzego działania, które nie było perfekcyjne, ale miało wartość.
Co możesz zrobić sam, a gdzie jest granica tej pracy?
Pracę nad nadmiernymi wymaganiami możesz zacząć od jednego zadania, które celowo zrobisz trochę gorzej, i obserwować, co się wtedy wydarzy. Wybierz coś o niskiej stawce: mail, który nie musi być idealny, obiad, który nie musi wyjść jak z konkursu. Zapisz, czego się bałeś, a potem, co się faktycznie stało.
Spróbuj też wygospodarować czas wyłącznie na przyjemność, bez celu produkcyjnego w tle: spotkanie ze znajomymi, spacer bez telefonu, cokolwiek, co nie ma służyć niczemu poza samym sobą. Zwróć uwagę na poczucie winy, które się wtedy pojawia, i zapisz, jakie dokładnie wymaganie wobec siebie je uruchamia.
Granica tej pracy leży tam, gdzie strach przed obniżeniem wymagań robi się silniejszy niż samo ćwiczenie. Obawa przed wstydem, poczuciem winy albo własnym samokrytycyzmem bywa na tyle duża, że sama osoba boi się nawet nieznacznie odpuścić. Trudno wtedy samodzielnie ocenić, czy to ryzyko jest realne. Jesteś jednocześnie tą osobą, która stawia wymagania, i tą, która je ocenia, więc trudno dostrzec to, co widać dopiero z boku.
Kiedy zgłosić się do psychologa lub psychoterapeuty?
Do psychologa lub psychoterapeuty warto zgłosić się, gdy nadmierne wymagania sprawiają, że żadne osiągnięcie nie daje już nawet chwili satysfakcji. Gotowe rozpoznanie ani pewność, że to akurat ten schemat, nie są potrzebne. Wystarczy, że rozpoznajesz opisane myśli i czujesz, że presja nie mija, nawet gdy obiektywnie robisz już bardzo dużo.
Sygnałem bywa też ciało: stałe napięcie, trudność w odpoczynku i pogorszenie zdrowia, którego nie tłumaczy nic innego. Takie objawy warto najpierw omówić z lekarzem rodzinnym, niezależnie od tego, co się za nimi kryje. Kolejnym sygnałem jest to, że bliscy mówią, iż jesteś dla siebie zbyt surowy, a Ty ledwo to zauważasz.
Na pierwsze spotkanie możesz przyjść z jednym zdaniem: że nic, co robisz, nigdy nie wydaje się wystarczające. To wystarczy, żeby zacząć.
- Terapia schematów a terapia poznawcza
- Schemat w psychologii
- Schematy Younga
- Obszar rozłączenia i odrzucenia
- Osłabiona autonomia i brak dokonań
- Uszkodzone granice w terapii schematów
- Nakierowanie na innych
- Nadmierna czujność i zahamowanie
- Style radzenia sobie ze schematem
- Tryby schematów
- Jak przebiega terapia schematów?
- Skuteczność terapii schematów
- Brak zaufania w związku
- Poczucie porażki
- Potrzeba akceptacji
- Poczucie wyobcowania
- Oczekiwanie katastrofy
- Roszczeniowość
- Praca z wewnętrznym dzieckiem w terapii schematów
- Kwestionariusz Schematów Younga
- Toksyczni rodzice
- Prokrastynacja
- Asertywność
- Syndrom oszusta
- Toksyczna matka
- People pleaser po polsku
- Wewnętrzny krytyk
- Co to jest wewnętrzne dziecko w terapii schematów?
- Deprywacja emocjonalna
- Lęk przed porzuceniem
- Wyuczona bezradność
- Nadopiekuńcza matka
- Pesymizm
- Tłumienie emocji
Bibliografia
- Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP, rozdz. 1.6, 1.10, 7.5.3 i 7.5.4.
Często zadawane pytania
Czym są nadmierne wymagania wobec siebie w terapii schematów?
Terapia schematów opisuje je jako jeden ze wzorców myślenia i zachowania, które nazywa wczesnymi nieadaptacyjnymi schematami. Pełna nazwa brzmi Nadmierne Wymagania/Nadmierny Krytycyzm. U jego podłoża leży przekonanie, że trzeba sprostać bardzo wysokim, wewnętrznym standardom, zwykle po to, żeby uniknąć krytyki. Typowe są stałe napięcie, trudność z odpoczywaniem oraz krytycyzm wobec siebie i innych.
Czy każdy, kto lubi robić rzeczy porządnie, ma ten schemat?
Nie. Źródłowa książka zastrzega, że rozpoznanie schematu wymaga realnej szkody: braku radości z życia, problemów zdrowotnych, niskiej samooceny albo trudnych relacji. Dbałość o jakość, która nie kosztuje Cię aż tyle, to po prostu dbałość o jakość, nie schemat.
Czy ten schemat zawsze bierze się z wymagających rodziców?
Najczęściej tak, ale nie zawsze. Jest też druga droga: dążenie do doskonałości jako sposób na zagłuszenie głębszego poczucia bycia niewystarczającym. Rozpoznanie się w opisie nie znaczy automatycznie, że wiesz już, skąd schemat u Ciebie pochodzi.
Czy terapia każe mi mniej się starać?
W pewnym sensie tak, choć nie chodzi o gorszą pracę ani niższe wyniki za wszelką cenę. Cel jest inny: żebyś robił mniej rzeczy perfekcyjnie, a więcej z nich po prostu wystarczająco dobrze, i miał przy tym czas na coś poza samymi zadaniami.



