Terapia schematówArtykuł
Aktualizacja: 6 min czytania
Paula Kozaczuk

Autor

Paula Kozaczuk

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Osoba siedzi przy laptopie z nogami opartymi na biurku

Uszkodzone granice w terapii schematów: dwa schematy trzeciego obszaru

Czym są uszkodzone granice w terapii schematów?

Uszkodzone granice to trzeci z pięciu obszarów schematów w terapii schematów. Obejmuje wzorce, w których brakuje wewnętrznych granic, poczucia odpowiedzialności wobec innych oraz umiejętności dążenia do celu przez dłuższy czas, co utrudnia liczenie się z prawami innych, współpracę, dotrzymywanie zobowiązań i wyznaczanie realistycznych celów.

Autorzy dzielą osiemnaście schematów na pięć obszarów, czyli ogólnych kategorii niezaspokojonych potrzeb emocjonalnych z dzieciństwa. Ten obszar obejmuje dwa schematy, a w pozostałych jest ich od trzech do pięciu. Książka zaznacza, że listę obszarów mogą w przyszłości zmienić badania lub doświadczenia kliniczne.

Skąd biorą się uszkodzone granice?

Typowy dom jest permisywny i nadmiernie pobłażliwy, a nadzoru w nim brakuje. Dziecko rzadko bywa źle traktowane: zwykle rozpieszcza się je i niczego mu się nie odmawia, bywa też chronione nawet przed zwykłym dyskomfortem, więc jego potrzeba realistycznych granic nie zostaje zaspokojona.

Autorzy zaliczają to do doświadczeń typu „za dużo dobrego”: rodzice dają w nadmiarze coś, co w mniejszej ilości byłoby dobre. W takich rodzinach często panuje też przekonanie, że można stać ponad odpowiedzialnością, współpracą i wyznaczaniem celów.

Książka zastrzega, że roszczeniowa postawa bywa też kompensacją innego schematu, na przykład Deprywacji Emocjonalnej. Wtedy źródłem zwykle nie jest pobłażanie. Dom podobny do opisanego nie przesądza, że masz któryś z tych schematów.

PsychoLogic

Czy to lenistwo, czy już depresja?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Jakie dwa schematy należą do uszkodzonych granic?

Do obszaru należą dwa schematy: Roszczeniowość/Wielkościowość (schemat 10) oraz Niedostateczna Samokontrola i Samodyscyplina (schemat 11). Pierwszy to przekonanie o własnej wyższości i prawie do specjalnych przywilejów, drugi to trudność ze znoszeniem frustracji i dotrwaniem do końca zadania. Różnią się tym, jak przeżywa je sama osoba, i tym, czego potrzebuje w terapii.

CechaRoszczeniowość/WielkościowośćNiedostateczna Samokontrola i Samodyscyplina
Istota schematuPrzekonanie, że jest się lepszym od innych, że przysługują specjalne prawa i przywileje i że nie obowiązuje zasada wzajemności.Stałe trudności w rozwijaniu samokontroli i tolerancji na frustrację, które pozwoliłyby osiągać osobiste cele albo hamować nadmierną ekspresję emocji i impulsów.
Typowe zachowaniaNadmierne nastawienie na rywalizację, snobizm, dominacja, dążenie do władzy i narzucanie innym swoich poglądów.Impulsywność, rozproszenie, dezorganizacja, niechęć do nudnych lub rutynowych czynności, napady złości, nawykowe spóźnianie się, nieodpowiedzialność.
Jak przeżywa to osoba z takim schematemPacjenci często zgłaszają się na terapię nie z własnej woli, ale dlatego, że ktoś ich do tego zmusił albo doświadczyli negatywnych konsekwencji swojej postawy.Osoba zazwyczaj przeżywa schemat jako coś poza swoją kontrolą. Większość pacjentów chciałaby mieć większą samokontrolę, wciąż próbuje, ale nie potrafi dość długo wytrwać w wysiłkach.
Główny cel terapiiZaakceptowanie zasady wzajemności w relacjach międzyludzkich.Dostrzeżenie, jaką wartość ma rezygnacja z krótkoterminowej gratyfikacji na rzecz długofalowych korzyści.

Jak uszkodzone granice widać w dorosłym życiu?

W dorosłości widać je w trudności z odraczaniem przyjemności w imię przyszłych korzyści, dotrzymywaniem zobowiązań i liczeniem się z prawami innych. Osobom z tego obszaru brakuje kontroli impulsów, więc otoczenie często odbiera je jako egoistyczne, rozpieszczone, nieodpowiedzialne lub narcystyczne.

Przy Niedostatecznej Samokontroli wspólnym mianownikiem jest dążenie do doraźnej przyjemności kosztem długofalowych celów: ktoś zaczyna kolejny projekt, porzuca go, gdy robi się nudno, i stale się spóźnia. W łagodniejszej formie schemat polega na przesadnym unikaniu dyskomfortu, czyli bólu, konfliktu, konfrontacji, odpowiedzialności lub większego wysiłku, nawet kosztem własnej realizacji.

Roszczeniowość kosztuje także otoczenie. Jako powody, dla których pacjenci trafiają na terapię, autorzy wymieniają utratę pracy, rozpad małżeństwa, zerwanie kontaktu przez dzieci, samotność i pustkę.

Jeśli próbujesz wytrwać w wysiłku i nie udaje Ci się dotrwać do końca, to temat do rozmowy ze specjalistą. Opis w książce nie rozstrzyga, czy chodzi o schemat.

Z czym łatwo pomylić uszkodzone granice?

Roszczeniowa postawa albo trudność z samodyscypliną nie zawsze oznaczają uszkodzone granice, bo to samo zachowanie może wynikać z innego schematu albo z innego problemu. Odróżnić to może dopiero rozmowa z psychologiem przygotowanym do diagnostyki lub z lekarzem, a sam opis niczego nie rozstrzyga.

Co widaćCo jeszcze może za tym stać
Przekonanie o własnej wyższości i żądanie wyjątkowego traktowaniaKrucha roszczeniowość: u osób, które w literaturze określa się jako narcystyczne, roszczeniowość kompensuje głębokie poczucie wadliwości i deprywacji emocjonalnej. Leczenie skupia się wtedy na tych głębszych schematach, a wyznaczanie granic jest istotne, ale nie najważniejsze.
Oczekiwanie, że inni zadbają o codzienne potrzeby, i gniew, gdy tego nie robiąZależna roszczeniowość: połączenie schematów Zależności i Roszczeniowości, w którym osoba uważa, że przysługuje jej opieka w zakresie jedzenia, ubrania, schronienia i transportu.
Długie okresy bierności i nagłe wybuchy złościNiedostateczna Samokontrola bywa związana z bardziej pierwotnym schematem. Wzorzec naprzemiennych okresów pasywności i wybuchów agresji często oznacza ukryty schemat Podporządkowania się, w którym gniew długo się kumuluje.
Trudność z dotrwaniem do końca zadań od dzieciństwaRozwój samokontroli i samodyscypliny może dziecku utrudnić inny problem, taki jak ADHD.
Zachowania nałogoweNiedostateczna Samokontrola nie dotyczy zwykle osób nadużywających substancji lub uzależnionych. Nadużywanie nie stanowi istoty schematu, choć może mu towarzyszyć, a uzależnienie bywa sposobem radzenia sobie z wieloma schematami.

Jak pracuje się z uszkodzonymi granicami w terapii schematów?

Cele są dwa różne: przy Roszczeniowości chodzi o zaakceptowanie zasady wzajemności, a przy Niedostatecznej Samokontroli o dostrzeżenie wartości rezygnacji z natychmiastowej przyjemności na rzecz korzyści długofalowych. Strategie pracy też się różnią, bo każdy schemat wymaga innej pracy.

Przy Roszczeniowości najważniejsza jest praca nad relacją z terapeutą oraz nad relacjami poza gabinetem. Terapeuta zachęca do empatii wobec innych, a roszczeniowe zachowania w gabinecie spotykają się z empatyczną konfrontacją. Ważną rolę odgrywają też strategie poznawczo-behawioralne, takie jak trening kontroli gniewu.

Przy Niedostatecznej Samokontroli zwykle najlepiej działają strategie poznawczo-behawioralne. Pacjent uczy się oddzielać myślą impuls od działania i przewidywać konsekwencje, zanim zadziała. W pracy domowej wykonuje serię coraz trudniejszych zadań, na przykład przygotowanie do wyjścia, nudne czynności czy punktualność, zaczynając od krótkiego czasu i stopniowo go wydłużając. Pomagają też karty przypominające oraz techniki wspierające odraczanie, jak relaksacja.

Książka opisuje, że znaczna część pacjentów z Roszczeniowością przerywa terapię przed znaczącą poprawą, ponieważ schemat wiąże się z wtórnymi korzyściami.

Kiedy porozmawiać ze specjalistą o uszkodzonych granicach?

Rozmowa ze specjalistą ma sens, gdy powtarzający się wzorzec zaczyna kosztować pracę, związek albo kontakt z bliskimi. Zgłosić się można do psychologa lub psychoterapeuty, a o formalnym rozpoznaniu medycznym decyduje lekarz. Opis obszaru nie służy do przypisywania sobie schematu, bo ocenę objawów prowadzi specjalista.

W książce pacjenci z Roszczeniowością zgłaszali się właśnie po takich stratach, jak utrata pracy czy rozpad małżeństwa.

Bibliografia

  1. Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP, rozdz. 1.5 (s. 29 do 32, w tym przypis 2), 1.6 (tabela 1.1 s. 34 do 35; opis obszaru III s. 39 do 40) oraz 7.3 (s. 270 do 275).

Tekst ma charakter edukacyjny. Opisuje obszar schematów z modelu terapii schematów Younga i nie służy do samodzielnego przypisywania sobie schematu ani nie jest rozpoznaniem medycznym. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie i decyzje o leczeniu należą do lekarza.

Często zadawane pytania

Co to są uszkodzone granice w terapii schematów?

Uszkodzone granice to trzeci z pięciu obszarów schematów. Obejmuje dwa schematy: Roszczeniowość/Wielkościowość oraz Niedostateczną Samokontrolę i Samodyscyplinę. Dotyczy braków w wewnętrznych granicach, w odpowiedzialności wobec innych oraz w umiejętności długoterminowego dążenia do celu. Nazwa obszaru nie jest rozpoznaniem medycznym.

Czy uszkodzone granice zawsze biorą się z pobłażliwego domu?

Zazwyczaj tak. Typowa rodzina pochodzenia jest permisywna oraz nadmiernie pobłażliwa. Roszczeniowa postawa bywa jednak formą nadmiernej kompensacji innego schematu, a wtedy źródłem zazwyczaj nie jest pobłażanie.

Czy osoba z uszkodzonymi granicami zdaje sobie sprawę z problemu?

Zależy od schematu. Przy Niedostatecznej Samokontroli osoba zazwyczaj przeżywa schemat jako coś poza swoją kontrolą. Większość pacjentów chciałaby mieć większą samokontrolę. Przy Roszczeniowości pacjenci często zgłaszają się na terapię nie z własnej woli, tylko po negatywnych konsekwencjach swojej postawy.

Czy trudność z samodyscypliną zawsze oznacza schemat?

Niekoniecznie. Książka wskazuje, że rozwój samodyscypliny może utrudniać inny problem, taki jak ADHD. Niedostateczna Samokontrola bywa też związana z bardziej pierwotnym schematem. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz. Formalne rozpoznanie medyczne należy do lekarza.

Czy uzależnienie to schemat Niedostatecznej Samokontroli?

Nie. Schemat ten nie dotyczy zwykle osób nadużywających substancji lub uzależnionych. Samo nadużywanie nie jest jego istotą, choć może mu towarzyszyć. Uzależnienie może być sposobem radzenia sobie z wieloma schematami.

Czy ten opis pozwala rozpoznać u siebie jeden z tych dwóch schematów?

Nie. Opis porządkuje wiedzę o tym wzorcu. Nie zastępuje rozmowy w gabinecie. Rozpoznanie siebie w jego fragmentach jest powodem, żeby zapytać specjalistę, a nie odpowiedzią.

Paula Kozaczuk

mgr Paula Kozaczuk

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

ADHD, AuDHD i spektrum autyzmu u dorosłych to mój szczególny obszar. Przy wypaleniu pomaga mi też przygotowanie z doradztwa zawodowego.

Zobacz profil