Wewnętrzne dziecko w terapii schematów

Jak to wygląda od środka?

Wewnętrzne dziecko od środka to wyraźna zmiana: co innego nagle czujesz, myślisz i robisz niż jeszcze przed chwilą. Czasem to strach, i wtedy czujesz się mała lub mały, jakby ktoś zabrał Ci grunt spod nóg. U części osób taka zmiana przychodzi gwałtownie, u innych narasta łagodniej.

Innym razem to nie strach, tylko czysta wściekłość na to, że ktoś znowu Cię nie usłyszał. Bywa też, że najsilniejsza staje się chęć, żeby zrobić dokładnie to, na co masz ochotę. Wtedy nie liczą się konsekwencje. Te stany nie proszą o pozwolenie: wchodzisz w nie, zanim zdążysz się zastanowić, a dopiero po fakcie próbujesz zrozumieć, co się właśnie wydarzyło.

Jeden stan potrafi ustąpić miejsca kolejnemu, całkiem innemu, bez wyraźnej przerwy między nimi. Z zewnątrz widać wtedy tylko skutek: nagłą ciszę, płacz w złym momencie, decyzję podjętą pod wpływem impulsu.

Sama osoba, która to przeżywa, rzadko potrafi od razu nazwać, co się w niej właśnie przełączyło. Potoczne „wewnętrzne dziecko” próbuje ująć to jednym słowem, ale te stany bywają zbyt różne, żeby zmieścić je w jednej etykiecie.

Czym różni się tryb od trwałej cechy?

Tryb, także dziecięcy, to stan, w którym jesteś teraz, a nie cecha, która opisuje Cię zawsze. Twórcy terapii schematów przez lata posługiwali się pojęciem schematu: trwałego przekonania na temat siebie i otoczenia, które bywa aktywne albo uśpione, zależnie od chwili. Pojęcie trybu rozwinęli w pracy z pacjentami z zaburzeniem osobowości borderline. Naraz ujawniało się u nich bardzo wiele schematów i sposobów radzenia sobie, a nastroje potrafiły zmieniać się gwałtownie z chwili na chwilę.

Potrzebne było inne narzędzie do patrzenia na całą grupę schematów i sposobów radzenia sobie naraz. Tak powstało pojęcie trybu: zestawu schematów i mechanizmów, adaptacyjnych albo nie, aktywnych u danej osoby w danej chwili. Kiedy ta konfiguracja się zmienia, mówimy, że ktoś przeszedł do innego trybu.

Kilka schematów potrafi uruchamiać się razem, jako jedna wiązka, nie pojedynczo. W trybie Wrażliwego Dziecka razem odzywają się zwykle poczucie deprywacji emocjonalnej i lęk przed porzuceniem. Bywa też lęk, że zaraz wydarzy się coś złego. Tryb bywa właśnie taką wiązką, choć definicja jest szersza: to schematy lub sposoby radzenia sobie z nimi, aktywne u kogoś w danej chwili.

U zdrowej psychicznie osoby to zjawisko bywa łagodne i przypomina zwykłe wahania nastroju: chwilę jesteś markotna lub markotny, później rozdrażniona lub rozdrażniony, a wieczorem już w dobrym humorze. Kilka stanów potrafi nawet współistnieć, choćby smutek obok ulgi z powodu tego samego wydarzenia. Im silniejsze rozdzielenie tych stanów od siebie, tym trudniej o nich pamiętać. W danej chwili łatwo zapomnieć, że te inne w ogóle istnieją.

PsychoLogic

Jak skutecznie regulować emocje?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Ile jest wewnętrznych dzieci w tym modelu?

W tym modelu „wewnętrzne dziecko” to nie jeden stan, tylko cztery osobne tryby. Każdy rządzi się inaczej: innymi emocjami, innym zachowaniem. Potoczny język łączy te odmienne stany pod jednym określeniem. W pracy z konkretną osobą terapeuta nadaje im razem z nią bardziej osobiste imiona, dopasowane do tego, co ta osoba czuje.

Wrażliwe Dziecko dźwiga większość kluczowych schematów naraz. To ono czuje się opuszczone, skrzywdzone, pozbawione ciepła albo wadliwe. Kiedy ktoś pisze w sieci o przytulaniu wewnętrznego dziecka, najbliżej mu właśnie do tego trybu.

Pozostałe trzy tryby dziecięce rządzą się inną logiką. Autorzy modelu uznają wszystkie cztery tryby dziecięce za wrodzone i uniwersalne: każde dziecko rodzi się z potencjałem, żeby w nie wchodzić. Jeden odpowiada za gniew. Drugi za działanie pod wpływem chwili.

Stan trzeci to ten, w którym nic Ci nie zagraża. Nie musisz też niczego udowadniać. Bywa w rozmowach o wewnętrznym dziecku pomijany najczęściej. Model wymienia go jednak na równi z resztą.

• Wrażliwe Dziecko: opuszczenie, skrzywdzenie, wstyd, poczucie samotności.
• Złoszczące się Dziecko: gniew z powodu niezaspokojonych potrzeb.
• Impulsywne i Niezdyscyplinowane Dziecko: działanie pod wpływem chwili.
• Szczęśliwe Dziecko: potrzeby zaspokojone tu i teraz.

Po co terapii osobne nazwy dla tych stanów?

Nazwa pozwala rozmawiać o tym, co dzieje się w tym momencie z Twoim wewnętrznym dzieckiem, zamiast tylko o tym, jaka ktoś jest w ogóle. Kiedy terapeuta nazywa to, co widzi, na przykład tryb Złoszczącego się Dziecka, nie ocenia całej osoby, tylko to, co ona w tej chwili przeżywa. To rozróżnienie ma znaczenie. Pozwala skonfrontować się z tym, co nieadaptacyjne, bez potępiania człowieka, który to przeżywa.

Dla osoby w terapii to też ulga, bo zamiast myśleć „znowu jestem beznadziejna” albo „znowu jestem beznadziejny”, można nazwać to inaczej: to głos Karzącego Rodzica, nie cała prawda o Tobie. Jedno rozróżnienie oddziela to, co myślisz o sobie w danej chwili, od tego, kim jesteś na dłuższą metę.

Nazywanie trybów nie jest sztuką dla sztuki. Dzięki imionom łatwiej zauważyć wzorzec: który z nich pojawia się najczęściej i po czym zwykle przychodzi. Taka mapa pomaga też terapeucie planować pracę, bo inaczej pracuje się z kimś, u kogo dominuje Odłączony Obrońca, a inaczej z kimś, u kogo częściej wraca Karzący Rodzic.

Czym są tryby radzenia sobie i tryby rodzicielskie?

Zanim dotrzesz do Wrażliwego Dziecka, napotykasz najpierw inny tryb, taki, który go osłania. Terapia schematów opisuje trzy takie tryby radzenia sobie: Uległego Poddanego, Odłączonego Obrońcę i Nadmiernego Kompensatora. To trzy różne sposoby radzenia sobie z bólem. Obok nich stoją dwa tryby rodzicielskie, które wcale nie są dziecięce, choć bywają mylone z pracą nad wewnętrznym dzieckiem.

Człowiek zachowuje się w tych trybach wobec siebie tak, jak w dzieciństwie zachowywał się wobec niego rodzic, którego zinternalizował. Czasem ten głos brzmi jak ktoś konkretny z przeszłości, czasem jest bardziej ogólny, bez twarzy i imienia.

Kiedy ktoś mówi o walce z wewnętrznym krytykiem, w tym modelu opisuje raczej starcie z trybem rodzicielskim, nie z żadnym z czterech trybów dziecięcych. To rozróżnienie bywa zaskoczeniem nawet dla osób, które od dawna czytają o wewnętrznym dziecku.

• Uległy Poddany: podporządkowuje się, robi to, czego oczekują inni.
• Odłączony Obrońca: odcina emocje, trzyma innych na dystans.
• Nadmierny Kompensator: kontratakuje, kontroluje albo zachowuje się w sposób skrajnie przeciwny do treści schematu.
• Karzący Rodzic: karze i krytykuje za same potrzeby lub za błędy.
• Wymagający Rodzic: podnosi poprzeczkę bez względu na osiągnięcia.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Czym jest tryb Zdrowego Dorosłego i dlaczego to on jest celem?

Celem pracy z trybami dziecięcymi nie jest wymazanie żadnego z tych stanów, tylko wzmocnienie trybu, który potrafi nimi dobrze pokierować. Autorzy nazywają go trybem Zdrowego Dorosłego. To dziesiąty tryb w tym modelu. Ten tryb ma prowadzić wszystkie pozostałe, a nie je usuwać.

Zdrowy Dorosły dba o Wrażliwe Dziecko, ceni je i chroni, tak jak dobry rodzic. Złoszczącemu się Dziecku oraz Impulsywnemu i Niezdyscyplinowanemu Dziecku wyznacza natomiast granice. Robi to znów tak, jak dobry rodzic, bez poniżania nikogo. Do tego ogranicza nieadaptacyjne tryby radzenia sobie i tryby rodzicielskie, o których była mowa wyżej.

Ten tryb nie zastępuje żadnego z czterech trybów dziecięcych. Nie kasuje ich i nie udaje, że ich nie ma. Prowadzi je tak, jak dobry opiekun prowadzi dziecko: z uwagą, a nie z pominięciem tego, co ono czuje.

U części osób ten tryb bywa słabszy niż u innych. Terapeuta wtedy na początku pełni tę rolę za Ciebie, za każdym razem, kiedy Ty sama lub sam nie potrafisz jeszcze tego zrobić. To nie dzieje się od razu. Z czasem, mówiąc w uproszczeniu, uczysz się jego zachowań na tyle, że stają się Twoje własne.

Co z tym robi terapia?

Terapia najpierw pomaga nazwać tryby dziecięce, które się u Ciebie uruchamiają, a dopiero potem pracuje nad zmianą. Terapeuta obserwuje, jak zmieniasz się z sesji na sesję: inne myśli, inne emocje, inne zachowanie. Wspólnie z Tobą nadaje nazwy temu, co zauważa. Robi to dopiero, kiedy zbierze wystarczająco wiele przykładów.

Sprawdza też u Ciebie, czy to w ogóle trafia. Bez pośpiechu.

Kolejny krok to połączenie trybu z konkretnym problemem, z którym przyszłaś lub przyszedłeś na terapię. Dopiero później pojawia się praca z wyobrażeniami: sposób, żeby dotrzeć do Wrażliwego Dziecka mimo oporu trybów, które go osłaniają. Terapeuta dobiera moment i intensywność tej pracy do Ciebie i do oceny ryzyka, prowadzi ją krok po kroku, właśnie dlatego, że po drodze trzeba ominąć Odłączonego Obrońcę albo Uległego Poddanego, którzy niechętnie odpuszczają.

W dalszej części tej pracy terapeuta bywa głosem Zdrowego Dorosłego, kiedy Ty sama lub sam nie potrafisz jeszcze nim być. Czasem służy do tego zwykła rozmowa. Czasem, korzystając z techniki znanej z terapii Gestalt, terapeuta przypisuje każdemu trybowi osobne krzesło, żeby łatwiej było rozróżnić, co się dzieje w każdym z tych stanów. Z czasem zaczynasz przejmować tę rolę, najpierw na sesji, później poza nią.

Co możesz zauważać sam, zanim sięgniesz po pomoc?

Zacząć możesz od samego zauważania, w jakim trybie dziecięcym jesteś teraz, jeszcze zanim spróbujesz cokolwiek z nim zrobić. Kiedy czujesz nagłą falę wstydu, złości albo ochotę, żeby wszystko rzucić, spróbuj nazwać to po prostu jako stan, który akurat trwa, a nie jako prawdę o tym, kim jesteś. Samo to rozróżnienie może pomóc odróżnić chwilowy stan od oceny siebie jako osoby.

Warto też zwrócić uwagę, w jakim dokładnie jesteś stanie: czy to ten, w którym siebie krytykujesz, czy ten, w którym się boisz, czy ten, w którym masz ochotę uciec od wszystkiego naraz. Samo nazwanie tego bywa już krokiem, choć niewielkim.

Praca z wyobrażeniami, o której pisaliśmy wyżej, zostaje jednak po stronie terapii. W opisywanym modelu prowadzi ją zawsze terapeuta, krok po kroku, dopasowując tempo i głębię do Twojej wrażliwości i do oceny ryzyka. Sam dobór momentu na taką pracę wymaga kogoś, kto zna Twoją historię i potrafi bezpiecznie towarzyszyć temu, co się otwiera.

Kiedy umówić się na konsultację?

Konsultacja ma sens zawsze wtedy, gdy chcesz lepiej zrozumieć, który tryb dziecięcy najczęściej się w Tobie uruchamia, niezależnie od tego, jak długo to trwa. Nie musisz przychodzić z gotową nazwą trybu ani znajomością tego modelu. Wystarczy, że opiszesz specjalistce lub specjaliście jedną sytuację, w której poczułaś lub poczułeś wyraźną zmianę emocji, myśli i zachowania względem tego, jak funkcjonujesz zwykle. Od tego się zaczyna, a nie od trafnej diagnozy postawionej samodzielnie w domu.