Osłabiona autonomia i brak dokonań: obszar schematów

Jaka potrzeba jest sfrustrowana w tym obszarze?

Obszar osłabionej autonomii wiąże się z niezaspokojeniem potrzeby samodzielności oraz kompetencji i poczucia własnej tożsamości. Young opisuje autonomię jako zdolność do oddzielenia się od rodziny pochodzenia i do funkcjonowania niezależnie, na poziomie zbliżonym do rówieśników. Nie każdemu się to udaje. Dziecku, które nie zdołało tego wykształcić, jako dorosłemu brakuje umiejętności wyznaczania sobie celów, a zarazem zdobywania kompetencji potrzebnych do ich osiągnięcia.

Potrzeba autonomii różni się od potrzeby bezpiecznej więzi. Autorzy łączą tę drugą z obszarem rozłączenia i odrzucenia. Tam chodziło o to, czy można polegać na bliskich, tu zaś o to, czy można polegać na sobie. Obie potrzeby należą do tej samej listy pięciu potrzeb emocjonalnych z modelu Younga, ale dotyczą osobnych stron życia.

Dziecko, u którego ta potrzeba zostaje sfrustrowana, nie tylko czuje się niepewnie w nowych sytuacjach. Zależy to od konkretnego schematu. Osłabione może być zaufanie do własnego osądu, zdolności radzenia sobie, odrębnej tożsamości albo możliwości osiągnięcia sukcesu. W dorosłości ta lekcja wraca przy wielu decyzjach, które trzeba podjąć samodzielnie.

Jak wygląda typowa rodzina pochodzenia?

Rodzina pochodzenia typowa dla obszaru osłabionej autonomii robiła za dziecko zbyt wiele, przesadnie je chroniąc, albo, rzadziej, zbyt mało, zostawiając je bez oparcia. Efekt bywa zaskakująco podobny mimo odwrotnych metod. Dorosły nie ufa własnemu osądowi. Zamiast podjąć decyzję sam, szuka kogoś, kto zdejmie z niego ten ciężar.

Zdarzało się też, że rodzice skutecznie zniechęcali dziecko do ufania własnemu osądowi. Nie chwalili go. Gdy radziło sobie samodzielnie poza domem, zwykle nie dostawało za to żadnego wzmocnienia, a przecież to właśnie takie momenty budują poczucie sprawczości u dorastającego człowieka.

Ogólny opis obszaru wskazuje na kilka wspólnych rysów takich domów: bywają emocjonalnie uwikłane, podważają wiarę dziecka we własne siły, okazują się nadopiekuńcze albo nie wspierają dziecka w samodzielnym funkcjonowaniu poza rodziną. Wspólny mianownik jednak zostaje. Brak przestrzeni na samodzielne próby i błędy, czy to przez nadmierną ochronę, czy przez brak troski.

Nie każdy dom z tego obszaru wygląda tak samo z zewnątrz. Nadopiekuńczość nie zawsze jest łatwa do zauważenia, zwłaszcza gdy przyjmuje formę stałego wyręczania. Czasem dziecko dostaje za dużo dobrego zamiast za mało: bywa rozpieszczane i niczego mu się nie odmawia. Przez to jego potrzeba autonomii i realistycznych granic pozostaje niezaspokojona mimo pozornego dostatku.

PsychoLogic

Czy to lenistwo, czy już depresja?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Które cztery schematy należą do tego obszaru?

Do obszaru osłabionej autonomii Young zalicza cztery schematy, każdy z osobnym mechanizmem, choć wszystkie utrudniają samodzielne funkcjonowanie poza rodziną. Poniżej krótki opis każdego z nich, z odesłaniem do osobnego tekstu, który rozwija temat pełniej. Kolejność jest ta sama, co w książce.

Cztery wzorce z tego obszaru bywają ze sobą blisko spokrewnione, bo dotyczą tej samej niepewności co do własnych możliwości. Zależność/Niekompetencja i Podatność na Zranienie lub Zachorowanie mogą występować u tej samej osoby, choć jedna dotyczy codziennych obowiązków, a druga katastrof, których nie da się powstrzymać. Żaden z tych schematów nie wyklucza pozostałych.

• Zależność/Niekompetencja: przekonanie, że codzienne obowiązki przerastają możliwości jednostki bez znaczącej pomocy innych ludzi. Może przejawiać się jako bezradność, choć określenie „wyuczona bezradność” jest tu potocznym przybliżeniem, a nie nazwą tego schematu.
• Podatność na Zranienie lub Zachorowanie: przesadny lęk przed katastrofą zdrowotną, emocjonalną albo zewnętrzną, która może nastąpić w każdej chwili i której, w przekonaniu jednostki, nie da się zapobiec. Uwaga krąży wtedy wokół zagrożeń, nad którymi nikt nie ma pełnej kontroli.
• Uwikłanie Emocjonalne/Nie w Pełni Rozwinięte Ja: nadmierne stopienie z ważną osobą, najczęściej rodzicem, kosztem osobnej tożsamości i niezależnego rozwoju. Bywa kojarzone z opisem nadopiekuńczej matki, choć dotyczy relacji szerszej niż tylko ta jedna.
• Porażka: przekonanie o własnej niższości lub niekompetencji w porównaniu z innymi w obszarach osiągnięć, w nauce, pracy czy innych dziedzinach. Dotyczy porównania z otoczeniem, nie codziennego radzenia sobie z obowiązkami.

Jak odróżnić te cztery schematy od siebie?

Łatwo pomylić Zależność/Niekompetencję z Podatnością na Zranienie lub Zachorowaniem, bo obie dotyczą poczucia, że świat przerasta możliwości jednostki. Pierwsza koncentruje się na codziennych obowiązkach: pieniądzach, decyzjach, nowych zadaniach. Druga koncentruje się na katastrofie, która może wydarzyć się w każdej chwili. Zdaniem osoby, nie będzie jej można zapobiec.

Inaczej wygląda to przy Uwikłaniu Emocjonalnym/Nie w Pełni Rozwiniętym Ja: obejmuje ono nadmierne stopienie z ważną osobą oraz niedostatecznie rozwiniętą, odrębną tożsamość, nie samą niezdolność do radzenia sobie. Porażka wyróżnia się jeszcze inaczej: koncentruje się na osiągnięciach i przekonaniu o własnej niższości w porównaniu z innymi, nie na codziennym funkcjonowaniu ani relacjach z bliskimi.

Czym ten obszar różni się od pozostałych?

Autorzy podsumowują obszar osłabionej autonomii jako wpływ oczekiwań wobec samego siebie i otoczenia na wiarę we własną zdolność do samodzielności, przetrwania i skutecznego działania. Nie chodzi o niedojrzałość widoczną na pierwszy rzut oka. W obszarze podejmowania decyzji i wyznaczania sobie celów ktoś inny wciąż trzyma stery, tak jak trzymał je rodzic w dzieciństwie, choć w innych dziedzinach życia ta sama osoba radzi sobie dojrzale.

Rola relacji terapeutycznej różni się w tym obszarze mocno między poszczególnymi schematami. Przy jednym z czterech bywa kluczowa, przy innym ustępuje miejsca strategiom poznawczym i behawioralnym. W obszarze rozłączenia i odrzucenia ta rola pozostaje bardziej jednolita.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Jaką rolę odgrywa relacja z terapeutą?

W obszarze osłabionej autonomii rola relacji terapeutycznej zależy od konkretnego schematu, inaczej niż w obszarze rozłączenia i odrzucenia, gdzie relacja terapeutyczna często odgrywa szczególnie ważną rolę. Przy Zależności/Niekompetencji terapeuta świadomie opiera się próbom pacjenta, żeby przejąć decyzje, które ten chciałby scedować na kogoś innego. Zachęca go za to do prób na własną rękę. I chwali za każdy krok.

Cel terapii przy tym schemacie jest konkretny: zwiększenie poczucia własnej kompetencji i zmniejszenie zależności od innych ludzi. W praktyce oznacza to trening umiejętności i stopniowe podejmowanie coraz trudniejszych zadań. Uczenie się ufania własnemu osądowi odbywa się metodą prób i błędów, nie przez samo przekonanie się do niego.

Przy schemacie Podatności na Zranienie lub Zachorowania relacja terapeutyczna nie jest kluczowym elementem leczenia. Ważniejsza okazuje się konsekwentna postawa terapeuty wobec unikania i nadmiernej kompensacji, oraz spokojne zapewnianie pacjenta, że poradzi sobie inaczej. Praca opiera się tu głównie na strategiach poznawczych i behawioralnych.

Przy Uwikłaniu Emocjonalnym terapeuta pilnuje właściwego dystansu. Zbyt duża bliskość odtwarza dawne uwikłanie. Zbyt duży dystans budzi za to osamotnienie i osłabia motywację do zmiany. Celem jest pomoc w wyrażaniu własnych, autentycznych preferencji zamiast przejmowania tożsamości osoby, z którą pacjent jest uwikłany.

Terapeuta modeluje przy Porażce postawę przeciwną schematowi: systematyczną pracę nad realistycznymi celami, którą pacjent może obserwować z bliska. Celem jest, żeby pacjent zarówno poczuł, że odniósł sukces porównywalny do rówieśników, jak i rzeczywiście go osiągnął, w granicach realnych możliwości.

Praca nad schematami tego obszaru łączy więc kilka rodzajów strategii terapeutycznych: rozmowę o przekonaniach, trening nowych zachowań na sesji i, tam gdzie to pomaga, samą relację z terapeutą. Więcej o konkretnych technikach piszą teksty poświęcone poszczególnym schematom.

Dlaczego te schematy bywają trudne do zmiany?

Książka zalicza wszystkie cztery schematy tego obszaru do kategorii bezwarunkowych: Zależność/Niekompetencję, Podatność na Zranienie lub Zachorowanie, Uwikłanie Emocjonalne/Nie w Pełni Rozwinięte Ja i Porażkę. Schemat bezwarunkowy nie zostawia furtki. Niezależnie od tego, co osoba zrobi, wynik ma być ten sam.

Schemat warunkowy działa inaczej i w tym obszarze go nie ma. Osoba z takim schematem zakłada, że może uniknąć negatywnego wyniku, jeśli spełni określony warunek, na przykład podporządkuje się innym albo sprosta wysokim wymaganiom. Przy schematach obszaru osłabionej autonomii takiego wyjątku, w odczuciu pacjenta, nie ma.

Podział na schematy warunkowe i bezwarunkowe nie mówi, który z nich zmienia się łatwiej. W leczeniu wszystkich czterech wykorzystuje się nie tylko pracę z przekonaniami, lecz także ćwiczenie nowych zachowań i, zależnie od schematu, techniki doświadczeniowe. Zmiana nie przychodzi przez jedno ćwiczenie ani jedną rozmowę.

Kiedy umówić się na konsultację?

Rozpoznanie w sobie kilku mechanizmów z obszaru osłabionej autonomii jest dobrym powodem do rozmowy ze specjalistą, nie gotowym rozpoznaniem postawionym na własną rękę. Bywa tak zwłaszcza wówczas, gdy trudność z podejmowaniem decyzji albo lęk przed katastrofą wraca w wielu sytuacjach naraz. Nie tylko w jednej trudnej chwili. Konsultacja pozwala sprawdzić, co faktycznie stoi za takim wzorcem, zamiast zgadywać na podstawie samego opisu.

Rozmowa nie wymaga wcześniejszej pewności co do konkretnego schematu, ani gotowej diagnozy przyniesionej z domu. Sam powtarzający się wzorzec wystarcza jako punkt wyjścia do pierwszego spotkania.

Zgłoszenie się po konsultację nie wymaga też, żeby trudność dotyczyła wyłącznie jednej dziedziny życia. U wielu osób ten sam wzorzec przenika naraz kilka obszarów: pracę, związek, codzienne obowiązki. Schematy są wzorcami ogólnymi, dlatego mogą ujawniać się w kilku dziedzinach życia naraz, a nie jest to powód do zwlekania z rozmową.

Spotkanie wstępne nie musi niczego rozstrzygać na starcie. Chodzi o nazwanie tego, co się powtarza, i wspólne zastanowienie się nad tym, co dalej z tą trudnością zrobić.