Depresja: kompletny przewodnik po objawach, przyczynach i leczeniu

Czym jest depresja i czym różni się od zwykłego smutku?

Depresja to zaburzenie nastroju: obniżony nastrój i utrata zainteresowań trwają nieprzerwanie co najmniej dwa tygodnie. Dochodzi do tego spadek energii, który razem z nimi ogranicza codzienne funkcjonowanie. To się leczy. Zwykły smutek jest inny. Ma jasną przyczynę i mija z czasem. Nie odbiera zdolności do pracy ani relacji.

W klasyfikacji ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia epizod depresyjny pojedynczy oznaczony jest kodem 6A70, a zaburzenie depresyjne nawracające, kodem 6A71. Osobną jednostką jest dystymia (6A72), czyli przewlekle obniżony nastrój utrzymujący się latami, ale o mniejszym nasileniu objawów niż pełny epizod. W polskiej dokumentacji medycznej wciąż obowiązują kody ICD-10, na przykład na zwolnieniach lekarskich. Kod F32 oznacza epizod pojedynczy, kod F33 zaburzenie nawracające. Wdrożenie ICD-11 w Polsce dopiero trwa.

Poza tym podstawowym podziałem funkcjonują opisy przebiegu i nasilenia. Osobne artykuły omawiają cztery rodzaje depresji według przebiegu. Są to depresja sezonowa, związana z porą roku, oraz depresja poporodowa, występująca po porodzie. Osobno opisujemy też depresję atypową z odwróconymi objawami snu i apetytu. Depresja przewlekła utrzymuje się nieprzerwanie co najmniej dwa lata. Określenia opisowe, takie jak „depresja maskowana” czy „depresja wysokofunkcjonująca”, nie są odrębnymi jednostkami w żadnej klasyfikacji, tylko potocznymi opisami sposobu przeżywania objawów.

• Czas trwania: smutek zwykle ustępuje w ciągu kilku dni, depresja utrzymuje się nieprzerwanie co najmniej dwa tygodnie, często dłużej.
• Przyczyna: smutek zwykle ma jasny powód i jest z nim proporcjonalny, depresja bywa niewspółmierna do sytuacji albo pojawia się bez wyraźnego wyzwalacza.
• Zakres objawów: smutek dotyczy głównie nastroju, depresja obejmuje też sen, apetyt, energię, koncentrację i poczucie własnej wartości.
• Wpływ na funkcjonowanie: smutek zwykle pozwala utrzymać pracę i relacje, depresja realnie je ogranicza.
• Reakcja na dobre wydarzenia: smutek zwykle ustępuje choćby na chwilę pod wpływem czegoś przyjemnego, w depresji zdolność do odczuwania przyjemności bywa wyraźnie zmniejszona.
• Potrzeba pomocy: przy smutku zwykle wystarcza czas i wsparcie bliskich, przy depresji potrzebna jest ocena specjalisty i najczęściej leczenie.

Jakie są objawy depresji?

Objawy depresji obejmują cztery poziomy funkcjonowania. Widać je w emocjach i myśleniu. Widać je też w ciele i zachowaniu. Na poziomie emocjonalnym pojawia się obniżony nastrój i poczucie pustki. Zdarza się też płacz bez wyraźnego powodu. Pełną listę objawów i to, ile z nich wystarcza do rozpoznania, omawia osobny artykuł.

Na poziomie poznawczym dochodzą trudności z koncentracją i pesymistyczne myślenie. Bywa też poczucie winy. Fizycznie zmienia się sen i apetyt, spada też energia. W zachowaniu widać wycofanie z relacji oraz zaniedbanie obowiązków. Liczy się nie pojedynczy objaw, ale ich liczba. Ważne jest też nasilenie i czas trwania. W cięższych epizodach dochodzą myśli o śmierci. Kilka takich objawów utrzymujących się od dwóch tygodni to sygnał do konsultacji, z psychologiem, psychoterapeutą albo lekarzem, nie do samodzielnej analizy listy.

Objawy fizyczne, takie jak ból w klatce piersiowej czy duszność, nie należą do typowego obrazu depresji. Wymagają w pierwszej kolejności pilnej konsultacji medycznej. Dopiero potem ocenia się przyczynę psychiczną.

Jakie są przyczyny depresji?

Na depresję wpływają trzy grupy czynników. Są to czynniki biologiczne i psychologiczne. Trzecia grupa to czynniki społeczne, nie jedna pojedyncza przyczyna. Znaczenie mają predyspozycje genetyczne oraz zmiany hormonalne. To zwiększa podatność. Dochodzi do tego przewlekły stres i trudne doświadczenia życiowe. Znaczenie ma też sposób myślenia o sobie. Decydują też o tym, kiedy epizod się pojawi.

Do czynników biologicznych należy obciążenie rodzinne depresją. Znaczenie mają też przewlekłe choroby somatyczne oraz zaburzenia hormonalne, na przykład tarczycy. Osobną grupę tworzą zmiany związane z ciążą i połogiem. Czynniki psychologiczne to sztywne i samokrytyczne wzorce myślenia. Znaczenie ma też niska odporność na stres oraz wcześniejsze doświadczenia traumatyczne. Nie bez znaczenia jest też otoczenie. Czynniki społeczne to izolacja i utrata bliskiej osoby. Znaczenie ma też przewlekły konflikt. Dochodzi do tego przeciążenie obowiązkami zawodowymi lub opiekuńczymi oraz brak wsparcia.

Żaden z tych czynników nie działa w izolacji, dlatego mówi się o modelu biopsychospołecznym: u części osób decydujące są predyspozycje biologiczne, u innych, nagromadzenie trudnych wydarzeń, a najczęściej jest to połączenie obu. Zrozumienie własnych czynników ryzyka jest częścią pracy terapeutycznej, nie warunkiem, który trzeba spełnić przed pierwszą wizytą.

PodcastLęk przed szkołą. Jak wspierać dzieci i nastolatków?Odcinek podcastu PsychoLogic. Spotify i YouTube.

Jak diagnozuje się depresję i czym jest test PHQ-9?

Depresję diagnozuje się na podstawie wywiadu klinicznego. Lekarz albo psycholog ocenia liczbę objawów i ich nasilenie. Ocenia też czas trwania, według kryteriów ICD-11 lub ICD-10, nie na podstawie jednego testu. Kwestionariusz PHQ-9 to dziewięć pytań o częstość objawów w ostatnich dwóch tygodniach, punktowane od 0 do 27. Wynik od 10 punktów wzwyż sugeruje potrzebę dalszej oceny.

Wysoki wynik PHQ-9 wskazuje na nasilenie objawów zgłaszanych przez pacjenta. Nie zastępuje jednak rozpoznania: formalną diagnozę oraz decyzje o leczeniu farmakologicznym stawia lekarz, najczęściej psychiatra. Psycholog albo psychoterapeuta może ocenić objawy i pokierować do właściwej formy pomocy. Rozpoznania medycznego nie stawia.

Klasyfikacja ICD-10 ustala trzy progi nasilenia epizodu. Liczy się liczba objawów podstawowych i dodatkowych. Łagodny: co najmniej dwa objawy podstawowe oraz dwa dodatkowe. Umiarkowany: co najmniej dwa podstawowe oraz trzy dodatkowe. Ciężki: wszystkie trzy podstawowe oraz co najmniej cztery dodatkowe. W Polsce w dokumentacji medycznej nadal funkcjonują kody z tej klasyfikacji: F32 oraz F33.

Jak leczy się depresję psychoterapią i który nurt działa najlepiej?

Depresję leczy się najczęściej psychoterapią w nurcie poznawczo-behawioralnym. Ma ona najszersze potwierdzenie w badaniach klinicznych: przy epizodach łagodnych i umiarkowanych na leczenie odpowiada 60 do 70 procent pacjentów. Terapia pracuje z myślami podtrzymującymi obniżony nastrój i z wycofaniem z aktywności. Pracuje też z unikaniem. Uczy konkretnych sposobów przerywania tego mechanizmu, to więcej niż rozmowa o samopoczuciu.

Inne nurty również mają zastosowanie. Terapia psychodynamiczna pracuje głębiej nad wzorcami relacyjnymi i źródłami trudności. Terapia schematów bywa pomocna, gdy depresja wiąże się z utrwalonymi, wyniesionymi z dzieciństwa przekonaniami o sobie. W PsychoNovatis pracujemy w nurcie poznawczo-behawioralnym. Sięgamy też po elementy terapii schematów i uważności tam, gdzie to uzasadnione.

Skuteczne leczenie depresji nie gwarantuje identycznej poprawy u każdej osoby: u części pacjentów wystarcza sama psychoterapia, u innych potrzebne jest połączenie z leczeniem farmakologicznym prowadzonym przez psychiatrę.

Czy przy depresji potrzebne są leki i kiedy iść do psychiatry?

Łagodna i umiarkowana depresja często dobrze reaguje na samą psychoterapię. Epizody z nasilonymi objawami wymagają czegoś więcej. To samo dotyczy epizodów ciężkich oraz tych z objawami psychotycznymi. Potrzebna jest wtedy konsultacja psychiatryczna. Najczęściej dochodzi też leczenie farmakologiczne prowadzone równolegle z terapią. O lekach decyduje wyłącznie psychiatra, nigdy psycholog ani psychoterapeuta.

Nie ma prostego podziału na przypadki wymagające wyłącznie leków i wyłącznie terapii. Decyzja zapada indywidualnie: liczy się nasilenie objawów i historia choroby. Znaczenie ma też to, jak pacjent funkcjonuje na co dzień. Opóźnianie konsultacji psychiatrycznej przy nasilonych objawach niesie własne ryzyko. Lepiej skonsultować się wcześniej niż czekać.

Leczenie farmakologiczne depresji prowadzi się poza naszą placówką, w PsychoNovatis pracujemy w obszarze psychoterapii. Jeśli w trakcie pracy terapeutycznej pojawia się wskazanie do konsultacji psychiatrycznej, mówimy o tym wprost. Pomagamy też zaplanować taki krok.

PodcastJak skutecznie regulować emocje?Odcinek podcastu PsychoLogic. Spotify i YouTube.

Ile trwa leczenie depresji i jak wygląda jego przebieg?

Leczenie depresji trwa różnie: nieleczony epizod ciągnie się od 6 do 12 miesięcy, a przy terapii poprawa pojawia się często już po kilkunastu sesjach. Zaczyna się od konsultacji. Terapeuta ocenia sytuację i wspólnie z pacjentem ustala konkretne cele dalszej pracy.

Po konsultacjach następuje regularna praca, najczęściej raz w tygodniu. Towarzyszy jej monitorowanie postępów, tak aby wcześnie wychwycić, że coś nie działa. Plan da się wtedy skorygować. Kolejność, w jakiej ustępują poszczególne objawy, jest indywidualna: nie ma reguły mówiącej, że najpierw wraca energia, a potem nastrój. Lepiej nie porównywać własnego tempa poprawy z cudzym.

Zakończenie terapii jest decyzją wspólną. Odstępy między sesjami stopniowo się wydłużają. Ostatnie spotkania służą utrwaleniu zmian. Pomagają też przygotować plan na wypadek nawrotu. U części osób depresja ma charakter nawracający. Znajomość wczesnych sygnałów ostrzegawczych jest częścią długoterminowej opieki nad sobą.

Czym różni się depresja u mężczyzn, w ciąży i u nastolatków?

Przebieg depresji różni się w zależności od wieku i płci. Różni się też w zależności od sytuacji życiowej, choć kryteria diagnostyczne pozostają te same. U mężczyzn częściej niż smutek dominują drażliwość i wybuchowość. Częste są też zachowania ryzykowne. Wycofanie emocjonalne bywa mylone z małomównością, nie z depresją. To utrudnia rozpoznanie objawów samym mężczyznom i ich bliskim.

W ciąży i połogu depresja bywa mylona z naturalnym zmęczeniem albo wahaniami hormonalnymi. Kod ICD-11 6E20 obejmuje epizody związane z ciążą oraz z okresem połogu. Ocena należy zawsze do lekarza: część objawów fizycznych ciąży wysokiego ryzyka wymaga pilnej diagnostyki medycznej, a nie wyłącznie oceny psychicznej.

U nastolatków depresja częściej niż u dorosłych objawia się drażliwością i spadkiem ocen. Częste jest też wycofanie z rówieśników oraz dolegliwości bez wyraźnej przyczyny medycznej, nie sam obniżony nastrój. W PsychoNovatis przyjmujemy młodzież od 15. roku życia. Konsultacja u psychoterapeuty w tym wieku bywa szczególnie opłacalna: wzorce utrwalające się w okresie dojrzewania w dorosłości wymagają dłuższej pracy.

Jak pomóc bliskiej osobie z depresją?

Bliska osoba z depresją obciąża też swoje otoczenie. Wsparcie, które faktycznie pomaga, różni się od dobrych rad. Różni się też od pocieszania na siłę. To nie to samo. Najważniejsze jest słuchanie bez oceniania, uznanie, że stan jest realny, oraz zachęcanie do kontaktu ze specjalistą, bez wywierania presji czasowej.

Kilka konkretnych sposobów wsparcia sprawdza się szczególnie często:

1. 1Pytaj wprost, jak się czuje, i słuchaj bez przerywania, oceniania ani porównywania z własnymi doświadczeniami.
2. 2Nie mów „weź się w garść” ani „inni mają gorzej”, depresja nie jest kwestią silnej woli.
3. 3Zaproponuj wspólne umówienie pierwszej konsultacji u psychologa, psychoterapeuty albo lekarza, zamiast czekać, aż osoba zrobi to sama.
4. 4Jeśli obawiasz się o bezpieczeństwo tej osoby, zapytaj wprost o myśli samobójcze, samo pytanie o nie nie zwiększa ryzyka, tylko otwiera możliwość rozmowy.
5. 5Dbaj też o własne granice i wsparcie dla siebie, bycie osobą towarzyszącą komuś w depresji bywa obciążające na dłuższą metę.

PodcastCzy to lenistwo, czy już depresja?Odcinek podcastu PsychoLogic. Spotify i YouTube.

Co robić w kryzysie i gdzie szukać pomocy natychmiast?

Myśli samobójcze przy depresji, z planem ich realizacji, to stan nagły: liczy się natychmiastowy kontakt z pomocą, nie czekanie na najbliższy wolny termin u terapeuty. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112 albo zgłoś się na izbę przyjęć szpitala psychiatrycznego lub szpitalny oddział ratunkowy (SOR).

Gdy zagrożenia życia nie ma, ale potrzebna jest pilna rozmowa, pomagają całodobowe telefony zaufania. Numer 116 123 jest dla osób dorosłych w kryzysie emocjonalnym. Numer 116 111 jest dla dzieci i młodzieży. Rozmowa jest bezpłatna i anonimowa. Osoba dyżurująca pomaga ocenić sytuację i zaplanować kolejny krok.

W kryzysie nie jesteś sam ani sama, a zwrócenie się po pomoc w tym momencie jest najważniejszą rzeczą, jaką można zrobić, ważniejszą niż wybór odpowiedniej metody leczenia. Jeśli obawiasz się o kogoś bliskiego, te same numery możesz wybrać w jego imieniu albo razem z nim.

Jakie są najczęstsze mity o depresji?

Mity o depresji krążą powszechnie: jest błędnie utożsamiana ze zwykłym gorszym nastrojem, efektem lenistwa albo brakiem silnej woli, a leczenie mylone z osłabieniem charakteru lub trwałą zmianą osobowości. Najczęstsze mity dotyczą przyczyn depresji, skuteczności leczenia, tego, kogo dotyczy, oraz tego, czy o depresji można swobodnie rozmawiać, bez obawy, że rozmowa pogorszy stan drugiej osoby.

• Mit: depresję można pokonać samą siłą woli. W rzeczywistości jest to stan kliniczny wymagający leczenia, a nie kwestia charakteru czy motywacji.
• Mit: depresja dotyczy głównie kobiet po stracie albo w trudnej sytuacji życiowej. W rzeczywistości dotyka osób w każdym wieku, płci i sytuacji, także tych, które z zewnątrz wydają się dobrze funkcjonować.
• Mit: o depresji lepiej nie mówić wprost, żeby nie pogorszyć czyjegoś stanu. W rzeczywistości pytanie wprost o samopoczucie i myśli samobójcze nie zwiększa ryzyka, tylko otwiera możliwość rozmowy.
• Mit: leczenie farmakologiczne depresji trwale zmienia osobowość. W rzeczywistości o rodzaju leczenia i ewentualnych skutkach ubocznych decyduje się indywidualnie z psychiatrą, który dobiera i monitoruje leczenie.
• Mit: skoro objawy ustąpiły, depresja na pewno nie wróci. W rzeczywistości u części osób depresja ma charakter nawracający, dlatego warto znać wczesne sygnały ostrzegawcze nawet po zakończeniu leczenia.