Jak depresja zmienia człowieka?

Jak depresja zmienia człowieka

Depresja zmienia jednocześnie 4 obszary: myślenie, emocje, ciało, relacje z innymi. Dlatego otoczenie widzi inną osobę, a nie samo obniżenie nastroju. Zmiany narastają powoli. Trwa to tygodniami, a nie ma jednego momentu, po którym dałoby się powiedzieć, że właśnie wtedy coś się zaczęło i że od tej daty należy liczyć chorobę.

Myli właśnie ta jednoczesność zmian. Gdyby zmienił się wyłącznie nastrój, rozmowa byłaby prosta. Zmienia się jednak także sposób oceniania siebie, tempo ruchu, sen, apetyt, gotowość do kontaktu z ludźmi.

ICD-11 opisuje epizod depresyjny pod kodem 6A70 i wymaga co najmniej 5 objawów utrzymujących się przez większość dnia przez minimum 2 tygodnie. Ta lista obejmuje wszystkie wymienione obszary, nie tylko nastrój.

Co dzieje się w mózgu w depresji

Depresja wiąże się ze zmianami w pracy mózgu, ale nie da się jej sprowadzić do prostego niedoboru jednego neuroprzekaźnika. Przegląd Moncrieff ze współautorami opublikowany w 2022 roku w Molecular Psychiatry nie potwierdził hipotezy, że przyczyną depresji jest po prostu za mało serotoniny.

Obraz jest bardziej złożony. Mówi się o zmianach w obwodach odpowiedzialnych za nagrodę oraz o wpływie przewlekłego stresu na oś podwzgórze, przysadka, nadnercza. Dochodzi rola czynników psychologicznych i społecznych.

Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Od niego zależy, czego pacjent oczekuje po leczeniu oraz jak tłumaczy sobie brak natychmiastowego efektu. Leki przeciwdepresyjne działają u części osób mimo braku potwierdzonej hipotezy serotoninowej, a psychoterapia zmienia to samo funkcjonowanie inną drogą. Skuteczność nie zależy od tego, którą teorię przyjmiemy.

Jak myśli osoba w depresji

Myślenie w depresji układa się w triadę poznawczą opisaną przez Aarona Becka: negatywny obraz siebie, świata, przyszłości. Brzmi to jak zdania w rodzaju „jestem bezwartościowy”, „nikt mnie nie rozumie”, „nic się nie zmieni”. Nie są to opinie, tylko objaw choroby.

Dochodzą ruminacje, czyli wracanie w kółko do tych samych myśli o przeszłych porażkach, rozmowach sprzed lat oraz decyzjach, których nie da się już odwrócić. Ruminacja przypomina rozwiązywanie problemu. Nie prowadzi jednak do żadnego wniosku. Zabiera samą energię.

Charakterystyczne jest katastrofizowanie. Dochodzi filtrowanie faktów: osoba w depresji zapamiętuje potwierdzenia swojej negatywnej oceny, a informacje przeciwne przechodzą bez śladu.

PodcastCzy to lenistwo, czy już depresja?Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Depresja a emocje: anhedonia i odrętwienie

Najbardziej charakterystyczną zmianą emocjonalną w depresji jest anhedonia, czyli utrata zdolności do odczuwania przyjemności. Ulubiona potrawa nie smakuje już tak jak kiedyś. Muzyka, która wcześniej poruszała, przestaje robić jakiekolwiek wrażenie. ICD-11 traktuje anhedonię jako jeden z 2 objawów podstawowych epizodu depresyjnego, obok obniżonego nastroju.

U części osób smutek w ogóle nie jest pierwszym doświadczeniem. Zamiast niego pojawia się obojętność, którą pacjenci opisują jako gorszą od smutku. Smutek przynajmniej coś znaczy. Odrętwienie nie znaczy nic, więc trudno je nawet komukolwiek opisać, a tym bardziej uznać za powód do wizyty u specjalisty.

U mężczyzn depresja częściej przybiera postać drażliwości oraz złości zamiast smutku. Gniew staje się wtedy jedynym dostępnym wyjściem dla napięcia, a rozpoznanie przychodzi później.

Depresja a ciało

Depresja zmienia ciało: sen, apetyt, tempo ruchu, odczuwanie bólu. Zaburzenia snu obejmują bezsenność albo nadmierną senność. Apetyt spada u jednych, a rośnie u drugich. Dochodzi przewlekłe zmęczenie, które nie mija po przespanej nocy ani po weekendzie odpoczynku, bo jego źródłem nie jest niedobór snu.

Widoczne dla otoczenia bywa spowolnienie psychoruchowe: wolniejsza mowa, wolniejsze ruchy, dłuższa reakcja na pytanie. Rzadziej pojawia się pobudzenie: niepokój ruchowy oraz trudność z usiedzeniem w miejscu.

Objawy z ciała wymagają osobnej uwagi. Przewlekłe zmęczenie, ból, zaburzenia snu mają też przyczyny niezwiązane z nastrojem. Warto je najpierw zgłosić lekarzowi.

Depresja a relacje z bliskimi

W relacjach depresja zmienia przede wszystkim dostępność: osoba chorująca wycofuje się z kontaktu, choć rzadko potrafi to wprost nazwać. Odwoływane spotkania, nieodebrane telefony, krótsze rozmowy nie są brakiem sympatii. Kontakt z drugim człowiekiem kosztuje wtedy nieproporcjonalnie dużo energii, której i tak brakuje.

Dochodzi poczucie bycia ciężarem. Osoba w depresji zakłada, że jej stan męczy bliskich, więc odsuwa się, żeby ich nie obciążać. Efekt jest odwrotny do zamierzonego, bo izolacja pogłębia objawy.

Bliscy odbierają to najczęściej jako obojętność albo pretensję. Stąd bierze się zdanie, że to już nie ta sama osoba. Izolacja pogłębia przy tym objawy, więc cały mechanizm napędza się dalej. Zmieniła się dostępność.

Czy depresja zmienia osobowość na trwałe

Depresja nie zmienia osobowości na trwałe, choć w trakcie epizodu wygląda to jak zmiana charakteru. Pesymizm, drażliwość, wycofanie ustępują razem z resztą objawów po skutecznym leczeniu depresji. Osobowość sprzed epizodu wraca, choć nie zawsze od razu ani w całości naraz.

Mylące jest to, że im dłużej trwa epizod, tym bardziej objawy przypominają cechy. Przy dystymii, czyli przewlekłym obniżeniu nastroju trwającym co najmniej 2 lata, sami pacjenci mówią „taki już jestem”.

Osobną sprawą są zaburzenia osobowości, które ICD-11 opisuje jako trwałe wzorce, nieograniczone do epizodu choroby. Rozróżnienie należy do lekarza, bo opiera się na przebiegu w czasie, nie na pojedynczym obrazie.

Co wraca po leczeniu depresji

Po skutecznym leczeniu depresji wraca zdolność do odczuwania przyjemności, energia, gotowość do kontaktu z innymi. Poprawa nie przychodzi naraz, tylko obszarami, w kolejności, która bywa dla pacjentów zaskakująca. Najpierw zmienia się sen oraz poziom energii. Potem wracają aktywności, a wyraźna zmiana nastroju przychodzi na końcu.

Wytyczne NICE NG222 z 2022 roku wskazują przy epizodzie depresyjnym terapię poznawczo-behawioralną, zwykle w cyklu 16 do 20 sesji. Leki przeciwdepresyjne, o których decyduje wyłącznie psychiatra, zaczynają działać po 2 do 4 tygodniach.

Warto znać jeszcze jedną liczbę. Po pierwszym epizodzie ryzyko kolejnego szacuje się na około 50 procent, po drugim rośnie do około 70 procent. Dlatego opieka po ustąpieniu objawów ma znaczenie.

Jak pomóc bliskiej osobie w depresji

Przy depresji bliscy pomagają najbardziej wtedy, gdy zamiast oceniać zmianę w zachowaniu, nazywają konkretną obserwację. Pomaga też zostanie w kontakcie mimo wycofania. Zdanie „widzę, że od miesiąca prawie nie wychodzisz” otwiera więcej niż „masz depresję”. Opisuje fakt, a nie diagnozę, przed którą trzeba się bronić.

Nie działa natomiast namawianie do wzięcia się w garść ani porównywanie z osobami w gorszej sytuacji. Takie zdania potwierdzają dokładnie to, czego osoba w depresji już się obawia.

• proponuj konkret zamiast ogólnego wsparcia: wspólny spacer, pomoc w umówieniu wizyty
• powtarzaj propozycję spokojnie po jakimś czasie, zamiast stawiać ultimatum
• zapytaj wprost o bezpieczeństwo, jeśli pojawiają się myśli o śmierci
• nie odbieraj wycofania jako braku sympatii, bo to objaw, nie decyzja
• zadbaj też o siebie, bo towarzyszenie komuś w depresji jest obciążające

PodcastLęk przed szkołą. Jak wspierać dzieci i nastolatków?Odcinek podcastu PsychoLogic. Spotify i YouTube.

Kiedy depresja wymaga pilnej pomocy

Depresja wymaga pilnej pomocy zawsze, gdy pojawiają się myśli samobójcze, plan zrobienia sobie krzywdy albo nagłe, znaczne pogorszenie funkcjonowania. Nie czekaj wtedy na termin zwykłej konsultacji. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia zadzwoń pod numer 112 albo jedź na najbliższy szpitalny oddział ratunkowy.

Gdy zagrożenia życia nie ma, ale potrzebna jest pilna rozmowa, działa całodobowa linia wsparcia 116 123 dla osób dorosłych w kryzysie emocjonalnym.

Pytanie wprost, czy ktoś myśli o odebraniu sobie życia, nie zwiększa ryzyka. Otwiera rozmowę, której inaczej nie byłoby jak zacząć.

Wsparcie przy depresji w PsychoNovatis

W PsychoNovatis prowadzimy psychoterapię osób z depresją w nurcie poznawczo-behawioralnym. Przyjmujemy dorosłych oraz młodzież od 15 roku życia. Pracujemy w 3 gabinetach w Lublinie oraz online. Sesja trwa 50 minut, a jej koszt to od 180 do 200 zł, w zależności od cennika specjalistki.

Nie mamy w zespole psychiatry. Nie prowadzimy farmakoterapii ani nie wystawiamy zwolnień. Jeśli w trakcie terapii okaże się, że warto rozważyć leczenie farmakologiczne, kierujemy do konsultacji psychiatrycznej poza naszym zespołem.

Konsultacja psychologiczna jest pierwszym krokiem. Psycholog dokonuje na niej wstępnej diagnozy oraz rekomenduje kolejne kroki adekwatne do potrzeb pacjenta. Wizyta ma charakter prywatny i nie jest refundowana przez NFZ.

Jak depresja zmienia człowieka: najważniejsze w skrócie

Depresja zmienia myślenie, emocje, ciało, relacje naraz, dlatego wygląda jak zmiana osobowości. W rzeczywistości są to objawy choroby, które ustępują po skutecznym leczeniu razem z resztą obrazu. Podstawą leczenia pozostaje psychoterapia, a przy nasilonych objawach dochodzi farmakoterapia prowadzona przez psychiatrę.

• 4 obszary zmian: myślenie, emocje, ciało, relacje z innymi
• myślenie: triada poznawcza Becka, ruminacje, katastrofizowanie
• emocje: anhedonia, odrętwienie, u mężczyzn częściej drażliwość zamiast smutku
• ciało: zaburzenia snu, zmiany apetytu, spowolnienie psychoruchowe, przewlekłe zmęczenie
• osobowość: zmiany ustępują po leczeniu, nie są trwałą cechą charakteru
• ryzyko nawrotu: około 50 procent po pierwszym epizodzie, około 70 procent po drugim
• pilna pomoc: numer 112 przy zagrożeniu życia, całodobowa linia 116 123