Dystymia: co to jest, objawy fizyczne i leczenie

Dystymia: co to jest

Dystymia to przewlekłe obniżenie nastroju, które według ICD-11 utrzymuje się u dorosłych co najmniej 2 lata. U dzieci i młodzieży wystarczy 1 rok. Nastrój jest obniżony przez większość dni, nie tylko okresowo, co odróżnia dystymię od gorszych tygodni, które zdarzają się każdemu. W ICD-11, obowiązującej od 1 stycznia 2022 roku, figuruje jako zaburzenie dystymiczne pod kodem 6A72.

W DSM-5 to samo zaburzenie nosi nazwę uporczywego zaburzenia depresyjnego. Szacuje się, że dystymia dotyczy 1 do 2 procent dorosłych w ciągu roku. DSM-5 wyróżnia dodatkowo wczesny początek, czyli przed 21 rokiem życia. Krótszy okres obniżonego nastroju nie spełnia kryterium czasu, choć może oznaczać inny stan wymagający konsultacji. W pierwszych dwóch latach dystymii nie występuje przy tym dwutygodniowy okres spełniający kryteria epizodu depresyjnego. Od epizodu depresyjnego różni ją przede wszystkim przewlekłe, zwykle podprogowe nasilenie objawów, i bez leczenia może utrzymywać się latami. Epizod depresyjny częściej ma wyraźniejszy początek i większe nasilenie objawów, ale również on może mieć przebieg przewlekły, dlatego różnicowanie wymaga oceny specjalisty.

W praktyce trudno wskazać moment, w którym dystymia się zaczęła. Nie ma tu zwykle wyraźnego załamania ani konkretnego wydarzenia, po którym „wszystko się zmieniło”. Stan narasta powoli, czasem od młodości, i z czasem zaczyna wydawać się częścią osobowości, a nie czymś, co można leczyć.

Objawy dystymii: obniżony nastrój, który nie mija

Dystymia rzadko wyłącza z życia całkowicie, ale sprawia, że funkcjonujesz stale poniżej swoich możliwości. Objawy są subtelniejsze niż w epizodzie dużej depresji. Dotykają jednak tych samych obszarów: nastroju oraz myślenia o sobie. Najczęściej pojawia się stale przygaszony nastrój oraz poczucie, że nic specjalnie nie cieszy. ICD-11 wymaga, by utrzymywały się przez większość dnia przez co najmniej 2 lata.

Objawy dystymii obejmują też trudności z koncentracją oraz zaburzenia snu. Dochodzą do tego zmiany apetytu. Pojawia się niska samoocena oraz poczucie beznadziei co do przyszłości. Charakterystyczne bywa też uczucie niskiej energii i uczucie, że wszystko wymaga większego wysiłku niż powinno. Osoba z dystymią bywa drażliwa oraz wycofana z kontaktów towarzyskich. Skupienie uwagi na dłużej sprawia jej trudność. U części osób pojawia się chroniczne poczucie winy, nawet bez konkretnego powodu.

Praca i obowiązki domowe są zwykle utrzymywane. Kosztuje to jednak więcej wysiłku niż innych. To właśnie zdolność do funkcjonowania mimo stale obniżonego nastroju najbardziej odróżnia dystymię od cięższego epizodu depresyjnego, w którym codzienne funkcjonowanie często się załamuje.

Fizyczne objawy dystymii: zmęczenie, sen i apetyt

Fizyczne objawy dystymii to przede wszystkim przewlekłe zmęczenie oraz problemy ze snem. Zmienia się także apetyt. Według ICD-11 objawy somatyczne nie są kryterium rozpoznania dystymii, choć to z nimi pacjenci najczęściej trafiają najpierw do lekarza rodzinnego. Zmęczenie nie ustępuje nawet po 8 godzinach snu.

Problemy ze snem obejmują bezsenność oraz nadmierną senność w ciągu dnia. Apetyt u części osób z dystymią maleje, u innych rośnie. Bywa też większa ochota na słodkie. Pojawiają się też niespecyficzne dolegliwości z ciała: napięciowe bóle głowy albo uczucie ciężkości. Nie są kryterium rozpoznania dystymii. Wymagają oceny lekarskiej, zwłaszcza gdy są nowe albo utrzymują się mimo odpoczynku.

Fizyczne objawy dystymii bywają pierwszym sygnałem, po który sięga się do lekarza, zanim ktokolwiek pomyśli o zaburzeniu nastroju. Prawidłowe wyniki podstawowych badań nie wykluczają dystymii, ale utrzymujące się objawy z ciała powinny być ocenione medycznie, zanim zostaną przypisane wyłącznie nastrojowi.

PodcastCzy to lenistwo, czy już depresja?Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Dlaczego przewlekle obniżony nastrój bywa niezauważony

Dystymię często rozpoznaje się dopiero wtedy, gdy ktoś z zewnątrz nazwie stan, który dla pacjenta był po prostu „normalnością”. Pozostaje nierozpoznana, bo osoba, która jej doświadcza, nie ma punktu odniesienia. Gdy gorszy nastrój trwa 2 lata albo dłużej, zaczyna wydawać się cechą charakteru. Trudno zauważyć zmianę, skoro nie ma wyraźnego „wcześniej” i „teraz”.

Padają wtedy zdania w rodzaju „zawsze byłem pesymistą” albo „taki już jestem, mało co mnie cieszy”. Dodatkowo dystymia zwykle nie uniemożliwia funkcjonowania, więc otoczenie też jej nie zauważa. Osoba chodzi do pracy i spotyka się ze znajomymi. Robi to jednak z większym wysiłkiem, a satysfakcji ma mniej. Z zewnątrz wygląda to jak zwyczajne radzenie sobie, a nie jak stan wymagający pomocy.

Sam moment nazwania bywa poruszający: dopiero wtedy pojawia się pytanie, czy rzeczywiście trzeba było funkcjonować w ten sposób tak długo.

Kiedy skonsultować podejrzenie dystymii

Konsultacja jest zasadna zawsze, gdy obniżony nastrój utrzymuje się od dłuższego czasu i zaczyna przypominać opis dystymii, niezależnie od tego, jak łagodne wydają się objawy. Formalne rozpoznanie stawia lekarz. Wymaga bowiem wykluczenia chorób somatycznych, działania substancji czy zaburzeń afektywnych dwubiegunowych.

Nie trzeba czekać, aż objawy będą „wystarczająco poważne”, żeby się zgłosić. Sygnałem do konsultacji jest samo pytanie, czy to, co czujesz od miesięcy albo lat, wciąż mieści się w granicach zwykłego funkcjonowania, czy jednak zasługuje na bliższe przyjrzenie się. U nastolatków przewlekły obniżony nastrój przejawia się często drażliwością. Ocenę kryteriów wieku powinien przeprowadzić specjalista, nie otoczenie.

W PsychoNovatis nie stawiamy rozpoznania w rozumieniu ICD-11, bo należy ono do lekarza, najczęściej psychiatry. Psychoterapia może zacząć się już przy podejrzeniu dystymii, bez gotowej diagnozy. Ostateczne rozpoznanie zostaje po stronie lekarza.

Jeśli pojawiają się myśli samobójcze, zamiar zrobienia sobie krzywdy, objawy psychotyczne albo nagłe, znaczne pogorszenie funkcjonowania, potrzebna jest pilna pomoc medyczna, na przykład kontakt z najbliższym szpitalnym oddziałem ratunkowym numer 112 albo całodobowa linia wsparcia 800 70 2222, a nie zapisanie się na najbliższy wolny termin.

Podwójna depresja: gdy epizod nakłada się na stan przewlekły

Podwójna depresja to sytuacja, w której na dystymię nakłada się dodatkowo epizod depresyjny, czyli okres z wyraźnie nasilonymi objawami, silniejszymi niż stały, przewlekły spadek nastroju. Osoba, która funkcjonowała na obniżonym, ale stabilnym poziomie, doświadcza wtedy wyraźnego pogorszenia. Objawów jest więcej naraz, a każdy z nich mocniejszy.

Rozróżnienie bywa mylące, bo trudno wskazać, gdzie kończy się przewlekła dystymia, a zaczyna epizod depresyjny nałożony na nią. Często to właśnie ten epizod, jako wyraźne pogorszenie na tle dotychczasowego funkcjonowania, staje się powodem pierwszej wizyty u specjalisty, mimo że dystymia trwała już wcześniej, często latami, bez rozpoznania. Zestawienie dystymii z depresją pokazuje, że różni je przede wszystkim czas trwania. Nie chodzi o to, która jest cięższa.

Ryzyko takiego nałożenia jest jednym z powodów, dla których warto zająć się dystymią, zanim dojdzie do nałożenia się epizodu. Po ustąpieniu ostrego epizodu objawy mogą wrócić do wcześniejszego, przewlekle obniżonego poziomu funkcjonowania, czyli do dystymii, a nie zniknąć całkowicie, dlatego sama dystymia wymaga osobnej uwagi w leczeniu.

Leczenie dystymii: psychoterapia i farmakoterapia

Leczenie dystymii obejmuje psychoterapię albo połączenie psychoterapii z farmakoterapią, zależnie od nasilenia objawów. Wytyczne NICE NG222 z 2022 roku wskazują tu obie drogi. Ze względu na przewlekły charakter dystymii praca terapeutyczna trwa zwykle dłużej niż przy pojedynczym epizodzie depresyjnym. NICE zaleca w takich sytuacjach terapię poznawczo-behawioralną.

Standardowy cykl terapii poznawczo-behawioralnej przy epizodzie depresyjnym NICE wycenia na 16 do 20 sesji. Przy dystymii praca trwa zwykle dłużej, z okresową oceną efektów. W terapii pracuje się nad wzorcami myślenia podtrzymującymi obniżony nastrój. Drugi wątek to wpływ przewlekłych objawów na relacje oraz na poczucie własnej wartości. Trzeci to odzyskiwanie aktywności, które kiedyś dawały satysfakcję.

W farmakoterapii stosuje się najczęściej leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI, ale ich dobór należy wyłącznie do psychiatry. Farmakoterapia jest drugą uznaną opcją leczenia dystymii, szczególnie przy większym nasileniu objawów albo przy współwystępowaniu epizodu depresyjnego, czyli przy podwójnej depresji. Decyzję o lekach podejmuje zawsze lekarz psychiatra. Nigdy psycholog ani psychoterapeuta. U części osób, zwłaszcza przy większym nasileniu objawów, nawrotach albo podwójnej depresji, korzystne może być połączenie psychoterapii z leczeniem farmakologicznym prowadzonym przez psychiatrę.

Leczenie wymaga regularności ze względu na przewlekły charakter zaburzenia. Przy sesjach raz w tygodniu pierwsze zmiany bywają widoczne po 2 do 3 miesięcy systematycznej pracy, a poprawa nastroju przychodzi później. Najpierw pojawiają się zwykle drobne zmiany w codziennym funkcjonowaniu, a dopiero potem stopniowa poprawa nastroju. Cierpliwość jest tu równie ważna jak regularność sesji czy wizyt kontrolnych.

Nieleczona dystymia: jakie są konsekwencje

Największym kosztem nieleczonej dystymii nie jest pojedyncze złe wydarzenie, tylko suma lat przeżytych poniżej własnych możliwości. Bez pomocy potrafi trwać 10 lat i dłużej. Zwiększa przy tym ryzyko epizodu depresyjnego, czyli podwójnej depresji. Ponieważ objawy są łagodniejsze niż w epizodzie depresyjnym, łatwo odkładać decyzję o terapii, mimo że to właśnie długi czas trwania czyni ją tak kosztowną dla jakości życia.

Lata funkcjonowania z dystymią przekładają się na 3 obszary życia. Pierwszy to praca: niższa produktywność oraz większe ryzyko wypalenia. Drugi to relacje: wycofanie oraz mniejsza dostępność emocjonalna dla bliskich. Z czasem nadwyręża to więzi. Trzeci obszar to zdrowie: przewlekły stres i gorszy sen odbijają się na kondycji fizycznej.

Nieleczona dystymia może też zwiększać ryzyko wystąpienia pełnego epizodu depresyjnego, czyli podwójnej depresji, w której epizod depresyjny nakłada się na przewlekle obniżony nastrój, a przy powtarzających się epizodach obraz może zbliżać się do depresji nawracającej. Im dłużej trwa stan przewlekły bez interwencji, tym trudniej odróżnić, co jest już „charakterem”, a co objawem, który można leczyć.

Łatwo ten argument zbagatelizować, bo nie ma tu jednego dramatycznego momentu, po którym warto zareagować, tylko powolne, rozłożone w czasie obniżenie jakości życia.

Wsparcie przy przewlekle obniżonym nastroju w PsychoNovatis

W PsychoNovatis prowadzimy psychoterapię osób z przewlekle obniżonym nastrojem, w tym osób z podejrzeniem dystymii lub rozpoznaniem postawionym przez lekarza. Przyjmujemy dorosłych oraz młodzież od 15 roku życia, w tym w nurcie poznawczo-behawioralnym. Pracujemy w 3 gabinetach w Lublinie oraz online. Sesja trwa 50 minut, a jej koszt to od 180 do 200 zł, w zależności od indywidualnego cennika specjalistki.

Nie mamy w zespole psychiatry. Przy dystymii, podobnie jak przy innych rozpoznaniach, nie prowadzimy farmakoterapii ani nie wystawiamy zwolnień. Jeśli w trakcie terapii okaże się, że objawy są na tyle nasilone, że warto rozważyć leczenie farmakologiczne, kierujemy do konsultacji psychiatrycznej poza naszym zespołem.

Osoby prowadzące u nas terapię dystymii są psycholożkami i psychoterapeutkami w trakcie czteroletniego szkolenia w szkole psychoterapii, pracującymi pod superwizją. Wizyta ma charakter prywatny i nie jest refundowana przez NFZ.

Jeśli podejrzewasz u siebie dystymię, pierwszym krokiem jest konsultacja psychologiczna, na której psycholog dokonuje wstępnej diagnozy i rekomenduje kolejne kroki adekwatne do potrzeb pacjenta. Nie musisz mieć gotowej diagnozy ani być pewien, że to „wystarczająco poważne”, żeby się zgłosić.

Dystymia: najważniejsze w skrócie

Dystymia to przewlekle obniżony nastrój utrzymujący się u dorosłych co najmniej dwa lata, łagodniejszy niż epizod depresyjny, ale znacznie dłuższy. Bywa mylona z cechą charakteru. Narasta powoli i nie wyłącza z życia. Leczy się ją psychoterapią, a przy większym nasileniu objawów także farmakoterapią prowadzoną przez psychiatrę.

• trwa u dorosłych co najmniej dwa lata, z obniżonym nastrojem przez większość dnia i więcej dni niż nie
• objawy łagodniejsze niż w epizodzie depresyjnym, ale przewlekłe i bez leczenia mogą trwać latami
• typowe objawy: obniżony nastrój, niska samoocena, brak energii, trudność w cieszeniu się, trudności z koncentracją lub decyzjami
• objawy fizyczne: chroniczne zmęczenie, problemy ze snem, zmiany apetytu
• często pozostaje nierozpoznana, bo osoba funkcjonuje i uznaje stan za swój charakter
• rozpoznanie stawia lekarz lub specjalista zdrowia psychicznego, po wykluczeniu innych przyczyn obniżonego nastroju
• podwójna depresja: epizod depresyjny nakładający się na dystymię
• leczenie: psychoterapia, farmakoterapia albo połączenie obu metod, zależnie od nasilenia objawów i oceny specjalisty
• nieleczona dystymia: lata obniżonej jakości życia i możliwe większe ryzyko epizodu depresyjnego