Choroba afektywna dwubiegunowa: objawy, typy i leczenie ChAD

Czym jest choroba afektywna dwubiegunowa i czym nie jest?

Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD) to zaburzenie nastroju z epizodami manii albo hipomanii oraz, zależnie od typu, epizodami depresji; między epizodami mogą występować okresy bez objawów. Nazywa się ją też chorobą dwubiegunową, zaburzeniem dwubiegunowym, a potocznie dwubiegunówką. Rozpoznanie stawia lekarz psychiatra.

Zmiany nastroju w ciągu jednego dnia, nawet silne, nie pasują do opisu epizodu. Epizody w ChAD trwają dniami albo tygodniami, wyraźnie zmieniają funkcjonowanie, a ich nasilenie bywa nieproporcjonalne do wydarzeń.

Zaburzeniem osobowości choroba dwubiegunowa nie jest, choć w internecie bywa nazywana dwubiegunowym zaburzeniem osobowości. Klasyfikacja ICD-11 zalicza ją do zaburzeń nastroju. O borderline piszemy osobno.

Jakie są objawy choroby afektywnej dwubiegunowej w manii i hipomanii?

Objawy choroby afektywnej dwubiegunowej w manii i hipomanii to podwyższony lub drażliwy nastrój, większa energia i mniejsza potrzeba snu. Tabela zestawia te dwie fazy. Żadna z nich nie jest rozpoznaniem, bo ocenia je lekarz po wywiadzie. Epizody depresji opisujemy w tekście o objawach depresji.

Rozpoznajesz u siebie opisy z tabeli? Umów konsultację u lekarza psychiatry i zapisz, od kiedy trwają. Nie czekaj na kolejną fazę, żeby mieć pewność.

PsychoLogic

Czy to lenistwo, czy już depresja?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Czym różni się hipomania od manii w chorobie dwubiegunowej?

Hipomania i mania w chorobie dwubiegunowej to ten sam rodzaj zmiany nastroju, ale różnią się nasileniem objawów i wpływem na funkcjonowanie: hipomania nie rujnuje codziennego funkcjonowania, a mania je poważnie zaburza. W ICD-11 mania trwa co najmniej tydzień, chyba że epizod skrócono leczeniem, a hipomania co najmniej kilka dni.

Pułapka polega na tym, że hipomania bywa odbierana jako najlepszy okres. Śpisz mniej, masz więcej pomysłów, jesteś towarzyski, produktywny. Do gabinetu możesz więc trafić z depresją, która nastąpiła po hipomanii, i nie wspomnieć o niej wcale.

Informacja o okresach zwiększonej energii i mniejszej potrzeby snu uzupełnia opis depresji i pomaga lekarzowi ocenić przebieg choroby. Powiedz o nich, nawet jeśli czułeś się wtedy świetnie.

Kiedy choroba afektywna dwubiegunowa wymaga pilnej pomocy?

Choroba dwubiegunowa wymaga pomocy jeszcze tego samego dnia przy myślach samobójczych, a w manii przy urojeniach, omamach, utracie kontaktu z rzeczywistością albo zagrożeniu dla siebie lub innych. Zadzwoń pod 112 albo, jeśli dojazd jest bezpieczny i nie jedziesz sam, jedź na izbę przyjęć lub SOR. Gdy zagrożenia życia nie ma, ale potrzebujesz rozmowy, zadzwoń na całodobową linię 800 70 2222.

Ostra mania może wymagać hospitalizacji, a ocena i decyzja o leczeniu należą do lekarza psychiatry. Gdy takie objawy ma ktoś bliski, zostań przy nim i wezwij pomoc. Bliska osoba nie zastępuje pomocy profesjonalnej. Szersze wskazówki o kryzysie psychicznym zebraliśmy w osobnym tekście.

Objawy psychotyczne mogą pojawić się też w ciężkiej depresji. Ten stan opisujemy osobno, jako depresję psychotyczną.

Jakie są typy ChAD i czym jest cyklotymia?

W chorobie dwubiegunowej wyróżnia się typ I z manią oraz typ II z hipomanią i epizodami depresji, a cyklotymia jest odrębnym, pokrewnym zaburzeniem. Tak dzielą ją klasyfikacje DSM-5 z 2013 roku, wydana przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne, oraz ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia. Typ II bywa zapisywany jako ChAD II.

O typie decyduje przebieg całego życia, a nie bieżący epizod, więc lekarz ustala go po wywiadzie. Szybka zmiana faz opisuje przebieg choroby, a nie osobny typ.

Dlaczego rozpoznanie choroby dwubiegunowej bywa opóźnione?

Rozpoznanie choroby dwubiegunowej może być opóźnione, bo hipomania może być odbierana jako dobry okres, więc po pomoc można zgłosić się dopiero w depresji. Lekarz widzi wtedy obraz depresji nawracającej. Brak informacji o wcześniejszych okresach wzmożonej energii utrudnia mu trafną ocenę, a właściwe leczenie zaczyna się później.

Opóźnienie ma konsekwencje dla leczenia. Samo leczenie przeciwdepresyjne, bez stabilizatora nastroju, może u części osób z ChAD wywołać przejście w manię lub hipomanię. Dlatego psychiatra może zapytać o okresy wzmożonej energii i krótszego snu.

Zmianę nastroju i zachowania może łatwiej zauważyć otoczenie niż osoba, która jej doświadcza, więc lekarz może poprosić o zgodę na rozmowę z bliską osobą. To nie brak zaufania do Ciebie, tylko sposób na pełniejszy wywiad.

Jak przebiega diagnoza choroby dwubiegunowej i jak się do niej przygotować?

Rozpoznanie choroby dwubiegunowej stawia lekarz psychiatra na podstawie badania i wywiadu obejmującego całą historię chorowania, nie tylko bieżący epizod. Pytania dotyczą okresów, o których sam możesz nie wspominać: tygodni, gdy sen skracał się do kilku godzin bez zmęczenia, myśli galopowały, a wydatki lub decyzje były nietypowo ryzykowne.

Pomocne bywają kwestionariusze przesiewowe, takie jak MDQ, ale są tylko uzupełnieniem badania i nie rozstrzygają o rozpoznaniu.

Klasyfikacja ICD-11 nadaje typowi I kod 6A60, a typowi II kod 6A61. W Polsce trwa dopiero wdrażanie tej klasyfikacji, więc w dokumentacji nadal może pojawiać się starsza ICD-10 z innym kodem. Poniższe kroki pomagają przygotować się do wizyty.

1. 1Umów konsultację u lekarza psychiatry, nie czekając na zebranie pełnych notatek.
2. 2Do czasu wizyty zapisuj codziennie nastrój, sen i energię. Takie notatki pokazują wzorce, których pamięć nie odtwarza.
3. 3Zapytaj bliską osobę, czy zauważyła okresy, w których spałeś mniej, mówiłeś szybciej albo wydawałeś pieniądze inaczej niż zwykle.
4. 4Zapisz wcześniejsze epizody depresji i leki, które przyjmowałeś, razem z informacją, jak na nie reagowałeś.
5. 5Powiedz lekarzowi wprost o okresach, w których czułeś się wyjątkowo dobrze, nawet jeśli wydają się nieistotne.

Jak leczy się chorobę afektywną dwubiegunową?

Podstawą leczenia choroby dwubiegunowej są leki normotymiczne, czyli stabilizatory nastroju, które dobiera lekarz psychiatra; niektórym osobom lekarz dodaje też leki przeciwpsychotyczne. Ich zadaniem jest przerwanie bieżącego epizodu, ale przede wszystkim zapobieganie kolejnym. Decyzje o wyborze leku, jego dawce i odstawieniu zawsze zapadają w gabinecie lekarza.

Lit jest jednym z leków normotymicznych. Metaanaliza Cipriani i współautorów z 2013 roku (BMJ) wskazuje, że lit zmniejsza ryzyko samobójstwa w zaburzeniach nastroju, co przy ChAD ma szczególne znaczenie. Czy lit jest właściwy w Twoim przypadku, rozstrzyga lekarz.

Leczenie bywa długoterminowe, bo jego celem jest zapobieganie nawrotom. Remisja nie oznacza końca leczenia, a samodzielne odstawienie leków może skończyć się nawrotem. Leków przeciwdepresyjnych w ChAD nie stosuje się na własną rękę, bo bez osłony stabilizatora mogą wywołać przejście w manię lub hipomanię.

PsychoLogic

Jesienna chandra czy depresja sezonowa?

Jaką rolę ma psychoterapia w leczeniu choroby dwubiegunowej?

Psychoterapia nie zastępuje leków normotymicznych, ale jej element, psychoedukacja grupowa, dołączony do farmakoterapii zmniejszał ryzyko nawrotów choroby dwubiegunowej w randomizowanym badaniu z 5-letnią obserwacją (Colom i współautorzy, 2009). Obejmowało ono osoby w remisji. Psychoedukacja uczy rozpoznawania własnych wczesnych sygnałów zmiany fazy.

Poniższe elementy pracy psychoterapeutycznej towarzyszą leczeniu psychiatrycznemu, nigdy go nie zastępują.

• Rozpoznawanie wczesnych sygnałów zmiany fazy, takich jak skrócenie snu, przyspieszenie myśli czy wzrost wydatków.
• Uzgodniony plan reagowania na te sygnały, zanim epizod rozwinie się w pełni.
• Praca nad regularnością rytmu dobowego, bo skrócenie snu może poprzedzać epizod.
• Praca poznawczo-behawioralna nad depresją i poczuciem winy, które mogą pojawiać się po epizodach.
• Terapia rodzinna, bo choroba dotyka całego systemu rodzinnego.

Co pomaga w codziennym życiu z chorobą dwubiegunową, w pracy i w związku?

Przy chorobie dwubiegunowej pomaga regularny rytm dnia, a szczególnie stałe pory snu, bo skrócenie snu może poprzedzać epizod. Poniżej cztery zasady na co dzień, a potem sposób na trudne decyzje w pracy i w związku. Zasady nie zastępują leczenia, tylko je wspierają.

Decyzje podjęte w hipomanii mogą mieć konsekwencje zawodowe i finansowe. Na przykład ktoś może rzucić stabilną pracę dla „genialnego” pomysłu, wejść w konflikt z przełożonym albo zaciągnąć zobowiązania. Nie podejmuj nieodwracalnych decyzji w okresie podwyższonego nastroju; termin powrotu do nich i udział bliskiej osoby ustal z lekarzem.

Związek też bywa wyzwaniem, bo partner może zacząć pełnić funkcję obserwatora, a czasem strażnika. Pomaga plan wsparcia uzgodniony w remisji, najlepiej z lekarzem: co partner robi, gdy widzi wczesne sygnały.

• Trzymaj stałe pory snu każdego dnia, także w weekend, i unikaj sytuacji rozbijających rytm: nocnych zmian, długich lotów, zarwanych nocy.
• Unikaj alkoholu i innych substancji zmieniających nastrój, bo mogą go destabilizować i wchodzić w interakcje z lekami.
• Prowadź dzienniczek nastroju: codzienna, krótka notatka o nastroju, śnie i energii daje lekarzowi konkretne dane.
• Ustal z bliskimi w okresie remisji plan na kryzys: kto dzwoni do lekarza, kiedy wzywacie pomoc, co robicie z kartami płatniczymi.

Jak PsychoNovatis pomaga przy chorobie dwubiegunowej?

PsychoNovatis prowadzi psychoterapię dorosłych oraz młodzieży od 15 roku życia, także osób z rozpoznaną chorobą dwubiegunową, stacjonarnie w Lublinie lub online, równolegle do leczenia psychiatrycznego. Wizyta jest prywatna i trwa 50 minut. Na pierwszej rozmowie ustalimy, co psychoterapia może wnieść obok opieki lekarza.

Nie prowadzimy leczenia psychiatrycznego ani farmakoterapii. Nie przepisujemy leków i nie stawiamy rozpoznań medycznych. Przy podejrzeniu ChAD najpierw umów konsultację u lekarza psychiatry, a psychoterapię możesz zacząć równolegle. Różnicę między psychiatrą a psychoterapeutą wyjaśniamy osobno.