Autor
Magdalena Pliżga-Szwajgier
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Rodzaje zaburzeń osobowości: czym są te zaburzenia, jak się je rozpoznaje i leczy
„Zaburzenie osobowości” brzmi jak wyrok na to, kim jesteś. Klasyfikacje opisują je jednak inaczej: jako utrwalony sposób przeżywania i reagowania, który przynosi cierpienie albo utrudnia życie. Ten sam problem inaczej opisuje DSM-5-TR, a inaczej ICD-11.
Na jakie rodzaje dzielą się zaburzenia osobowości?
Zaburzenia osobowości dzielą się w klasyfikacji DSM-5-TR na dziesięć rodzajów, które zwykle grupuje się w trzy wiązki: A (dziwaczną), B (dramatyczną) i C (lękową). Wiązka grupuje zaburzenia o podobnych objawach i cechach. Tabela podaje rodzaje w każdej wiązce. Zaburzenie borderline, dziesiąte z rodzajów, ma osobny tekst o objawach i leczeniu.
Osobowość anankastyczna (obsesyjno-kompulsyjna) to według ICD-10 (F60.5) i MedlinePlus nie to samo co OCD, które wyjaśnia tekst o zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym.
| Wiązka | Rodzaje zaburzeń osobowości | Opis wiązki według MedlinePlus |
|---|---|---|
| A (dziwaczna) | paranoiczne, schizoidalne, schizotypowe | nietypowe i dziwne myśli i zachowania |
| B (dramatyczna) | antyspołeczne, histrioniczne, narcystyczne | dramatyczne i emocjonalne myśli i zachowania, które mogą się zmieniać |
| C (lękowa) | unikające, zależne, anankastyczne (obsesyjno-kompulsyjne) | lękowe i pełne obaw myśli i zachowania |
Czym zaburzenie osobowości różni się od cechy charakteru?
Zaburzenie osobowości to utrwalony wzorzec przeżywania i zachowania, który jest sztywny, obejmuje wiele sytuacji i przynosi cierpienie albo utrudnia funkcjonowanie. To uproszczony opis. Rozpoznanie stawia lekarz według pełnych kryteriów klasyfikacji. Sama cecha, na przykład nieufność czy perfekcjonizm, nie jest jeszcze zaburzeniem.
Jeśli rozpoznajesz u siebie powtarzalny scenariusz w relacjach mimo różnych ludzi, potraktuj to jako powód do rozmowy ze specjalistą, a nie jako rozpoznanie.
PsychoLogic
Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?
Ten sam temat w podcaście PsychoLogic
Czy ICD-11 też dzieli zaburzenia osobowości na rodzaje?
ICD-11, klasyfikacja Światowej Organizacji Zdrowia, nie dzieli zaburzeń osobowości na rodzaje, tylko ocenia nasilenie zaburzenia jako łagodne, umiarkowane albo ciężkie. Do tej oceny można dodać opis wybranych cech osobowości, które wyróżniają się u danej osoby. To uproszczony opis. Rozpoznanie stawia lekarz według pełnych kryteriów ICD-11.
Skąd się biorą zaburzenia osobowości?
Według modelu terapii schematów Younga i współautorów na rozwój zaburzenia osobowości wpływają temperament i wczesne doświadczenia, a dzisiejsze sposoby radzenia sobie mogły w dzieciństwie służyć przetrwaniu. Autorzy opisują, że wraz z dorastaniem takie zachowania stają się nieadaptacyjne, bo utrwalają schemat, nawet gdy sytuacja się zmieniła, ale to jedno z ujęć, a nie jedyne wyjaśnienie.
Jak zdiagnozować zaburzenia osobowości?
Formalne rozpoznanie zaburzenia osobowości stawia lekarz według pełnych kryteriów klasyfikacji, a nie test z internetu. Według Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego rozpoznanie wymaga oceny długotrwałych wzorców funkcjonowania i objawów przez specjalistę zdrowia psychicznego. Ocenę objawów może prowadzić psycholog przygotowany do diagnostyki. Opis z internetu ani samodzielne porównanie z listą cech nie wystarczą do rozpoznania.
Czy zaburzenia osobowości są uleczalne i jak się je leczy?
W 16-letnim badaniu Zanarini i współpracowników (2012) oszacowany skumulowany odsetek osób, które osiągnęły remisję objawów, wyniósł w grupie porównawczej 97-99%. Grupę stanowiło na początku badania 72 hospitalizowane osoby z zaburzeniami osobowości innymi niż borderline. Remisja oznaczała tu, że osoba przez co najmniej 2 lata (w innych ujęciach 4, 6 lub 8) nie spełniała już kryteriów zaburzenia według DSM-III-R..
Powrót do dobrego funkcjonowania, liczony osobno, wymagał remisji razem z dobrym funkcjonowaniem społecznym i zawodowym, a jego oszacowany skumulowany odsetek wyniósł 75-85%. Oszacowania pochodzą z analizy przeżycia (metoda Kaplana-Meiera). Wynik dotyczy tylko tej grupy i nie jest rokowaniem dla każdej osoby ani dla każdego rodzaju zaburzenia. Celem badania nie była ocena skuteczności żadnej terapii.
Literatura opisuje między innymi terapię schematów, którą omawia osobny tekst, oraz terapię opartą na mentalizacji (Bateman i Fonagy). Dialektyczną terapię behawioralną (DBT) omawia tekst o ACT i DBT. O lekach decyduje lekarz psychiatra.
Czy PsychoNovatis pomaga przy zaburzeniach osobowości?
Przy zaburzeniach osobowości PsychoNovatis prowadzi w Lublinie i online psychoterapię w nurcie poznawczo-behawioralnym oraz badanie SCID-5-PD z opinią. Przyjmujemy dorosłych i młodzież od 15. roku życia, a sesja trwa 50 minut. Rozpoznanie medyczne stawia lekarz, a leczenie farmakologiczne jest poza placówką.
Przed terapią właściwą odbywają się zwykle 3-4 konsultacje (średnio, zależnie od przypadku). Na ostatniej omawiamy kierunek terapii.
Bibliografia
- Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (APA). What are Personality Disorders? (strona sprawdzona 15.10.2026: dziesięć rodzajów w DSM-5-TR, rozpoznanie wymaga oceny długotrwałych wzorców przez specjalistę)
- National Library of Medicine, MedlinePlus. Personality Disorders (strona sprawdzona 15.10.2026: dziesięć rodzajów w trzech wiązkach)
- WHO ICD-11 MMS 2026-01, 6D10 Personality disorder (6D10.0, 6D10.1, 6D10.2) oraz 6D11 Prominent personality traits or patterns
- WHO ICD-10 Version 2019, F60.5 Anankastic personality disorder
- Zanarini M. C. i in. (2012), Attainment and stability of sustained symptomatic remission and recovery among patients with borderline personality disorder and axis II comparison subjects: a 16-year prospective follow-up study, American Journal of Psychiatry 169(5), 476-483 (pełny tekst autorski: PMC3509999)
- Young J. E., Klosko J. S., Weishaar M. E. (2013), Terapia schematów. Przewodnik praktyka, przeł. O. Waśkiewicz, Sopot: GWP
- Bateman A., Fonagy P. (2016), Mentalization-Based Treatment for Personality Disorders: A Practical Guide, Oxford University Press
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie służy do samodzielnego rozpoznawania zaburzenia osobowości. Ocenę objawów może prowadzić psycholog przygotowany do diagnostyki, a formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza. PsychoNovatis nie prowadzi leczenia psychiatrycznego ani farmakoterapii. Jeśli rozpoznajesz w tekście siebie lub bliską osobę, potraktuj to jako powód do konsultacji, a nie jako rozpoznanie. Przy myślach o odebraniu sobie życia nie czekaj na wizytę: w bezpośrednim zagrożeniu życia zadzwoń pod 112, a bez takiego zagrożenia możesz zgłosić się na SOR lub do izby przyjęć albo zadzwonić na całodobową linię wsparcia 800 70 2222.
Często zadawane pytania
Ile jest rodzajów zaburzeń osobowości?
DSM-5-TR opisuje dziesięć zaburzeń osobowości, które zwykle grupuje się w trzy wiązki. ICD-11 nie dzieli zaburzeń osobowości na rodzaje. Ocenia nasilenie zaburzenia i pozwala opisać wybrane cechy.
Czy zaburzenie osobowości to choroba psychiczna?
Według MedlinePlus zaburzenia osobowości to grupa zaburzeń psychicznych, a ICD-11 umieszcza je wśród zaburzeń psychicznych, behawioralnych i neurorozwojowych. Nazwa nie oznacza złego charakteru. Klasyfikacje opisują utrwalony wzorzec przeżywania i zachowania, który powoduje cierpienie albo utrudnia funkcjonowanie.
Czy zaburzenie osobowości da się wyleczyć?
Nie da się obiecać wyleczenia, ale objawy mogą z czasem wyraźnie słabnąć. W 16-letnim badaniu hospitalizowanych osób z zaburzeniami osobowości innymi niż borderline (Zanarini i in., 2012) oszacowany skumulowany odsetek remisji objawów wyniósł 97-99%. Powrót do dobrego funkcjonowania społecznego i zawodowego osiągnęło według oszacowań 75-85%, czyli rzadziej niż remisję. Wynik dotyczy badanej grupy 72 osób, a celem badania nie była ocena skuteczności żadnej terapii.
Czy test z internetu pokaże zaburzenie osobowości?
Nie. Rozpoznanie wymaga oceny historii trudności przez osobę prowadzącą diagnostykę i decyzji lekarza. Wynik testu z internetu tego nie zastępuje.
mgr Magdalena Pliżga-Szwajgier
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Obok terapii indywidualnej jako jedyna w zespole prowadzę terapię rodzinną. Jestem też trenerką Treningu Umiejętności Społecznych.
