PTSD: objawy, złożone PTSD i leczenie według wytycznych

Jakie są objawy PTSD?

Według Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego objawy PTSD tworzą cztery grupy: ponowne przeżywanie, unikanie, negatywne zmiany w myśleniu i nastroju oraz pobudzenie. Lista pokazuje przykłady z każdej grupy. To uproszczony opis, a rozpoznanie stawia lekarz według pełnych kryteriów klasyfikacji, które obejmują między innymi czas trwania objawów i ich wpływ na życie.

Dopasowanie własnych doświadczeń do listy nie jest rozpoznaniem. Jeśli rozpoznajesz u siebie takie objawy po trudnym wydarzeniu, warto umówić konsultację.

• ponowne przeżywanie: natrętne wspomnienia zdarzenia, koszmary związane ze zdarzeniem, flashbacki, czyli poczucie, że zdarzenie powtarza się teraz, oraz silne reakcje na przypomnienia
• unikanie: omijanie myśli, wspomnień i uczuć związanych ze zdarzeniem oraz ludzi, miejsc, rozmów i sytuacji, które o nim przypominają
• negatywne zmiany w myśleniu i nastroju: na przykład poczucie winy lub wstydu, trwałe negatywne przekonania o sobie i świecie, utrata zainteresowań, poczucie oddalenia od innych
• pobudzenie: drażliwość i wybuchy złości, nadmierna czujność, wzmożona reakcja na zaskoczenie, kłopoty z koncentracją i ze snem

Ile muszą trwać objawy, żeby mówić o PTSD?

Według Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego rozpoznanie PTSD wymaga, by objawy utrzymywały się ponad miesiąc po zdarzeniu i powodowały znaczne cierpienie albo problemy w codziennym funkcjonowaniu. Lekarz ocenia cały zestaw warunków, a nie sam czas trwania. W ICD-11 objawy mają utrzymywać się co najmniej kilka tygodni.

W ICD-10 PTSD ma kod F43.1. W pierwszym miesiącu po zdarzeniu NICE zaleca rozważyć aktywną obserwację osób, których objawy nie osiągają progu PTSD, z kontaktem kontrolnym w ciągu miesiąca.

Dorosłym, którzy w ciągu ostatniego miesiąca przeżyli zdarzenie i mają ostre zaburzenie stresowe (rozpoznanie DSM-5 stosowane w pierwszym miesiącu) albo klinicznie ważne objawy PTSD (wynik skali oceny powyżej progu klinicznego), NICE zaleca zaoferować indywidualną terapię poznawczo-behawioralną skoncentrowaną na traumie.

PsychoLogic

Lęk przed szkołą. Jak wspierać dzieci i nastolatków?

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Czy PTSD daje objawy z ciała, odrętwienie i dysocjację?

Do objawów PTSD wytyczne NICE zaliczają także odrętwienie emocjonalne i dysocjację, czyli poczucie oderwania od siebie lub od świata. NICE wymienia wśród objawów także nadmierną czujność oraz złość i drażliwość. Dodaje do nich negatywne zmiany w nastroju i myśleniu oraz poczucie bycia pokonanym lub bezwartościowym.

U osób wielokrotnie zgłaszających się do placówek z niewyjaśnionymi objawami fizycznymi NICE zaleca rozważyć pytanie o doświadczenie traumy.

Ból w klatce piersiowej, nasilająca się duszność albo omdlenie wymagają pilnej oceny lekarskiej. Nie wolno z góry przypisywać ich psychice. Przyczyna objawów z ciała może być psychiczna, somatyczna albo mieszana, a prawidłowy wynik wykonanych badań nie jest dowodem, że nic Ci nie jest. W nagłym zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

Czym jest złożone PTSD?

Złożone PTSD to rozpoznanie ICD-11 obejmujące wszystkie wymagania PTSD oraz trzy dodatkowe grupy ciężkich i utrzymujących się trudności, wymienione na liście. Powstaje po wydarzeniach o skrajnie zagrażającym lub przerażającym charakterze, najczęściej długotrwałych albo powtarzających się, z których trudno lub nie sposób uciec, na przykład po długotrwałej przemocy domowej. DSM-5 nie ma osobnego rozpoznania złożonego PTSD.

Osobom ze złożonymi potrzebami, w tym ze złożonym PTSD, NICE zaleca zaplanować więcej czasu na budowanie zaufania (więcej lub dłuższe sesje). Zaleca też uwzględnić bezpieczeństwo i stabilność sytuacji życiowej oraz pomóc w tym, co utrudnia terapię. Chodzi na przykład o nadużywanie substancji, dysocjację albo trudności w relacjach.

• ciężkie i utrzymujące się problemy z regulacją emocji
• trwałe przekonania o sobie jako o osobie pokonanej lub bezwartościowej, z głębokim poczuciem wstydu, winy lub porażki związanym ze zdarzeniem
• trwałe trudności w utrzymywaniu relacji i w odczuwaniu bliskości

Jak leczy się PTSD?

Wytyczne NICE z 2018 roku zalecają zaoferować dorosłym z rozpoznaniem PTSD albo klinicznie ważnymi objawami PTSD, którzy zgłosili się ponad miesiąc po zdarzeniu, indywidualną terapię poznawczo-behawioralną skoncentrowaną na traumie. Należą do niej terapia przetwarzania poznawczego i terapia poznawcza PTSD oraz terapia narracyjna ekspozycji i przedłużona ekspozycja.

Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne opisuje terapię przetwarzania poznawczego jako pracę nad bolesnymi emocjami, takimi jak wstyd i poczucie winy, oraz przekonaniami wynikającymi z traumy. Przedłużoną ekspozycję opisuje jako wielokrotne, szczegółowe wyobrażanie sobie traumy albo stopniowe wystawianie się na wyzwalacze objawów w bezpiecznych, kontrolowanych warunkach.

Terapia skoncentrowana na traumie obejmuje zwykle 8-12 sesji, a więcej, gdy wskazuje na to sytuacja kliniczna, na przykład po wielu traumach. Ma opierać się na podręczniku, który został sprawdzony (zwalidowany), i być prowadzona przez przeszkolonego terapeutę pod stałą superwizją. Lista pokazuje, co według NICE wchodzi w skład takiej terapii.

• psychoedukacja o reakcjach na traumę, nauka radzenia sobie z pobudzeniem i flashbackami oraz plan bezpieczeństwa
• praca nad wspomnieniami traumy i związanymi z nimi emocjami, takimi jak wstyd, wina, strata i złość
• praca nad znaczeniem, jakie traumatyczne zdarzenie ma dla danej osoby, oraz pomoc w przezwyciężaniu unikania
• odbudowa codziennego funkcjonowania, na przykład pracy i relacji, oraz przygotowanie do zakończenia terapii

PsychoLogic

Jak skutecznie regulować emocje?

Czy w leczeniu PTSD stosuje się leki i inne metody?

NICE zaleca rozważyć u dorosłych z rozpoznaniem PTSD leczenie farmakologiczne, jeśli osoba woli takie leczenie, i regularnie je oceniać; nie zaleca leków w profilaktyce PTSD u dorosłych. Lek, jego dawkę i czas leczenia wybiera lekarz psychiatra, który regularnie ocenia leczenie.

Dorosłym z rozpoznaniem PTSD albo klinicznie ważnymi objawami PTSD NICE zaleca zaoferować EMDR, jeśli zgłosili się ponad 3 miesiące po traumie niezwiązanej z walką. W okresie od 1 do 3 miesięcy po takiej traumie zaleca rozważyć EMDR, jeśli osoba tego woli. EMDR opisuje osobny tekst o terapii EMDR.

Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (APA) w aktualizacji wytycznych z 2025 roku zaleca dorosłym z PTSD zaoferować terapię przetwarzania poznawczego oraz przedłużoną ekspozycję i terapię poznawczo-behawioralną skoncentrowaną na traumie (zalecenie silne). Terapię poznawczą oraz terapię narracyjną ekspozycji i EMDR APA sugeruje (zalecenie warunkowe). Leki APA również sugeruje (zalecenie warunkowe).

Osoby nadużywające alkoholu lub narkotyków nie powinny być wykluczane z leczenia PTSD wyłącznie z tego powodu. NICE zaleca też nie proponować tak zwanego debriefingu psychologicznego, indywidualnego ani grupowego, ani w profilaktyce, ani w leczeniu PTSD. Nie dotyczy to terapii skoncentrowanej na traumie, którą NICE zaleca zaoferować w pierwszym miesiącu osobom z ostrym zaburzeniem stresowym albo klinicznie ważnymi objawami PTSD.

Kiedy zgłosić się po pomoc przy objawach PTSD?

Po pomoc przy objawach PTSD warto zgłosić się, gdy utrzymują się ponad miesiąc po zdarzeniu albo wcześniej utrudniają życie, i nie trzeba mieć pewności, że to PTSD. Według NICE osoby z PTSD bywają zawstydzone i mogą unikać leczenia albo wierzyć, że PTSD nie da się leczyć.

Przy bezpośrednim zagrożeniu życia, na przykład trwającej próbie samobójczej, zatruciu albo utracie przytomności, dzwoń pod 112. Gdy zagrożenia życia nie ma, ale potrzebujesz pilnej pomocy, zadzwoń na całodobową linię wsparcia 800 70 2222 albo, jeśli dojazd jest bezpieczny, jedź na SOR lub do izby przyjęć szpitala psychiatrycznego. Dzieci i młodzież mogą dzwonić na całodobowy telefon zaufania 116 111. Gdzie jeszcze szukać pomocy, wyjaśnia tekst o kryzysie psychicznym.

Jeśli przemoc w domu trwa, najpierw liczy się bezpieczeństwo. W takiej sytuacji pomoc oferuje Niebieska Linia (800 120 002), a przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

Czy PsychoNovatis pomaga przy PTSD?

Przy PTSD PsychoNovatis prowadzi w Lublinie i online psychoterapię w nurcie poznawczo-behawioralnym dla dorosłych i młodzieży od 15. roku życia, a pomoc opisuje strona usługi. Wszystkie nasze specjalistki są psycholożkami i psychoterapeutkami w trakcie szkolenia. Wizyta jest prywatna, a sesja trwa 50 minut.

Przed terapią właściwą odbywają się zwykle 3-4 konsultacje (średnio, zależnie od przypadku), a na ostatniej omawiamy kierunek terapii.

Ekspozycję prowadzimy w gabinecie i poza nim, także przy PTSD. Nie prowadzimy terapii EMDR, o której piszemy osobno w tekście edukacyjnym.