Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Odpychamy ludzi, bo chcemy uniknąć zranienia, ale wycofanie zamyka drogę do bliskości, której potrzebujemy. Marcela Kwiecień nazywa to paradoksem. Chcemy, żeby ktoś został, a mówimy „idź”. Chcemy przytulenia, a zachowujemy się chłodno, potem czujemy rozczarowanie, że druga osoba nie domyśliła się, czego potrzebujemy.

Wyobraź sobie Annę. Ma 32 lata, z zewnątrz jest osobą samodzielną, a gdy jest jej źle, mówi: „Nie chcę nikogo obciążać”. Po błędzie w pracy i kłótni z koleżanką Anna wraca do domu z napięciem, a na pytanie partnera o dzień odpowiada: „Dobrze”. Partner nie drąży i idzie zrobić kolację.

Anna siedzi sama i coraz bardziej się złości, że partner nie zapytał drugi raz. Partner dostał komunikat „Wszystko jest dobrze”, a nie informację, że Anna potrzebuje wsparcia. Bliscy powinni być uważni, ale nawet najbardziej kochająca osoba nie zawsze będzie wiedziała, czego potrzebujesz, jeśli tego nie pokażesz albo nie powiesz. Po godzinie Anna wychodzi z pokoju, słyszy pytanie, co się stało, i odpowiada: „Nieważne”.

Partner Anny jest zdezorientowany, a Anna czuje się jeszcze bardziej samotna. W schemacie CBT wygląda to tak: sytuacja to niezauważony zły dzień; myśl to „Nie obchodzi go to”; emocje to smutek i złość; zachowanie to wycofanie i chłód; konsekwencja to wycofanie partnera i myśl „Wiedziałam, nikogo nie obchodzę”. Powstaje błędne koło. Im bardziej Anna chciała uniknąć zranienia, tym bardziej doświadczała samotności.

Trudno prosić o pomoc i o bliskość, bo za unikaniem próśb często stoi myśl „nie chcę być ciężarem”. Ta myśl brzmi rozsądnie. Nikt nie chce wykorzystywać innych ani zawracać im głowy, jednak to zdanie potrafi pójść dalej: zamienia się w przekonanie, że nie powinno się niczego potrzebować.

Samodzielność nie wyklucza potrzeby wsparcia: można dobrze funkcjonować i rozwiązywać problemy, a jednocześnie potrzebować innych ludzi. Proszenie o pomoc uruchamia jednak 3 przekonania: że ktoś zobaczy słabość, że odrzuci za okazane emocje albo że odmówi, a to zaboli. Najbezpieczniej wydaje się nie prosić wcale. Takie rozwiązanie ma jednak cenę: kto nie prosi, nie ryzykuje odmowy, ale nie dostaje też wsparcia, więc zostaje w samotności.

W CBT można wtedy sprawdzić, czego dokładnie się boisz. Punktem wyjścia nie jest pytanie, skąd ta zamkniętość, tylko pytanie, co według Ciebie wydarzy się, jeśli pokażesz komuś, że potrzebujesz pomocy. Kolejne pytanie brzmi: jakie mam dowody, że tak będzie? Nie chodzi o wmawianie sobie, że wszyscy Cię zaakceptują, bo nie każda osoba zareaguje dobrze ani nie każda będzie dostępna.

Odmowa jednej osoby nie oznacza, że Twoje potrzeby są nieważne. Słowa „Nie mogę Ci teraz pomóc” łatwo usłyszeć jako „Jesteś dla mnie ciężarem”, choć druga osoba może być zmęczona, mieć własny trudny dzień albo nie wiedzieć, jak pomóc. Dlatego w CBT oddziela się fakt od interpretacji: faktem jest, że ktoś nie ma dziś siły na rozmowę, a interpretacją, że jest się dla niego ciężarem, co może być prawdą, ale nie musi. Tu zaczyna się praca poznawcza.

Bliskość może budzić lęk, bo oznacza również możliwość zranienia. Im ważniejsza osoba, tym więcej można stracić, a ktoś, komu na Tobie zależy, może odejść, odmówić, skrytykować albo nie odpowiedzieć tak, jak potrzebujesz. Część osób wybiera więc dystans. Jego hasło brzmi: nie będę się przywiązywać, nie będę potrzebować, lepiej samemu.

Dystans daje poczucie kontroli. Jeśli nikogo nie potrzebujesz, nikt nie może Cię zranić. Jest w tym jednak paradoks: kto zamyka drzwi przed zranieniem, zamyka je też przed bliskością.

Człowiek może więc chcieć relacji i jednocześnie się jej bać. Pragnie być kochany lub kochana, ale odpycha, gdy ktoś się zbliża, i odmawia pomocy, gdy ktoś ją oferuje. W skrócie Marcela Kwiecień ujmuje to jako konflikt 2 potrzeb: „Chcę bliskości i boję się tego, co może się wydarzyć, kiedy będę blisko”.

Eksperyment behawioralny to mały sprawdzian przewidywań: prosisz kogoś o chwilę rozmowy i obserwujesz, czy dzieje się to, czego obawia się Twój lęk przed bliskością. W terapii nie mówi się po prostu „Zaufaj ludziom”, bo byłoby to zbyt proste. Zaufanie buduje się stopniowo.

Załóżmy, że Anna wierzy: jeśli powie komuś, że potrzebuje pomocy, ta osoba zacznie postrzegać ją jako słabą. Zamiast godzinami analizować, czy to prawda, robi mały test. Nie musi opowiadać o wszystkich najtrudniejszych doświadczeniach, tylko mówi przyjaciółce, że ma trudny dzień, i pyta, czy może z nią chwilę porozmawiać. Potem obserwuje, czy została odrzucona, czy przyjaciółka uznała ją za słabą, czy relacja się pogorszyła, a może pojawiła się bliskość.

Celem eksperymentu nie jest wygranie dyskusji z własnym mózgiem, tylko sprawdzenie jego przewidywań w praktyce. Marcela Kwiecień dodaje ćwiczenie „małe ryzyko bliskości”: wybierz 1 osobę, której względnie ufasz, i powiedz jej coś małego, ale prawdziwego. Zamiast wielkiego wyznania wystarczy zdanie o ciężkim dniu, o przytłoczeniu, o potrzebie towarzystwa. Potem można zobaczyć, co się wydarzy.

Regulacja emocji nie zawsze polega na samodzielnym uspokajaniu się. Czasem zdrową regulacją jest zwrócenie się do drugiego człowieka.

Jeśli potrzebujesz rozmowy, przestrzeni, pomocy albo bliskości, powiedz o tym wprost, bo wtedy druga osoba może odpowiedzieć na Twoją prawdziwą potrzebę. Marcela Kwiecień formułuje zasadę: nie każ drugiej osobie zgadywać. Druga osoba nie musi się zawsze zgodzić, ale przynajmniej wie, o co chodzi.

Wiele osób nie mówi o swoich potrzebach, bo uważa, że samo powinno wiedzieć, czego chce, i umieć to dobrze powiedzieć. Dochodzi obawa przed etykietą osoby wymagającej. Potrzeby nie muszą jednak być przedstawione perfekcyjnie. Wystarczy powiedzieć, że nie wiesz dokładnie, czego potrzebujesz, ale chcesz mieć kogoś obok.

Konkretnym komunikatem jest też prośba o wysłuchanie bez szukania rozwiązań, o przytulenie albo o przejęcie jednego zadania z powodu przeciążenia. Proszenie o pomoc nie jest żądaniem. Odpowiedź „Dzisiaj nie dam rady, ale mogę jutro” nie musi oznaczać odrzucenia. Zdrowa relacja pozwala obu osobom mieć potrzeby.

Odwróć sytuację: ktoś bliski przychodzi do Ciebie z prośbą o chwilę obecności, bo ma ciężki dzień. Czy przyszłaby Ci do głowy myśl „Ale słaby człowiek”, czy raczej „oczywiście”? Dlaczego więc sobie nie dajesz tego samego prawa? Warto zapisać pytanie, czy od siebie wymagasz większej samodzielności niż od bliskiej osoby.

Bliskości nie da się nauczyć w jeden dzień, więc warto zacząć od 5 małych kroków, od zauważenia własnego wycofania po wytrzymanie dyskomfortu. Jeśli przez lata utrwaliło się przekonanie „Nie potrzebuję nikogo”, samo postanowienie „Od dzisiaj będę mówić o wszystkim” nie wystarczy, bo to zbyt duży krok.

Krok 1 to zauważenie momentu, w którym się wycofujesz. Gdy pojawia się myśl „Nie będę nikomu zawracać głowy”, zatrzymaj się, a potem zapytaj, czy rzeczywiście nie potrzebujesz wsparcia, czy boisz się o nie poprosić. Krok 2 to nazwanie potrzeby, na razie tylko przed sobą: pocieszenie, odpoczynek, rozmowa, pomoc, przestrzeń. Samo zauważenie potrzeby jest już krokiem.

Sprawdzenie automatycznej myśli „Jeśli poproszę, będę ciężarem” to krok 3. Zadajesz pytania: jakie są dowody, czy ludzie zawsze tak reagowali, czy istnieje inne wyjaśnienie, co usłyszałby od Ciebie przyjaciel w takiej samej sytuacji. Krok 4 to prośba o coś małego, nie o największą potrzebę: o 10 minut rozmowy, o przytulenie, o pomoc przy jednym zadaniu albo o samo towarzystwo.

Wytrzymanie dyskomfortu, czyli krok 5, może być najtrudniejsze. Po prośbie pojawiają się myśli w rodzaju „Co ona sobie teraz pomyśli?” albo „Czy ja nie przesadzam?”. Nie wycofuj prośby tylko dlatego, że przyszedł lęk. Pozwól sobie go poczuć, bo w ten sposób uczysz mózg, że można kogoś potrzebować, a mimo to czuć się bezpiecznie.

Proszenie o bliskość nie osłabia człowieka, a wyobrażona Anna po raz pierwszy nie musi udawać, że wszystko jest dobrze. Pewnego wieczoru chce odpowiedzieć partnerowi „dobrze”, ale mówi, że to był trudny dzień, i prosi, żeby po prostu z nią pobył, bo nie potrzebuje rady. Partner siada obok. Nie ma magicznej przemiany, jest ktoś obok.

Według wyuczonego wzoru silny człowiek radzi sobie, nie prosi, nie płacze, nie potrzebuje, nie pokazuje słabości, ale Marcela Kwiecień proponuje inną definicję siły. Siła nie zawsze oznacza radzenie sobie samemu. Czasem siłą jest zdanie „Nie daję dzisiaj rady, potrzebuję pomocy” albo „Boję się”. Takie słowa nie odbierają Ci niezależności, tylko czynią Cię człowiekiem.

Nie każda osoba potrafi dać Ci to, czego potrzebujesz, i to też jest ważna informacja. Jeśli ktoś, kogo prosisz o pomoc, regularnie Cię wyśmiewa, ignoruje albo wykorzystuje Twoją wrażliwość, problem niekoniecznie polega na tym, że prosisz za dużo. Być może prosisz niewłaściwą osobę. Otwieranie się nie oznacza otwierania się przed wszystkimi, bo bliskość potrzebuje też bezpieczeństwa.

Na koniec Marcela Kwiecień zostawia 3 pytania. Co robię, kiedy potrzebuję wsparcia: proszę, udaję, że jest dobrze, wycofuję się, czy czekam, aż ktoś się domyśli? Czego boję się najbardziej, gdy pokazuję komuś swoje potrzeby? Jaki jest 1 mały krok na następny raz?

Zamiast „Nic mi nie jest” można powiedzieć „Jest mi dzisiaj trudno”, a zamiast „Poradzę sobie” zapytać „Czy możesz mi pomóc?”. Takie małe zdania mogą zmienić relacje. Prawdziwą umiejętnością może być nauka potrzebowania innych w zdrowy sposób, ze świadomością, że gdy ktoś nie może dać tego, czego potrzebujesz, Twoja wartość się nie zmienia.

Ryzyko towarzyszy bliskości zawsze, ale życie bez niej też ma swoją cenę. Przy myśli „Poradzę sobie” można zapytać siebie, czy to chęć samotności, czy strach przed poproszeniem, żeby ktoś został.