Autor
Marcela Kwiecień
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Lęk uogólniony: objawy i kiedy zamartwianie się staje się zaburzeniem
Centralną cechą lęku uogólnionego jest według wytycznych NICE nadmierne zamartwianie się wieloma różnymi zdarzeniami, połączone z podwyższonym napięciem. Poniższy opis jest uproszczeniem i nie służy do rozpoznawania zaburzenia u siebie.
Ten artykuł należy do przewodnika Zaburzenia lękowe.
Jakie są objawy lęku uogólnionego?
Objawy lęku uogólnionego to nadmierne zamartwianie się wieloma sprawami przez większość dni od co najmniej sześciu miesięcy według kryteriów opisanych w wytycznych NICE (CG113). Zamartwianie trudno opanować, a towarzyszą mu niektóre objawy z poniższej listy, choć nie muszą występować wszystkie. Ten opis jest uproszczeniem, a rozpoznanie stawia lekarz według pełnych kryteriów.
Pojedynczy objaw nie oznacza zaburzenia, bo ma wiele możliwych przyczyn.
Kod lęku uogólnionego to 6B00 w ICD-11 oraz F41.1 w ICD-10. Czy objawy spełniają pełne kryteria, ocenia lekarz.
- niepokój ruchowy
- łatwa męczliwość
- trudność ze skupieniem
- drażliwość
- napięcie mięśni
- zaburzenia snu
Z czym współwystępuje lęk uogólniony i co leczy się najpierw?
Typowym obrazem jest według NICE lęk uogólniony współistniejący z innymi zaburzeniami lękowymi i depresyjnymi. Przy ocenie NICE zaleca rozważyć wpływ na przebieg i nasilenie lęku: współistniejącej depresji lub innego zaburzenia lękowego; nadużywania substancji; choroby somatycznej; wcześniejszych zaburzeń psychicznych; wcześniejszego leczenia i odpowiedzi na nie.
Przy współistniejącej depresji lub innym zaburzeniu lękowym NICE zaleca leczyć najpierw zaburzenie pierwotne, czyli to cięższe i takie, w którym leczenie najprawdopodobniej poprawi ogólne funkcjonowanie.
Szkodliwe i uzależniające nadużywanie substancji NICE zaleca leczyć najpierw, bo może to znacząco poprawić objawy lęku, a nieszkodliwe używanie substancji nie jest przeciwwskazaniem do leczenia lęku.
PsychoLogic
Czy czujesz niepokój nawet wtedy, gdy nic się nie dzieje?
Ten sam temat w podcaście PsychoLogic
Jak leczy się lęk uogólniony?
NICE opisuje pomoc w lęku uogólnionym jako stopniowaną: od edukacji i obserwacji, przez formy o niskiej intensywności, takie jak samopomoc, po intensywną psychoterapię (CBT albo relaksację stosowaną) lub leki do wyboru. Wybór zależy od preferencji pacjenta, a o lekach decyduje lekarz psychiatra.
Relaksacja stosowana, prowadzona przez terapeutę, to w wytycznych NICE jedna z form intensywnej interwencji. Samodzielny spokojny oddech czy relaksacja to co innego i nie zastępują oceny objawów ani ustalonego leczenia.
Jakie kroki obejmuje stopniowana opieka NICE przy lęku uogólnionym?
Model stopniowanej opieki NICE ma cztery kroki, a zasada brzmi: najpierw najmniej inwazyjna, ale najskuteczniejsza interwencja. Poniższa lista pokazuje kroki w kolejności, od najlżejszych form pomocy do najbardziej specjalistycznych. O przejściu do kolejnego kroku decyduje poprawa lub jej brak oraz nasilenie trudności z funkcjonowaniem.
- 1Krok 1: rozpoznanie i ocena, edukacja o zaburzeniu i opcjach leczenia oraz aktywna obserwacja, czyli śledzenie objawów i funkcjonowania. Według NICE edukacja i obserwacja mogą poprawić łagodniejsze postaci lęku i pozwolić uniknąć dalszych interwencji.
- 2Krok 2: rozpoznany lęk uogólniony bez poprawy po edukacji i obserwacji. NICE zaleca wtedy interwencje psychologiczne o niskiej intensywności.
- 3Krok 3: lęk z wyraźnym ograniczeniem funkcjonowania albo bez odpowiedniej poprawy po kroku 2. Do wyboru jest intensywna interwencja psychologiczna lub leczenie lekami.
- 4Krok 4: złożony lęk oporny na leczenie z bardzo wyraźnym ograniczeniem funkcjonowania, na przykład z zaniedbywaniem siebie lub wysokim ryzykiem samouszkodzenia. Potrzebne jest wtedy wysoce specjalistyczne leczenie.
Czym jest samopomoc i grupa psychoedukacyjna w kroku 2?
Osobom z rozpoznanym lękiem uogólnionym bez poprawy po edukacji i obserwacji NICE zaleca jako pierwszą interwencję jedną lub więcej form o niskiej intensywności. Formę dobiera się zgodnie z preferencją osoby. Do wyboru są samopomoc bez prowadzenia; samopomoc z prowadzeniem; grupy psychoedukacyjne. Wszystkie opierają się na zasadach CBT.
Samopomoc bez prowadzenia to materiały pisemne lub elektroniczne. Osoba pracuje z nimi systematycznie przez co najmniej 6 tygodni. Kontakt z terapeutą jest minimalny; przykładem jest krótka rozmowa telefoniczna do 5 minut. Samopomoc z prowadzeniem wspiera przeszkolona osoba, która prowadzi program i sprawdza postępy. Zwykle to 5 do 7 spotkań cotygodniowych lub co dwa tygodnie, twarzą w twarz albo przez telefon, po 20 do 30 minut.
Grupy psychoedukacyjne mają interaktywną formę. Obejmują prezentacje oraz podręczniki samopomocy. Na jednego terapeutę przypada około 12 uczestników. Grupa spotyka się zwykle 6 razy po 2 godziny.
PsychoLogic
Czy to lenistwo, czy już depresja?
Na czym polega intensywna psychoterapia w kroku 3?
Intensywna interwencja psychologiczna w lęku uogólnionym to według NICE CBT albo relaksacja stosowana, zwykle w formie 12 do 15 cotygodniowych sesji po godzinie. Sesji może być mniej, jeśli osoba wyzdrowieje wcześniej, albo więcej, jeśli wymaga tego stan kliniczny. NICE zaleca terapię opartą na podręcznikach z badań klinicznych.
Prowadzą ją wyszkoleni i kompetentni terapeuci. Mają regularną superwizję, która służy sprawdzaniu, czy trzymają się modelu leczenia. Na bieżąco mierzą wyniki, a skuteczność terapii omawiają razem z pacjentem.
Co NICE mówi o leczeniu lekami w lęku uogólnionym?
O lekach w lęku uogólnionym decyduje lekarz, a według NICE wybór między lekami a intensywną psychoterapią opiera się na preferencji osoby. NICE zaleca przedstawić jej ustnie i pisemnie korzyści oraz wady każdego sposobu. Dotyczy to też skłonności leków do skutków ubocznych i zespołów odstawiennych. Według wytycznych nie ma dowodów na przewagę któregoś z tych sposobów.
Jeśli pełny cykl intensywnej psychoterapii nie przyniósł odpowiedzi, NICE zaleca zaproponować leki. Jeśli nie pomogły leki, zaleca zaproponować intensywną psychoterapię lub inny lek, a przy częściowej odpowiedzi na leki rozważyć dodanie intensywnej psychoterapii.
Przed przepisaniem leku NICE zaleca omówić opcje i obawy osoby oraz wyjaśnić ryzyko pobudzenia na początku leczenia. Pełne działanie przeciwlękowe rozwija się stopniowo przez tydzień lub dłużej. Osoby poniżej 30. roku życia, którym proponuje się niektóre z tych leków, NICE zaleca uprzedzić o zwiększonym ryzyku myśli samobójczych i samouszkodzeń u mniejszości osób. Zaleca też zobaczyć je w ciągu tygodnia od pierwszej recepty. Skuteczny lek zaleca się przyjmować co najmniej rok, bo ryzyko nawrotu jest wysokie. Nie odstawiaj ani nie zmieniaj leków bez konsultacji z lekarzem.
Co zrobić, gdy lęk uogólniony łączy się z myślami samobójczymi?
Jeśli lęk łączy się z myślami o odebraniu sobie życia, a zagrożenie jest bezpośrednie, na przykład trwa próba albo masz plan, zadzwoń pod 112. Bez bezpośredniego zagrożenia zgłoś się na SOR lub do izby przyjęć albo zadzwoń na całodobową linię wsparcia 800 70 2222. Adresy pomocy zebraliśmy w tekście o kryzysie psychicznym.
Jak pomagamy przy lęku uogólnionym w PsychoNovatis?
W PsychoNovatis prowadzimy psychoterapię poznawczo-behawioralną stacjonarnie w Lublinie lub online. Psychoterapię prowadzą psycholożki i psychoterapeutki w trakcie szkolenia, a przed terapią właściwą odbywają się zwykle 3-4 konsultacje. Farmakoterapii nie prowadzimy. Terapia i leki mogą się uzupełniać, a decyzje o lekach podejmuje lekarz psychiatra.
Ekspozycję prowadzimy zarówno w gabinecie, jak i poza nim, w ramach terapii poznawczo-behawioralnej.
Bibliografia
- NICE (2011, ostatnio zaktualizowane 15 czerwca 2020). Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management. Clinical guideline CG113 (Recommendations, Appendix: Assessing generalised anxiety disorder, Context).
- WHO ICD-11 MMS 2026-01, 6B00 Generalised anxiety disorder
- WHO ICD-10 Version 2019, F41.1 Zaburzenie lękowe uogólnione
- Bandelow, B. i in. (2015). Efficacy of treatments for anxiety disorders: a meta-analysis. International Clinical Psychopharmacology, 30(4), 183-192.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy. Ocenę objawów może prowadzić lekarz lub psycholog przygotowany do diagnostyki, a formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu, w tym o lekach, należą do lekarza.
Często zadawane pytania
Co to jest GAD i czy to to samo co lęk uogólniony?
GAD to skrót od angielskiego generalized anxiety disorder. Po polsku to lęk uogólniony, a w klasyfikacjach zaburzenie lękowe uogólnione. Potocznie nazywa się je też chorobą, choć jest to zaburzenie lękowe, które można leczyć.
Czy zamartwianie się to już choroba?
O lęku uogólnionym myśli się przy zamartwianiu o wiele spraw, które trudno opanować. Trwa przez większość dni od co najmniej sześciu miesięcy według kryteriów opisanych w CG113 i towarzyszą mu objawy takie jak napięcie mięśni. To uproszczenie, a ocenę przeprowadza lekarz.
Jak leczy się lęk uogólniony?
Pomoc przy lęku uogólnionym opisuje NICE jako stopniowaną. Gdy zamartwianie wyraźnie utrudnia funkcjonowanie albo formy o niskiej intensywności nie pomogły, zaleca do wyboru intensywną psychoterapię (CBT albo relaksację stosowaną) lub leki, a wybór zależy od preferencji pacjenta. O lekach decyduje lekarz.
Czy lęk uogólniony można wyleczyć?
Celem leczenia jest według NICE w miarę możliwości całkowite ustąpienie objawów (remisja). Wiąże się z nią lepsze funkcjonowanie oraz mniejsze ryzyko nawrotu. Metaanaliza Bandelowa i współautorów (2015) objęła 234 badania z udziałem 37 333 osób z trzema głównymi zaburzeniami lękowymi: lękiem napadowym; lękiem uogólnionym; fobią społeczną. W analizie poprawa objawów wystąpiła po lekach oraz po psychoterapii. Poprawy nie da się zagwarantować u każdej osoby.
Czy same techniki oddechowe wystarczą przy lęku uogólnionym?
Samodzielne ćwiczenia oddechowe nie zastępują oceny objawów ani ustalonego leczenia. Relaksacja stosowana prowadzona przez terapeutę to osobna forma leczenia.
Kiedy z zamartwianiem się iść do lekarza lub psychologa?
NICE zaleca rozpoznać lęk uogólniony możliwie jak najwcześniej, żeby szybko zacząć skuteczne leczenie, a ocena uwzględnia liczbę, nasilenie i czas trwania objawów oraz cierpienie i ograniczenie funkcjonowania. Zgłoś się na konsultację, gdy zamartwianie powoduje cierpienie lub utrudnia codzienne funkcjonowanie. Sześć miesięcy to element opisu kryteriów, a nie zalecany czas czekania. Ból w klatce piersiowej i duszność mogą oznaczać zagrożenie życia i wtedy dzwoń pod 112.
mgr Marcela Kwiecień
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Prowadzę terapię par, a jako jedyna w zespole badanie ADHD metodą wywiadu DIVA-5. W pracy łączę CBT z Terapią Skoncentrowaną na Rozwiązaniach.
