Derealizacja: co to jest, objawy i co możesz zrobić

Co to jest derealizacja?

Derealizacja to doświadczenie, w którym osoby, przedmioty albo cały świat wokół wydają się dziwne lub nierealne, mimo że wiesz, że rzeczywistość się nie zmieniła. ICD-11, klasyfikacja Światowej Organizacji Zdrowia, opisuje je jako odbieranie otoczenia jako nierealnego, na przykład jak we śnie, odległego, mglistego, bezżyciowego, pozbawionego barw albo zniekształconego wzrokowo, lub jako poczucie oderwania od otoczenia.

Derealizacja należy do zjawisk dysocjacyjnych. NHS opisuje dysocjację jako sposób, w jaki umysł radzi sobie z nadmiarem stresu. Derealizacja jest według NHS poczuciem, że świat jest nierealny. Ludzie i rzeczy wydają się wtedy bezżyciowe lub mgliste. Okresy dysocjacji mogą trwać godziny lub dni, a także tygodnie lub miesiące.

Potocznie to samo wrażenie opisuje się słowami „jak za szybą”, „jak we mgle” albo „jak w filmie”. Są to sposoby nazwania jednego doświadczenia, a nie osobne rozpoznania.

Derealizacja objawy: jak ją odczuwasz?

Wchodzisz do dobrze znanej kuchni i przez moment wygląda jak plan filmowy: wszystko stoi na miejscu, ale jakby było namalowane. Ktoś do Ciebie mówi, a jego głos brzmi z daleka. Główny objaw derealizacji to wrażenie, że otoczenie jest nierealne, odległe albo oddzielone od Ciebie, przy zachowanej świadomości, że to tylko wrażenie.

Według opisu w ICD-11 otoczenie może wydawać się:

Do tego opisu ICD-11 dodaje często towarzyszące zmiany: poczucie, że czas zwalnia lub przyspiesza, oraz obawy, że „wariujesz”. Rozpoznanie takich wrażeń u siebie nie jest jeszcze rozpoznaniem zaburzenia: ocenić je może lekarz lub psycholog po rozmowie.

• jak ze snu,
• odległe,
• we mgle,
• bezżyciowe,
• pozbawione barw,
• wzrokowo zniekształcone.

PsychoLogic

Czy czujesz niepokój nawet wtedy, gdy nic się nie dzieje?

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Depersonalizacja i derealizacja: czym się różnią?

Depersonalizacja dotyczy poczucia siebie, a derealizacja poczucia świata wokół. W depersonalizacji własne myśli, uczucia, ciało lub działania wydają się dziwne albo obce, jakbyś obserwował(a) siebie z zewnątrz. ICD-11 wymienia jej postaci: odrętwienie emocjonalne lub fizyczne, poczucie oglądania siebie z dystansu albo „bycia w sztuce teatralnej”, a także zmiany w odbiorze, na przykład zniekształcone poczucie czasu.

Obie postaci często występują razem. W ICD-11 mają jedną wspólną jednostkę, zaburzenie depersonalizacji-derealizacji (kod 6B66), opisane jako trwałe lub nawracające doświadczanie depersonalizacji, derealizacji albo obu. W Polsce w dokumentacji medycznej wciąż obowiązuje starsza klasyfikacja ICD-10, więc kody mogą się różnić.

Czy to zaburzenie, czy chwilowe wrażenie nierealności?

Krótkie wrażenie derealizacji nie jest jeszcze zaburzeniem: ICD-11 zalicza do zaburzenia dopiero stan utrzymujący się lub nawracający, który powoduje wyraźne cierpienie albo utrudnia funkcjonowanie. Przemijające poczucie depersonalizacji lub derealizacji może pojawić się przy stresie, w skrajnych stanach emocjonalnych, przy wyczerpaniu, chorobie ciała lub pod wpływem substancji. Według ICD-11 takie doświadczenia zwykle ustępują, gdy zmienia się dany stan emocjonalny lub fizyczny.

Doświadczenie bywa częste. W badaniu telefonicznym z 2001 roku wśród 1008 dorosłych mieszkańców wiejskiej Karoliny Północnej 14,4 procent zgłosiło derealizację w ostatnim roku, 19,1 procent depersonalizację, a 23,4 procent któreś z tych doświadczeń. Pytano o doświadczenia, a nie o rozpoznanie.

Samo zaburzenie jest znacznie rzadsze. Przegląd systematyczny z 2023 roku (23 prace, rozpoznania ustalane standaryzowanymi narzędziami) wskazuje około 1 procenta w populacji ogólnej (zakres od 0 do 1,9 procent). Zaburzenie jest częstsze u młodzieży oraz młodych dorosłych. Według ICD-11 zaburzenie zaczyna się średnio około 16. roku życia, a początek po 25. roku życia jest bardzo rzadki.

Gdy poczucie nierealności da się wyjaśnić innym zaburzeniem, na przykład depresją, PTSD, zaburzeniem lękowym albo inną postacią dysocjacji, ICD-11 nie każe rozpoznawać osobno zaburzenia depersonalizacji-derealizacji. Ocenę, który to przypadek, przeprowadza lekarz lub wyspecjalizowany psycholog.

Skąd bierze się poczucie nierealności?

Poczucie nierealności może towarzyszyć silnemu stresowi, wyczerpaniu, lękowi, depresji, traumie lub działaniu substancji, a u części osób pojawia się bez żadnego widocznego wyzwalacza. ICD-11 zaznacza, że część przypadków zaczyna się „znikąd”, bez dającego się wskazać powodu.

Przy lęku znaczenie ma panika: ICD-11 wskazuje, że napady paniki mogą wiązać się z wyraźną derealizacją, która utrzymuje się jeszcze przez pewien czas po ich ustąpieniu. Ataki paniki mają osobny opis, a tutaj liczy się granica rozpoznania: gdy derealizacja występuje wyłącznie w czasie napadów albo krótko po nich, osobnego zaburzenia depersonalizacji-derealizacji się nie rozpoznaje.

Przy traumie NHS opisuje dysocjację jako mechanizm obronny, który pomaga przetrwać trudny okres, a problemem staje się wtedy, gdy osoba nadal reaguje tak, jakby trauma trwała. ICD-11 łączy zaburzenie depersonalizacji-derealizacji z doświadczeniami przemocy słownej lub emocjonalnej, zaniedbania i innej traumy interpersonalnej w dzieciństwie, choć związek jest słabszy niż przy innych zaburzeniach dysocjacyjnych.

Substancje mają własną rolę. Marihuana i halucynogeny są według ICD-11 częstym czynnikiem wyzwalającym derealizację i depersonalizację, a zaburzenie rozpoznaje się tylko wtedy, gdy objawy utrzymują się po ustąpieniu działania substancji lub odstawienia.

Czy poczucie nierealności to początek psychozy?

Utrata kontaktu z rzeczywistością nie należy do obrazu derealizacji: przy zaburzeniu depersonalizacji-derealizacji ocena rzeczywistości pozostaje nienaruszona. ICD-11 podkreśla, że te doświadczenia nie wiążą się z urojeniami ani z przekonaniem, że kontrolują Cię osoby lub siły z zewnątrz.

Osoby z derealizacją wiedzą, że wrażenie jest dziwne, i często się go boją. ICD-11 wymienia wśród możliwych objawów towarzyszących częste obawy, że „traci się rozum”. Lęk przed szaleństwem jest więc częścią opisu tego stanu, a nie dowodem na to, że szaleństwo się zaczyna.

Inaczej jest wtedy, gdy poczucie nierealności łączy się z urojeniami albo z przekonaniem, że ktoś lub coś Tobą steruje. ICD-11 opisuje, że w schizofrenii i innych pierwotnych zaburzeniach psychotycznych utrwalone doświadczenia derealizacji i depersonalizacji są częste i mogą być interpretowane urojeniowo. Takie objawy wymagają pilnej konsultacji z lekarzem psychiatrą, a przy zagrożeniu życia numeru 112.

Kiedy poczucie nierealności wymaga badania lekarskiego?

Lekarz powinien ocenić poczucie nierealności, gdy pojawiło się po urazie głowy, razem z innymi niepokojącymi objawami z ciała albo po zażyciu substancji. ICD-11 pozwala na rozpoznanie zaburzenia depersonalizacji-derealizacji tylko wtedy, gdy objawów nie wywołują choroba układu nerwowego (na przykład padaczka skroniowa), uraz głowy, inna choroba ani działanie substancji lub leku.

Według NHS lekarz rodzinny może Cię zbadać i zlecić badania wykluczające inne choroby. Może też skierować Cię do specjalisty zdrowia psychicznego na pełną ocenę. Prawidłowy wynik wykonanych badań wyklucza tylko te przyczyny, które badano. Nie przekreśla Twoich doznań i nie odbiera Ci prawa do pomocy psychologicznej.

Derealizacja: jak z tego wyjść i co zrobić dziś?

Dziś możesz ograniczyć to, co według ICD-11 nasila derealizację: stres emocjonalny, lęk lub nastrój obniżony, nadmiar bodźców zmysłowych, brak snu i używanie substancji.

U części osób wrażenie słabnie przy ruchu, na przykład podczas ćwiczeń, albo w kontakcie z kimś bliskim, kto daje poczucie bezpieczeństwa. Tak opisuje to ICD-11, a nie żadna gwarantowana metoda: jeśli pomaga Tobie, korzystaj z tego, jeśli nie, nie jest to Twoja wina.

Przez kilka tygodni zapisuj, kiedy wrażenie się pojawia: o której godzinie, po jakim śnie, po jakim wydarzeniu, po kawie, alkoholu lub innej substancji. Taki zapis daje psychologowi konkret do rozmowy.

Przeczekanie nie jest planem, gdy wrażenie wraca lub trwa. ICD-11 opisuje przebieg zaburzenia jako zwykle przewlekły i przeciwstawia mu krótkie epizody, które ustępują razem ze zmianą stanu. Jeśli wrażenie nie mija, omów je ze specjalistą.

PsychoLogic

Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?

Jak leczy się derealizację?

O leczeniu derealizacji wiadomo mniej, niż by się chciało: przegląd systematyczny z 2024 roku znalazł 41 badań, w tym 4 randomizowane, z udziałem łącznie 300 osób. Autorzy ocenili jakość i liczbę badań jako niskie w stosunku do częstości zaburzenia. Ich zdaniem psychoterapię i neuromodulację można rozważać łącznie z farmakoterapią. Decyzje o lekach należą do lekarza psychiatry.

Wśród metod psychologicznych NHS wymienia poradnictwo i psychoterapię, czyli terapie rozmowne. Zajmują się one podłożem trudności i uczą radzenia sobie z objawami.

Najlepiej opisane badanie CBT pochodzi z londyńskiej poradni: 36 osób z przewlekłym zaburzeniem ukończyło terapię poznawczo-behawioralną przystosowaną do tego zaburzenia, a nasilenie objawów zaburzenia oraz depresji i lęku zmalało ze średnim efektem. Terapii nie przydzielano losowo, a grupa była mała. Autorzy piszą więc ostrożnie o możliwej skuteczności CBT i o potrzebie badań z losowym przydziałem.

Kiedy iść do psychologa i jak przebiega konsultacja?

Do psychologa zgłoś się, gdy derealizacja wraca, trwa tygodniami albo utrudnia pracę, naukę lub relacje. Kryterium zgadza się z ICD-11, które za próg zaburzenia uznaje znaczne cierpienie lub zaburzone funkcjonowanie osobiste, rodzinne, społeczne, szkolne albo zawodowe.

W PsychoNovatis prowadzimy psychoterapię w nurcie poznawczo-behawioralnym (CBT) stacjonarnie w Lublinie i online. Przed terapią odbywają się średnio 3-4 konsultacje, zależnie od przypadku, a na ostatniej omawiamy kierunek terapii. Na konsultacjach psycholog zbiera wywiad. Ustala, kiedy wrażenie się zaczęło. Pyta o sytuacje, w których się nasila, i o to, co mu towarzyszy, na przykład lęk, obniżony nastrój, trudne wydarzenia, sen albo substancje.

Psychiatry w zespole nie mamy. Konsultację psychiatryczną zalecamy, gdy psycholog widzi do niej wskazania, na przykład gdy poczucie nierealności łączy się z urojeniami. Decyzje o lekach należą do lekarza psychiatry.

Przyjmujemy dorosłych i młodzież od 15. roku życia. Sesje online prowadzimy wyłącznie przez szyfrowane kanały Medfile i ZnanyLekarz. Stawki znajdziesz w cenniku.

Jeśli pojawiają się myśli samobójcze albo zagrożone jest Twoje życie, dzwoń pod 112. Całodobowe wsparcie to 800 70 2222 (dorośli) oraz 116 123, gdy życiu nic nie grozi, a potrzebujesz rozmowy od razu.

Derealizacja: najważniejsze w skrócie

Derealizacja to wrażenie nierealności świata przy zachowanej ocenie rzeczywistości, a zaburzenie depersonalizacji-derealizacji (ICD-11, 6B66) dotyczy około 1 procenta ludzi.

• Krótkie epizody są częste i zwykle ustępują, gdy zmienia się wywołujący je stan: stres, zmęczenie, lęk lub choroba.
• Wrażenie utrzymujące się lub nawracające, które utrudnia życie, wymaga oceny lekarza i psychologa.
• Lekarz wyklucza najpierw przyczyny w ciele i działanie substancji.
• Badań z losowym przydziałem nad leczeniem jest dotąd niewiele, ale CBT dostosowana do tego zaburzenia dała w małym badaniu poprawę.
• Przy zagrożeniu życia dzwoń pod 112.