Hipochondria (lęk o zdrowie): objawy, przyczyny i leczenie

Hipochondria: co to jest i czym różni się od troski o zdrowie?

Hipochondria to stan, w którym lęk przed poważną chorobą zajmuje tyle miejsca, że zaczyna rządzić dniem. NHS opisuje to jako sytuację, gdy tak długo martwisz się, że jesteś chory lub zaraz zachorujesz, że przejmuje to Twoje życie.

Brytyjska służba zdrowia używa nazwy lęk o zdrowie (health anxiety), a w Polsce potocznie mówi się hipochondria. Badacze piszą o tym samym kłopocie jako o hipochondrii albo lęku o zdrowie. Tak robią na przykład Olatunji i współpracownicy w metaanalizie z 2014 roku.

Wróć do czwartkowego wieczoru. Rano idziesz do lekarza, słyszysz, że wszystko w porządku, i czujesz ulgę. Wieczorem ulga się kończy, a w głowie pojawia się pytanie, czy lekarz czegoś nie przeoczył. Granica między troską a hipochondrią nie leży w tym, czy się martwisz, tylko w tym, że martwienie przestaje się kończyć.

Objawy hipochondrii: po czym ją rozpoznać?

Hipochondrię rozpoznaje się po tym, co robisz w odpowiedzi na lęk o zdrowie, a nie po tym, jakie dolegliwości odczuwasz. NHS wymienia siedem sygnałów lęku o zdrowie. Pierwszy to ciągłe martwienie się o zdrowie, drugi to sprawdzanie ciała pod kątem guzków, mrowienia czy bólu. Trzeci to powtarzane szukanie zapewnień, że nie jesteś chory, czwarty to obawa, że lekarz albo badanie coś przeoczyły. Piąty to czytanie o chorobach w internecie czy w mediach, szósty to unikanie wszystkiego, co dotyczy ciężkich chorób. Siódmy to zachowywanie się tak, jakbyś był chory, na przykład rezygnacja z aktywności fizycznej.

Sygnały układają się w dwie grupy. Pierwsza to nadmierne zbliżanie się do choroby: sprawdzanie, czytanie, dopytywanie. Druga to unikanie: pomijanie programów medycznych, wysiłku, spraw związanych z chorobami. Autorzy propozycji opisu hipochondrii w ICD-11 wskazywali, że czujność wobec ciała i unikanie łączą ją z zaburzeniami lękowymi.

Jeśli rozpoznajesz u siebie kilka z tych sygnałów i utrudniają Ci one życie, to powód do rozmowy ze specjalistą, a nie do samodzielnej diagnozy. Lista opisuje wzorzec, a rozpoznanie stawia lekarz.

PsychoLogic

Czy czujesz niepokój nawet wtedy, gdy nic się nie dzieje?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Prawdziwa choroba czy lęk: jak nie przeoczyć żadnej z nich?

Lęk o zdrowie nie wyklucza choroby ciała, a choroba ciała nie wyklucza lęku, dlatego nowy objaw, który się utrzymuje albo nasila, zawsze zasługuje na ocenę lekarza.

Prawidłowe wyniki wykonanych badań nie są dowodem, że nic Ci nie jest. Są informacją, że te konkretne badania niczego nie wykazały. Z drugiej strony lęk trwający mimo takich wyników jest osobnym problemem. Można go leczyć niezależnie od tego, co pokażą kolejne badania.

Ból w klatce piersiowej, nagła duszność, omdlenie czy nagłe osłabienie jednej połowy ciała nie są sytuacjami do analizowania w internecie ani do przeczekania. Przy zagrożeniu życia dzwoń pod numer 112.

Czy w ICD-11 hipochondria jest osobnym rozpoznaniem?

W klasyfikacji ICD-11 hipochondria jest osobną jednostką w grupie zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i pokrewnych. Wcześniejsza klasyfikacja ICD-10 opisywała objawy hipochondryczne jako odrębne zaburzenie, ale też jako objawy wtórne w wielu innych zaburzeniach.

Członkowie grupy roboczej WHO, którzy przygotowali propozycję opisu, podkreślali podobieństwo do dwóch rodzin zaburzeń. Z zaburzeniami lękowymi łączy hipochondrię lęk, nadmierna czujność wobec ciała i unikanie. Z obsesyjno-kompulsyjnymi łączy ją zaabsorbowanie myślą i powtarzane czynności. Od zaburzeń somatoformicznych odróżnia ją to, że obecność objawu z ciała nie jest jej istotną cechą (van den Heuvel i in., 2014).

NHS wskazuje podobnie, że lęk o zdrowie jest związany z OCD. Związek nie oznacza, że masz OCD. Oznacza, że oba zaburzenia mają wspólną cechę: myśl, która wraca, i czynności wykonywane po to, żeby ją uciszyć.

Rozpoznanie medyczne stawia lekarz. Psycholog ocenia objawy i planuje terapię.

Co podtrzymuje lęk o zdrowie: ciało, internet i uspokajanie?

W modelu poznawczo-behawioralnym lęk o zdrowie podtrzymują trzy zachowania: wsłuchiwanie się w ciało, szukanie informacji i szukanie zapewnień. Każde z nich wygląda na rozsądną reakcję.

Ciało dokłada własny argument. Sam lęk wywołuje objawy, takie jak ból głowy czy kołatanie serca (NHS), a osoba z lękiem o zdrowie bierze je za dowód choroby. Tak powstaje koło: obawa wywołuje odczucie, odczucie wzmacnia obawę. Odczucia z ciała, które wywołuje lęk, opisujemy osobno w tekście o objawach somatycznych lęku.

Drugi element to internet. Metaanaliza 16 badań przekrojowych z udziałem 4920 osób z siedmiu krajów wykazała dodatnią zależność między szukaniem informacji zdrowotnych w sieci a lękiem o zdrowie (r = 0,28; Wang i in., 2024). Badania przekrojowe pokazują związek, a nie kierunek: nie rozstrzygają, czy internet nasila lęk, czy osoby lękliwe szukają częściej.

PsychoLogic

Tracisz zainteresowanie, gdy partner(ka) zaczyna się starać?

Hipochondria leczenie: co mówią badania?

Najlepiej udokumentowaną metodą leczenia hipochondrii jest psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT). Metaanaliza 13 badań z losowym doborem uczestników, obejmująca 1081 osób, wykazała, że CBT dawała lepsze wyniki niż grupy kontrolne po zakończeniu terapii (g Hedgesa = 0,95). Lepsze wyniki widać było także w obserwacji po terapii (g = 0,34). Według tej samej pracy efekt po terapii rósł z liczbą sesji (Olatunji i in., 2014).

Nowsza metaanaliza (13 badań, 1405 osób) potwierdziła skuteczność CBT, ale pokazała też ograniczenie. Wielkość efektu w porównaniu z listą oczekujących (1,32) była ponad dwa razy większa niż w porównaniu z placebo psychologicznym lub farmakologicznym (0,58). Według autorów w większości badań (11 z 13) istniało ryzyko stronniczości związanego z przywiązaniem badaczy do CBT (Fineberg i in., 2022). Efekt jest więc mniejszy, niż wynikałoby z najbardziej optymistycznych zestawień, ale nadal wyraźny.

Trwałość efektu sprawdzono w badaniu CHAMP. Do średnio sześciu sesji CBT dostosowanej do lęku o zdrowie albo do standardowej opieki losowo przydzielono 444 pacjentów poradni szpitalnych w Wielkiej Brytanii. Po ośmiu latach lęk o zdrowie był niższy w grupie po CBT niż w grupie opieki standardowej (obserwacja objęła 306 osób; Tyrer i in., 2021).

W badaniach oceniano także leki. Decyzję o farmakoterapii podejmuje lekarz psychiatra, poza naszą placówką, a konsultację psychiatryczną zalecamy wtedy, gdy psycholog widzi do niej wskazania. Żadna metoda nie daje gwarancji identycznej poprawy u każdej osoby.

Na czym polega terapia CBT lęku o zdrowie?

Terapia poznawczo-behawioralna lęku o zdrowie uczy zauważać i stopniowo ograniczać zachowania, które podtrzymują lęk, oraz sprawdzać przekonania o chorobie na faktach.

W PsychoNovatis prowadzimy psychoterapię poznawczo-behawioralną. Przed terapią właściwą odbywają się średnio 3-4 konsultacje, zależnie od przypadku, a na ostatniej omawiamy kierunek terapii. Wykonujemy w gabinecie i poza nim ćwiczenia polegające na zmierzeniu się z tym, czego unikasz.

Spotykamy się stacjonarnie w Lublinie albo online przez szyfrowane kanały Medfile i ZnanyLekarz. Pracujemy z dorosłymi i młodzieżą od 15 roku życia. Stawki znajdziesz w cenniku.

Jak wygrać z hipochondrią samodzielnie?

Samodzielnie możesz zacząć od pięciu kroków, które opisuje NHS.

Wygrać z hipochondrią nie znaczy przestać dbać o zdrowie. Znaczy odzyskać wpływ na to, ile czasu lęk Ci zabiera. NHS zaznacza, że jeśli samopomoc nie pomaga, trzeba zgłosić się po pomoc. Zapisy z dziennika przydadzą się wtedy na konsultacji, bo pokazują specjaliście, ile miejsca lęk zajmuje w Twoim dniu. Kroki działają najlepiej po kolei:

1. 1Przez tydzień notuj, ile razy dziennie sprawdzasz ciało, szukasz zapewnień i czytasz o chorobach, a potem stopniowo zmniejszaj tę liczbę.
2. 2Zapisz obawę w jednej kolumnie, a w drugiej bardziej zrównoważone wyjaśnienie tego samego odczucia.
3. 3Gdy pojawia się impuls, żeby sprawdzić ciało, zajmij się czymś innym, na przykład wyjdź na spacer albo zadzwoń do kogoś.
4. 4Wracaj powoli do aktywności, których unikasz z obawy o zdrowie: sportu, spotkań, wyjść.
5. 5Użyj ćwiczeń oddechowych albo relaksacyjnych, gdy napięcie rośnie.

Kiedy iść do specjalisty z lękiem o zdrowie?

Do specjalisty zgłoś się, gdy obawy o zdrowie uniemożliwiają Ci normalne życie albo gdy samopomoc nie przynosi poprawy: to dwa kryteria, które podaje NHS.

Jeśli masz objaw, którego nikt jeszcze nie wyjaśnił, zacznij od lekarza. Konsultacja psychologiczna nie zastępuje badań. Pomaga wtedy, gdy badania są wykonane, a lęk nie ustępuje. Pomaga też przy lęku przed lekarzem i wynikami, który sam blokuje Cię przed ich zrobieniem.

Jeśli lęk o zdrowie łączy się z myślami o odebraniu sobie życia, dzwoń pod 112 albo zgłoś się na izbę przyjęć. Gdy zagrożenia życia nie ma, a potrzebujesz pilnej rozmowy, możesz zadzwonić na całodobowe numery 800 70 2222 lub 116 123.