Fizyczne objawy depresji: dlaczego choroba nastroju boli ciało

Fizyczne objawy depresji: dlaczego boli ciało

Depresja to zaburzenie nastroju, które ICD-11 opisuje pod kodem 6A70 jako epizod depresyjny. Obniżonemu nastrojowi albo utracie zdolności odczuwania przyjemności towarzyszą dodatkowe objawy z kilku obszarów naraz, w tym z ciała. Należą do nich chroniczne zmęczenie, zaburzenia snu, zmiany apetytu, spowolnienie lub pobudzenie ruchowe.

Objawy fizyczne są więc częścią obrazu klinicznego depresji, nie dodatkiem do niego. W wieloośrodkowym badaniu WHO z 1999 roku, prowadzonym przez Simona ze współautorami w 15 ośrodkach w 14 krajach, osoby spełniające kryteria dużej depresji zgłaszały lekarzowi wyłącznie dolegliwości z ciała w 45 do 95 procent przypadków, średnio w 69 procentach. Badanie objęło pacjentów lekarza pierwszego kontaktu, a nie populację ogólną, więc mówi o tym, z czym ludzie przychodzą do gabinetu, a nie o tym, jak często depresja daje objawy z ciała w ogóle.

Fizyczne objawy depresji różnią się od kilku pokrewnych tematów. Depresja maskowana opisuje węższą sytuację, w której objawy z ciała przesłaniają obniżony nastrój na tyle, że trudno go zauważyć. Tekst opisuje szerszy problem. Objawy fizyczne mogą być częścią epizodu depresyjnego także wtedy, gdy na pierwszy plan wysuwa się utrata energii, ból albo zaburzenia snu.

Osobnym obszarem jest psychosomatyka. Podobnie objawy somatyczne lęku, gdzie źródłem napięcia w ciele jest stan lękowy, nie obniżony nastrój.

Sama obecność objawów fizycznych nie pozwala rozstrzygnąć, czy ich przyczyną jest depresja, choroba somatyczna, czy oba te czynniki naraz. Rozpoznanie wymaga oceny całego obrazu: nastroju, snu, energii, apetytu, wyników badań, historii ostatnich miesięcy oraz tego, jak bardzo objawy zmieniły codzienne funkcjonowanie. Pojedynczy objaw nie wystarczy. Dlatego kolejne części tekstu łączą opis objawu z tym, kiedy wymaga on kontaktu z lekarzem.

Chroniczne zmęczenie jako fizyczny objaw depresji

Chroniczne zmęczenie w depresji różni się od zwykłego zmęczenia tym, że nie mija po nocy snu ani po weekendowym odpoczynku. Należy ono do najczęstszych objawów epizodu depresyjnego, obok obniżonego nastroju oraz utraty zdolności do odczuwania przyjemności, i bywa pierwszą rzeczą, którą pacjent wymienia w gabinecie. Proste czynności zaczynają wymagać więcej wysiłku niż wcześniej. Prysznic, ubranie się, odpisanie na wiadomość.

Jednym z możliwych wyjaśnień jest udział osi stresu, czyli osi podwzgórze, przysadka, nadnercza. Kapfhammer opisał to w przeglądzie z 2006 roku, zwłaszcza dla sytuacji, gdy depresja współwystępuje z przewlekłym stresem. Podobne wyczerpanie opisuje się przy wypaleniu zawodowym. ICD-11 ujmuje je pod kodem QD85 jako zjawisko zawodowe, nie chorobę.

Przewlekłe zmęczenie ma też liczne przyczyny niezwiązane z nastrojem: niedoczynność tarczycy, niedokrwistość, bezdech senny, niedobór witaminy B12. Nowe zmęczenie wymaga więc najpierw badań. Zwykle są to TSH i morfologia. Dopiero gdy nie wyjaśniają obrazu, sensowne staje się rozważenie depresji jako jednej z możliwych przyczyn.

Bezsenność i nadmierna senność jako fizyczne objawy depresji

Zaburzenia snu należą do podstawowych objawów depresji i przyjmują 2 przeciwne postacie: bezsenność albo nadmierną senność w ciągu dnia. Bezsenność oznacza trudność z zaśnięciem trwającą ponad 30 minut, wybudzanie się w nocy, budzenie się nad ranem, zwykle 2 godziny przed budzikiem, bez możliwości ponownego zaśnięcia. ICD-11 wymienia zaburzenia snu wśród objawów epizodu depresyjnego o kodzie 6A70.

Nadmierna senność oznacza z kolei potrzebę spania nawet o 2 godziny dłużej niż zwykle. Sen i tak nie daje wtedy pełnej regeneracji. Sen oraz nastrój wpływają na siebie w obie strony. Gorszy sen pogarsza nastrój, a obniżony nastrój utrudnia zasypianie. To błędne koło. Bywa jednym z powodów, dla których objawy depresji utrzymują się dłużej, jeśli problemy ze snem nie zostaną uwzględnione w leczeniu.

Przewlekłe zaburzenia snu wymagają oceny lekarskiej także wtedy, gdy podejrzewasz depresję. Podobny obraz daje bezdech senny. Podobnie zespół niespokojnych nóg, nadczynność tarczycy oraz działanie części leków, w tym tych przyjmowanych z zupełnie innych powodów niż nastrój. Jeśli bezsenność albo nadmierna senność trwają dłużej niż 4 tygodnie, warto zgłosić to lekarzowi. ICD-11 przyjmuje 3 miesiące jako próg bezsenności przewlekłej. Przy podejrzeniu depresji także specjaliście zdrowia psychicznego.

PodcastCzy to lenistwo, czy już depresja?Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Ból głowy, pleców i brzucha jako fizyczny objaw depresji

Ból i depresja współwystępują częściej, niż wynikałoby to z przypadku, a obecność bólu utrudnia rozpoznanie, bo uwaga kieruje się najpierw na ciało. Pokazał to przegląd Baira z 2003 roku: ból zgłasza około 65 procent osób z depresją. Najczęstsze dolegliwości to ból głowy, ból pleców, ból brzucha, napięcie mięśni.

Odsetek osób z depresją wśród pacjentów leczonych z powodu bólu waha się w tych samych badaniach od 5 do 85 procent, zależnie od miejsca leczenia. Jednym z możliwych wyjaśnień jest obniżenie progu odczuwania bólu w depresji oraz zmiana sposobu, w jaki układ nerwowy przetwarza sygnały z ciała. Opisał to Kapfhammer w 2006 roku. Ból nie jest przez to wyimaginowany. Ból pozostaje realny. Nie zależy to od tego, czy jego źródłem jest uraz, choroba somatyczna, depresja, czy kilka tych czynników naraz.

Prawidłowy wynik nie jest dowodem, że nic ci nie jest, ani informacją, że ból trzeba znosić dalej bez diagnostyki. Ból nowy, silny, budzący w nocy, promieniujący albo zmieniający charakter wymaga oceny lekarskiej w pierwszej kolejności.

Apetyt i masa ciała w depresji: gdy jedzenie traci smak

Zmiany apetytu i masy ciała należą do rozpoznawalnych objawów depresji i idą w obie strony. U części osób apetyt wyraźnie spada, jedzenie przestaje sprawiać przyjemność, a posiłki bywają pomijane. U innych apetyt rośnie. Pojawia się ochota na słodycze oraz węglowodany, bo dają one szybkie, choć krótkie podniesienie nastroju.

W ocenie depresji liczy się zmiana masy ciała wyraźna oraz niezamierzona. DSM-5 wskazuje tu próg 5 procent masy ciała w ciągu miesiąca. Zmiana wynikająca ze świadomej diety nie jest brana pod uwagę. Towarzyszy jej spadek zainteresowania jedzeniem jako codzienną przyjemnością. Liczy się nie tylko liczba na wadze, ale też to, że posiłek przestaje cokolwiek znaczyć poza obowiązkiem, który trzeba odhaczyć.

Wyraźny, niezamierzony spadek masy ciała zawsze wymaga oceny lekarskiej. Podobny obraz dają choroby przewodu pokarmowego, zaburzenia hormonalne, inne schorzenia somatyczne. Diagnostyka medyczna oraz ocena psychologiczna mogą iść równolegle. Jedna nie musi czekać na wynik drugiej.

Serce i żołądek w depresji: gdy objaw nie może czekać

Ból w klatce piersiowej, duszność, omdlenie albo nagłe, silne kołatanie serca wymagają pilnego kontaktu z pomocą medyczną, niezależnie od tego, czy podejrzewasz u siebie depresję. Objawy te bywają zgłaszane przez osoby w epizodzie depresyjnym, ale w pierwszej kolejności zawsze wymagają wykluczenia przyczyny somatycznej. Przy zagrożeniu życia dzwoń pod numer 112 albo jedź na najbliższy SOR.

Depresję opisuje się też razem z dolegliwościami żołądkowo jelitowymi: nudnościami, uczuciem ciężkości, biegunkami, zaparciami. Wskazał na to Kapfhammer w 2006 roku. Powiązanie widoczne w literaturze nie oznacza jednak związku przyczynowego u konkretnej osoby, bo podobne objawy mają też samodzielne przyczyny gastroenterologiczne.

Objaw ze strony serca albo żołądka nie staje się mniej realny dlatego, że w tle podejrzewasz depresję, i nie wolno go pomijać w oczekiwaniu, że sam ustąpi wraz z poprawą nastroju. Najbezpieczniejsza kolejność przy objawach ze strony serca to pilny kontakt z pomocą medyczną, a przy dolegliwościach żołądkowo jelitowych ocena lekarska dobrana do nasilenia objawów. Rozmowa o stanie psychicznym może iść równolegle, ale nie zastępuje diagnostyki somatycznej.

Spowolnienie i pobudzenie ruchowe w przebiegu depresji

Spowolnienie oraz pobudzenie psychoruchowe to 2 przeciwne, ale równie rozpoznawalne objawy depresji, widoczne dla otoczenia, nie tylko odczuwane przez samą osobę. Spowolnienie oznacza wolniejszą mowę, wolniejsze ruchy, wydłużoną reakcję na pytania. Pobudzenie oznacza z kolei niepokój ruchowy: trudność z usiedzeniem w miejscu, załamywanie rąk, chodzenie po pokoju.

Osoby bliskie zauważają tę zmianę szybciej niż sama osoba w depresji. Z zewnątrz widać spowolnienie tempa dnia albo wzmożone napięcie ruchowe, których nie da się wytłumaczyć samym zmęczeniem. Od środka bywa to uczucie poruszania się jakby przez gęstą wodę albo przeciwnie, niemożność usiedzenia w spokoju przez dłużej niż kilka minut.

Nagłe albo silnie nasilone spowolnienie lub pobudzenie ruchowe wymaga pilnej oceny lekarskiej. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji z towarzyszącym splątaniem, drżeniem, innymi objawami neurologicznymi. Podobny obraz dają schorzenia neurologiczne oraz działanie leków. Sama zmiana tempa ruchowego nigdy nie jest jedyną podstawą do rozpoznania depresji.

Fizyczne objawy depresji a choroba somatyczna: kiedy iść do lekarza

Przy podejrzeniu depresji objaw fizyczny wymaga oceny lekarskiej w pierwszej kolejności zawsze, gdy jest nowy, silny, gwałtownie się pojawił albo systematycznie narasta. Nie ma znaczenia, jak bardzo prawdopodobna wydaje się przyczyna psychiczna. Diagnostyka somatyczna idzie wtedy pierwsza, a ocena nastroju dołącza do niej równolegle albo zaraz po wykluczeniu najpilniejszych przyczyn.

Lista objawów alarmowych obejmuje ból w klatce piersiowej, duszność, omdlenia, nagłe osłabienie jednej strony ciała, zaburzenia mowy, silny ból głowy o nietypowym charakterze, krwawienia, gorączkę bez wyjaśnienia, niezamierzony spadek masy ciała. Prawidłowe wyniki badań nie są dowodem, że nic ci nie jest. Oznaczają jedynie, że w sprawdzonym zakresie nie znaleziono uchwytnej przyczyny. Odwrotnie również: samo podejrzenie depresji nie zwalnia z diagnostyki medycznej, jeśli objaw tego wymaga.

Przyczyna bywa psychiczna, somatyczna albo mieszana. Rozstrzyga dopiero ocena kliniczna u lekarza albo psychiatry, a nie domysł. Najbezpieczniejsza kolejność to wykluczenie albo potwierdzenie przyczyny somatycznej u lekarza, a potem ocena stanu psychicznego u psychologa, psychoterapeuty albo psychiatry.

Diagnostyka medyczna oraz ocena psychologiczna nie wykluczają się nawzajem. Najczęściej powinny iść razem, a nie jedna po drugiej, z wielotygodniową przerwą, w której nikt nie patrzy na całość obrazu. Zgłoszenie się po pomoc psychologiczną nie jest rezygnacją z szukania przyczyny somatycznej. To uzupełnienie obrazu o to, co dzieje się z nastrojem, snem, energią.

Leczenie depresji i zmiany w objawach fizycznych

Leczenie depresji obejmuje psychoterapię, farmakoterapię albo połączenie obu metod, zależnie od nasilenia objawów. Wytyczne NICE NG222 z 2022 roku wskazują przy epizodzie depresyjnym terapię poznawczo-behawioralną, zwykle w cyklu 16 do 20 sesji. Decyzję o farmakoterapii podejmuje zawsze lekarz psychiatra, nigdy psycholog ani psychoterapeuta.

Wraz z leczeniem depresji objawy fizyczne zwykle zmieniają się stopniowo, a nie od razu po pierwszej wizycie. Sen oraz poziom energii bywają pierwszymi obszarami, w których pojawia się poprawa. Ból i inne dolegliwości z ciała ustępują wolniej. Tempo oraz kolejność poprawy różnią się między osobami. Brak natychmiastowej zmiany nie oznacza, że leczenie nie działa, bo pierwsze efekty psychoterapii bywają widoczne po 6 do 8 tygodniach regularnych sesji.

Poprawa objawów fizycznych nie zastępuje diagnostyki medycznej, jeśli dolegliwość z ciała wcześniej jej wymagała. Nowy albo nasilający się objaw fizyczny wymaga oceny lekarskiej tak samo w trakcie terapii, jak przed jej rozpoczęciem.

Fizyczne objawy depresji: najważniejsze w skrócie

Fizyczne objawy depresji są częścią jej obrazu klinicznego, a nie dodatkiem do niego. ICD-11 wymienia wśród nich zmniejszoną energię, zaburzenia snu, zmiany apetytu, spowolnienie lub pobudzenie ruchowe. Każdy nowy, silny albo narastający objaw z ciała wymaga jednak najpierw oceny lekarskiej.

• depresja to zaburzenie nastroju, które w ICD-11 obejmuje też objawy z ciała: zmęczenie, zaburzenia snu, zmiany apetytu, zmiany tempa ruchowego
• w badaniu WHO w podstawowej opiece zdrowotnej (Simon i in., 1999) większość osób z depresją zgłaszała lekarzowi najpierw wyłącznie objawy fizyczne
• częste objawy fizyczne depresji: chroniczne zmęczenie, bezsenność albo nadmierna senność, ból głowy, pleców, brzucha, zmiany apetytu, zmiany masy ciała
• objaw nowy, silny albo narastający wymaga najpierw oceny lekarskiej, niezależnie od tego, jak prawdopodobna wydaje się depresja
• prawidłowe wyniki wykonanych badań nie są dowodem, że nic ci nie jest, i nie znaczą, że objaw jest wymyślony
• przyczyna objawu z ciała bywa psychiczna, somatyczna albo mieszana, a rozstrzyga o tym ocena kliniczna, nie domysł
• leczenie depresji: psychoterapia, farmakoterapia albo połączenie obu metod, o farmakoterapii zawsze decyduje lekarz psychiatra
• z leczeniem depresji objawy fizyczne zmieniają się stopniowo; sen oraz energia zwykle jako pierwsze
• jeśli objaw z ciała jest nowy, silny, narasta albo budzi niepokój, skonsultuj go najpierw z lekarzem, a ocenę depresji potraktuj jako równoległy, nie zastępczy, element szukania przyczyny