Autor
Martyna Jakubiszak
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Psychiatra czy psychoterapeuta: kiedy leki, a kiedy terapia?
Psychiatra to lekarz, który ocenia, czy potrzebne jest leczenie lekami. Psychoterapeuta prowadzi regularne sesje psychoterapii, czyli spotkania oparte na rozmowie. Wybór pierwszej wizyty nie jest ostateczny, bo z jednej ścieżki można przejść do drugiej albo prowadzić obie równolegle.
Ten artykuł należy do przewodnika Psycholog, terapeuta, psychiatra.
Czym różni się psychiatra od psychoterapeuty?
Psychiatra jest lekarzem i może zaproponować leczenie lekami, a psychoterapeuta prowadzi regularne sesje psychoterapii. Rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza. Ocenę objawów prowadzi też psycholog przygotowany do diagnostyki, ale rozpoznania medycznego nie stawia. Sesja psychoterapii w PsychoNovatis trwa 50 minut.
Różnicę między psychologiem a psychoterapeutą wyjaśnia osobny tekst. Tu liczy się podział na leczenie lekami i psychoterapię.
| Kryterium | Psychiatra | Psychoterapeuta |
|---|---|---|
| Kim jest | Lekarz specjalizujący się w zaburzeniach psychicznych | Osoba prowadząca psychoterapię, czyli regularne sesje rozmowy terapeutycznej |
| Leczenie lekami | Może je zaproponować i przepisać | Nie wchodzi w skład psychoterapii |
| Rozpoznanie medyczne | Stawia lekarz | Nie stawia, jeśli nie jest lekarzem |
| W PsychoNovatis | Nie prowadzimy leczenia psychiatrycznego ani farmakoterapii | Prowadzimy psychoterapię, sesja trwa 50 minut |
Depresja: zacząć od psychiatry czy od psychoterapeuty?
Brytyjskie wytyczne NICE rozróżniają depresję mniej nasiloną (podprogową i łagodną) oraz bardziej nasiloną (umiarkowaną i ciężką) i dla każdej podają inną kolejność psychoterapii oraz leków. Przy mniej nasilonej depresji nie zaleca się rutynowo leku przeciwdepresyjnego jako pierwszego wyboru, chyba że pacjent po rozmowie o opcjach sam go wybierze.
Dla Ciebie wynikają z tego dwie rzeczy. Przy mniejszym nasileniu rozmowa z psychoterapeutą jest uzasadnionym pierwszym krokiem. Przy większym nasileniu na pierwszym miejscu stoi połączenie psychoterapii z lekiem, a o leku decyduje lekarz.
Nasilenie depresji ocenia specjalista w rozmowie, a nie sam wynik testu. Wstępną orientację daje test PHQ-9, a o lekach na depresję pisze osobny tekst.
| Nasilenie depresji | Co wymieniają wytyczne NICE na początek leczenia |
|---|---|
| Mniej nasilona (podprogowa i łagodna) | Samopomoc kierowana, indywidualna lub grupowa terapia poznawczo-behawioralna, aktywizacja behawioralna, ćwiczenia grupowe, trening uważności, psychoterapia interpersonalna, counselling i krótka terapia psychodynamiczna. Opcje bez leku mogą być pierwszym wyborem, a najpierw rozważa się najmniej inwazyjną, czyli samopomoc kierowaną. Lek przeciwdepresyjny dopiero wtedy, gdy pacjent świadomie go wybierze. |
| Bardziej nasilona (umiarkowana i ciężka) | Na pierwszym miejscu indywidualna terapia poznawczo-behawioralna łączona z lekiem przeciwdepresyjnym. Dalej między innymi sama terapia poznawczo-behawioralna, aktywizacja behawioralna, sam lek, psychoterapia interpersonalna, counselling i krótka terapia psychodynamiczna. |
Kiedy przy depresji wskazana jest opieka psychiatryczna?
Skierowanie do specjalistycznej opieki psychiatrycznej zaleca NICE przy depresji z objawami psychotycznymi, a psychoterapię włącza do leczenia dopiero po poprawie ostrych objawów. Sytuacji takich jest więcej. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia (trwająca próba samobójcza, zatrucie, utrata przytomności, poważne obrażenia) dzwoń pod 112.
Opiekę psychiatryczną NICE wskazuje także w tych sytuacjach. Objawy psychotyczne to na przykład omamy lub nietypowa treść myślenia:
- myśli samobójcze: wytyczne każą nie wstrzymywać leczenia depresji z powodu ryzyka oraz rozważyć zwiększenie wsparcia i skierowanie do opieki specjalistycznej
- depresja, która znacznie utrudnia codzienne funkcjonowanie, nie ustąpiła mimo wcześniejszego leczenia i łączy się z innymi trudnościami życiowymi lub poważnymi chorobami współistniejącymi
- wcześniejsze okresy podwyższonego nastroju: przy ocenie depresji pyta się o nie, bo depresja może być częścią choroby afektywnej dwubiegunowej, a ocenę prowadzi lekarz
Czy leki działają lepiej niż psychoterapia?
W metaanalizie 67 badań z losowym doborem psychoterapia i leki przeciwdepresyjne dały po leczeniu porównywalne wyniki. Badania objęły 5993 pacjentów z depresją lub zaburzeniami lękowymi. Różnica wyniosła g = 0,02 i nie była istotna statystycznie (Cuijpers i in., 2013). Wartość g bliska zera oznacza brak różnicy między grupami.
Wyniki różniły się jednak zależnie od rodzaju leczenia: leki wypadły lepiej niż poradnictwo niedyrektywne (g = 0,33), a psychoterapia lepiej niż leki z grupy trójpierścieniowych (g = 0,21). Do analizy włączono 40 badań dotyczących depresji i 27 dotyczących zaburzeń lękowych.
Czy można łączyć psychoterapię z lekami?
Metaanaliza 52 badań z udziałem 3623 pacjentów wykazała, że dołączenie psychoterapii do leku przeciwdepresyjnego daje lepsze wyniki niż sam lek (g = 0,43). Wskaźnik NNT wyniósł 4,2. Oznacza to, że tyle osób trzeba leczyć skojarzeniem zamiast samym lekiem, aby jedna dodatkowa osoba odniosła korzyść (Cuijpers i in., 2014).
Przewagę leczenia łączonego potwierdzono w depresji typu major. Potwierdzono ją też w zaburzeniu paniczym oraz w zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym. Efekty utrzymywały się do dwóch lat po leczeniu. Autorzy uznali efekty leku i psychoterapii za w dużej mierze niezależne od siebie, a wkład obu w leczenie łączone za mniej więcej równy.
Leczenie łączone można według NICE zacząć na dwa sposoby. Spotkania z terapeutą dają wsparcie, zanim lek zacznie działać, albo lek zaczyna się od razu, a terapię dołącza się jak najszybciej.
PsychoLogic
Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?
Jak szybko działają leki, a jak psychoterapia?
Według wytycznych NICE korzyść z leku przeciwdepresyjnego powinna być odczuwalna w ciągu 4 tygodni, a psychoterapia poznawczo-behawioralna jest opisana jako cykl 8 sesji przy depresji mniej nasilonej albo 16 przy bardziej nasilonej. Przy współistniejących problemach zdrowotnych lub trudnej sytuacji życiowej mogą być potrzebne dodatkowe sesje.
Pierwszą kontrolę u lekarza wyznacza się zwykle w ciągu 2 tygodni od rozpoczęcia leczenia lekiem. U osób w wieku 18 do 25 lat oraz przy szczególnym ryzyku samobójczym odbywa się ona po tygodniu.
Brak jakiejkolwiek poprawy po 4 tygodniach przyjmowania leku w odpowiedniej dawce albo po 4 do 6 tygodniach psychoterapii lub leczenia łączonego to według wytycznych moment na omówienie przyczyn, na przykład trudności z przestrzeganiem planu leczenia.
Skierowanie do psychiatry i psychoterapeuty: czy potrzebne?
Psychoterapia w PsychoNovatis jest prywatna i nie jest refundowana z NFZ, więc przepisy o skierowaniach do świadczeń finansowanych ze środków publicznych jej nie dotyczą. W ramach NFZ skierowanie nie jest wymagane do świadczeń psychiatry ani psychologa, a do pozostałych ambulatoryjnych świadczeń specjalistycznych jest potrzebne.
Koszt psychoterapii prywatnej zależy od liczby sesji oraz od ich częstotliwości. Stawki znajdziesz w cenniku. O zwolnieniu lekarskim od psychoterapeuty mówi osobny tekst.
Jak przygotować się do wizyty u psychiatry lub psychoterapeuty?
Przy ocenie depresji lekarz lub terapeuta według wytycznych NICE pyta o przebieg choroby i dotychczasowe leczenie, a także o styl życia, trudne wydarzenia i sytuację życiową. Te same informacje przydadzą się u psychiatry i u psychoterapeuty. Warto zebrać je przed wizytą.
- od kiedy trwają objawy, czy wcześniej były epizody depresji i czy zdarzały się okresy wyraźnie podwyższonego nastroju
- jakie leczenie już było i jak na nie reagowałeś
- jak śpisz, jesz i ile się ruszasz
- jakie trudne wydarzenia wystąpiły, na przykład utrata pracy, rozwód, żałoba lub trauma
- jak układają się relacje, praca, mieszkanie, finanse i poczucie osamotnienia
- jakie leki przyjmujesz oraz czy używasz alkoholu lub innych substancji
Bibliografia
- Cuijpers P., Sijbrandij M., Koole S. L., Andersson G., Beekman A. T., Reynolds C. F. (2013), The efficacy of psychotherapy and pharmacotherapy in treating depressive and anxiety disorders: a meta-analysis of direct comparisons, World Psychiatry 12(2), 137-148
- Cuijpers P., Sijbrandij M., Koole S. L., Andersson G., Beekman A. T., Reynolds C. F. (2014), Adding psychotherapy to antidepressant medication in depression and anxiety disorders: a meta-analysis, World Psychiatry 13(1), 56-67
- National Institute for Health and Care Excellence (2022), Depression in adults: treatment and management (NG222), rekomendacje 1.2.7 do 1.2.12, 1.4, 1.5, 1.6, 1.9 i 1.12
- Ustawa z dnia 8 czerwca 2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów, tekst jednolity Dz. U. z 2019 r. poz. 1026, art. 4 ust. 1
- Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, tekst jednolity Dz. U. z 2025 r. poz. 1461, art. 57 ust. 2
- Ustawa z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne, tekst jednolity Dz. U. z 2026 r. poz. 612, art. 96a ust. 2
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani psychologicznej. Rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu, w tym o lekach, należą do lekarza. PsychoNovatis nie prowadzi leczenia psychiatrycznego ani farmakoterapii. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia zadzwoń pod 112.
Często zadawane pytania
Czy psychoterapeuta może przepisać leki?
Ustawa o zawodzie psychologa wymienia usługi psychologa: diagnozę psychologiczną; opiniowanie; orzekanie; psychoterapię; pomoc psychologiczną. Przepisywania leków na tej liście nie ma. Lek na receptę może przepisać lekarz, na przykład psychiatra.
Czy każda depresja jest leczona lekami?
Nie. Przy mniej nasilonej depresji wytyczne NICE nie zalecają rutynowo leku przeciwdepresyjnego jako pierwszego wyboru i proponują go, gdy pacjent po rozmowie o opcjach sam go wybierze. Przy bardziej nasilonej depresji lek jest jedną z opcji, a na pierwszym miejscu stoi psychoterapia łączona z lekiem.
Co robić, gdy po kilku tygodniach psychoterapii nie ma poprawy?
Najpierw omawia się możliwe przyczyny, w tym trudności z przestrzeganiem planu leczenia. Gdy przyczyny nie znaleziono, NICE wymienia zmianę psychoterapii na inną, dołączenie leku z grupy SSRI albo przejście na sam lek. Decyzję podejmuje się wspólnie z pacjentem.
Jak długo przyjmuje się leki przeciwdepresyjne?
Według wytycznych NICE lek przyjmuje się zwykle co najmniej 6 miesięcy, także po ustąpieniu objawów, z regularnymi kontrolami. Tempo odstawiania ustala się wspólnie z lekarzem, a nagłe odstawienie może dawać objawy odstawienne.
Dlaczego po rozpoczęciu leczenia lekarz wyznacza kontrolę tak szybko?
Na początku leczenia mogą nasilić się pobudzenie, lęk lub myśli samobójcze, o czym NICE każe uprzedzić pacjenta. Jeśli to się pojawi, powiedz o tym lekarzowi jak najszybciej. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.
Co robimy w PsychoNovatis, gdy objawy mogą wymagać leków?
Konsultacji psychiatrycznej nie zalecamy z automatu, tylko wtedy, gdy psycholog widzi wskazania. Leczenia psychiatrycznego i farmakoterapii nie prowadzimy, więc taka wizyta odbywa się poza placówką.
mgr Martyna Jakubiszak
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Trauma i kryzys emocjonalny to obszary szczególnie bliskie mojej pracy. Pomagam, gdy dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają wystarczać.
