Terapia schematówPrzewodnik
13 min czytania
Martyna Jakubiszak

Autor

Martyna Jakubiszak

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Dłoń opiera się na otwartym albumie ze starymi, pożółkłymi zdjęciami rodzinnymi na stole

Terapia schematów: na czym polega, schematy i tryby

Terapia schematów Jeffreya Younga powstała, gdy okazało się, że u części pacjentów poprawa nie trwa, a objawy wracają. Przyczyną są wzorce z dzieciństwa, których klasyczna terapia poznawczo-behawioralna nie dosięga. Dlatego to podejście pracuje z emocjami i z relacją z terapeutą.

Czym terapia schematów różni się od klasycznej terapii poznawczo-behawioralnej?

Terapia schematów wyrasta z terapii poznawczo-behawioralnej, ale zmienia sposób pracy: większą wagę nadaje dzieciństwu, emocjom, sposobom radzenia sobie i relacji z terapeutą. Powstała, bo część pacjentów nie uzyskiwała trwałej poprawy: objawy wracały albo utrwalone wzorce zostawały.

Klasyczna terapia poznawczo-behawioralna zakłada, że pacjent ma dostęp do swoich myśli i emocji, potrafi zmienić przekonania na podstawie dowodów i szybko zbuduje z terapeutą relację roboczą. U osób z utrwalonymi wzorcami te założenia często zawodzą: ktoś unika trudnych wspomnień, nie czuje własnych uczuć albo uważa swój wzorzec za część tożsamości, której nie da się zmienić.

Do terapii poznawczo-behawioralnej dochodzą cztery elementy: pracę nad źródłem wzorca w dzieciństwie i okresie dojrzewania, techniki działające na emocje, a nie tylko na logikę, świadome wykorzystanie relacji z terapeutą oraz rozpoznawanie i zmienianie nieskutecznych sposobów radzenia sobie.

Terapia schematów bywa krótko-, średnio- lub długoterminowa, zależnie od pacjenta i nasilenia problemu. Po złagodzeniu ostrych objawów może służyć pracy nad utrwalonymi wzorcami, które leżą u ich podłoża.

Czym jest schemat i skąd się bierze?

Schemat to trwały wzorzec złożony ze wspomnień, emocji, przekonań i doznań z ciała, który powstał w dzieciństwie, gdy otoczenie nie zaspokajało którejś z pięciu podstawowych potrzeb emocjonalnych dziecka. Te potrzeby to bezpieczna więź, autonomia, swobodne wyrażanie potrzeb i uczuć, spontaniczność i zabawa oraz realistyczne granice.

Schemat powstaje na cztery sposoby. Pierwsza to zbyt mało dobrych doświadczeń: dziecku brakuje stabilności, zrozumienia lub miłości, stąd na przykład Deprywacja Emocjonalna. Druga to krzywda wprost, czyli przemoc lub wykorzystanie, z której wyrasta na przykład Nieufność/Skrzywdzenie.

Trzecia, mniej oczywista, to nadmiar: dziecko jest rozpieszczane i nie ma granic, więc może powstać Zależność/Niekompetencja albo Roszczeniowość/Wielkościowość. Czwarta to selektywna identyfikacja z rodzicem, gdy dziecko przejmuje jego myśli, emocje i zachowania.

Na siłę schematu wpływa też temperament: to samo doświadczenie inaczej odciska się na dziecku nieśmiałym, a inaczej na towarzyskim. Schemat zwykle dość wiernie odzwierciedla dom, w którym ktoś dorastał, nawet jeśli dorosły nie rozumie, dlaczego rodzicom trudno było okazywać ciepło. Dobrym rozwiązaniem w dzieciństwie bywał natomiast nie sam schemat, lecz sposób radzenia sobie z nim.

PsychoLogic

Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Jakie są schematy i jak się je grupuje?

Osiemnaście schematów dzieli się na pięć obszarów, a każdy odpowiada innej niezaspokojonej potrzebie emocjonalnej: rozłączenie i odrzucenie, osłabiona autonomia i brak dokonań, uszkodzone granice, nakierowanie na innych oraz nadmierna czujność i zahamowanie. Dzięki temu łatwiej zobaczyć, z jakiej dziecięcej potrzeby wyrasta Twój wzorzec.

Rozpoznanie się w którymś z opisów nie jest diagnozą. To punkt wyjścia do rozmowy ze specjalistą, a nie samodzielne rozpoznanie.

Na czym polega obszar rozłączenia i odrzucenia?

W tym obszarze dziecko nie mogło liczyć na zaspokojenie potrzeb bezpieczeństwa, stabilności i akceptacji. Typowa rodzina pochodzenia to dystans, chłód emocjonalny, nieprzewidywalność albo przemoc. W dorosłości prowadzi to do wchodzenia w kolejne trudne związki albo do unikania bliskości.

Schematy z tego obszaru, zwłaszcza cztery pierwsze, często wiążą się z poważnymi doświadczeniami odrzucenia, deprywacji lub krzywdzenia. Relacja z terapeutą ma tu szczególne znaczenie w procesie leczenia.

  • Opuszczenie/Niestabilność Więzi: przekonanie, że bliscy są niestabilni, nieprzewidywalni albo lada moment odejdą
  • Nieufność/Skrzywdzenie: oczekiwanie, że inni będą ranić, oszukiwać albo wykorzystywać
  • Deprywacja Emocjonalna: przeświadczenie, że potrzeba bliskości i zrozumienia nigdy nie zostanie wystarczająco zaspokojona
  • Wadliwość/Wstyd: poczucie bycia gorszym, niepełnowartościowym, niegodnym miłości, gdyby ktoś zobaczył prawdziwe Ja
  • Izolacja Społeczna/Wyobcowanie: wrażenie bycia odizolowanym od świata i niepasującym do żadnej grupy

Na czym polega obszar osłabionej autonomii i braku dokonań?

Ten obszar dotyczy zdolności do samodzielnego funkcjonowania poza rodziną, na poziomie zbliżonym do rówieśników. Typowa rodzina pochodzenia jest uwikłana emocjonalnie albo nadopiekuńcza i nie wspiera dziecka w radzeniu sobie samodzielnie, więc w dorosłości trudno o poczucie sprawczości.

Rodzice zwykle robili za dziecko zbyt wiele albo, rzadziej, zbyt mało, a obie skrajności prowadzą do podobnego skutku.

  • Zależność/Niekompetencja: przekonanie, że nie da się poradzić z codziennymi obowiązkami bez pomocy innych, często odczuwane jako bezradność
  • Podatność na Zranienie lub Zachorowanie: przesadny lęk przed katastrofą zdrowotną, emocjonalną albo zewnętrzną, której nie da się zapobiec
  • Uwikłanie Emocjonalne/Nie w Pełni Rozwinięte Ja: nadmierna bliskość z ważną osobą, zwykle rodzicem, kosztem własnej tożsamości
  • Porażka: przekonanie, że w obszarach osiągnięć, w szkole, w pracy, zawsze wypadnie się gorzej niż inni

Na czym polega obszar uszkodzonych granic?

W tym obszarze brakuje wewnętrznych granic i samodyscypliny potrzebnych do współpracy z innymi i do trzymania się długoterminowych celów. Typowa rodzina pochodzenia jest nadmiernie pobłażliwa, bez nadzoru i bez jasnych zasad, więc dziecko nie uczy się liczyć z innymi ani znosić frustracji.

W dorosłości brakuje wtedy kontroli impulsów i umiejętności odraczania nagrody. Postawa roszczeniowa bywa też formą nadmiernej kompensacji innego schematu, na przykład Deprywacji Emocjonalnej, a nie tylko skutkiem rozpieszczenia.

  • Roszczeniowość/Wielkościowość: przekonanie o własnej wyższości i prawie do robienia tego, na co ma się ochotę, bez względu na koszt dla innych
  • Niedostateczna Samokontrola i Samodyscyplina: trudność w znoszeniu frustracji i dążeniu do celu, z naciskiem na unikanie dyskomfortu

Na czym polega obszar nakierowania na innych?

Ten obszar obejmuje nadmierne skupienie na cudzych potrzebach kosztem własnych, aby zdobyć miłość i akceptację, utrzymać bliskość albo uniknąć gniewu czy odwetu. Typowa rodzina pochodzenia akceptuje dziecko warunkowo, więc musiało ono tłumić część siebie, żeby zasłużyć na miłość.

W dorosłości osoby z tego obszaru rzadko kierują się własnymi potrzebami, częściej podążają za tym, czego oczekują inni. W wielu takich rodzinach potrzeby i pozycja społeczna rodziców liczyły się bardziej niż uczucia dziecka.

  • Podporządkowanie się: oddawanie kontroli innym i tłumienie własnych potrzeb oraz emocji, żeby uniknąć gniewu albo porzucenia
  • Samopoświęcenie: dobrowolne zaspokajanie cudzych potrzeb kosztem własnych, często z nadwrażliwości na cudzy ból
  • Poszukiwanie Akceptacji i Uznania: uzależnienie poczucia własnej wartości od reakcji innych, kosztem autentycznego Ja

Na czym polega obszar nadmiernej czujności i zahamowania?

W tym obszarze spontaniczność i przyjemność ustępują sztywnym zasadom i osiągnięciom. Typowa rodzina pochodzenia jest surowa i wymagająca, z naciskiem na obowiązki i unikanie błędów zamiast na radość i relaks, więc dziecko uczy się wypatrywać tego, co może pójść źle.

W dorosłości może temu towarzyszyć stała czujność, tłumienie spontaniczności i obawa, że bez ścisłej kontroli wydarzy się coś złego.

  • Negatywizm/Pesymizm: stałe skupienie na tym, co może pójść źle, przy pomniejszaniu tego, co pozytywne
  • Zahamowanie Emocjonalne: hamowanie spontanicznych uczuć i reakcji, żeby uniknąć krytyki albo utraty kontroli
  • Nadmierne Wymagania/Nadmierny Krytycyzm: przekonanie, że trzeba spełniać bardzo wysokie standardy, zwykle kosztem zdrowia i relacji
  • Bezwzględna Surowość: przekonanie, że błędy zasługują na surową karę, także własne

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Jak można radzić sobie ze schematem?

Na uruchomiony schemat można reagować na trzy sposoby: podporządkowaniem się, unikaniem albo nadmierną kompensacją. To odpowiedniki trzech naturalnych reakcji na zagrożenie, czyli znieruchomienia, ucieczki i walki. Większość osób łączy te sposoby zależnie od sytuacji i etapu życia, rzadko trzyma się tylko jednego.

Podporządkowanie się oznacza życie tak, jakby schemat był prawdą, bez walki i bez ucieczki. Unikanie polega na ułożeniu życia tak, żeby schemat w ogóle się nie uruchamiał, łącznie z unikaniem bliskości albo wyzwań. Nadmierna kompensacja to działanie na przekór schematowi, czasem aż za daleko.

Weźmy schemat Wadliwości/Wstydu. Osoba, która mu się podporządkowuje, wybiera krytycznych partnerów i sama się krytykuje. Osoba, która unika, nie dzieli się myślami i nikogo do siebie nie dopuszcza. Osoba, która nadmiernie kompensuje, krytykuje i odrzuca innych, a sama stara się wyglądać na doskonałą.

Czym są tryby schematów?

Tryb to stan, w którym ktoś się właśnie znajduje: zestaw schematów i sposobów radzenia sobie, aktywny tu i teraz, a nie cecha na stałe. W ciągu jednego dnia można przejść przez kilka trybów, zależnie od tego, co się aktualnie uruchomiło.

Wyróżnia się cztery tryby dziecięce: Wrażliwe Dziecko, czyli część, która przeżywa lęk, smutek i bezradność; Złoszczące się Dziecko, które wybucha złością, gdy potrzeby nie są zaspokojone; Impulsywne i Niezdyscyplinowane Dziecko, działające pod wpływem chwili; oraz Szczęśliwe Dziecko, czyli stan, w którym podstawowe potrzeby są zaspokojone.

Trzy nieadaptacyjne tryby radzenia sobie odpowiadają trzem sposobom reagowania: Uległy Poddany się podporządkowuje, Odłączony Obrońca unika przez emocjonalne odcięcie, Nadmierny Kompensator kontratakuje. Do tego dochodzą dwa tryby rodzicielskie, Karzący Rodzic i Wymagający Rodzic, w których człowiek traktuje samego siebie tak, jak w dzieciństwie traktowali go dorośli.

Celem terapii jest wzmocnienie dziesiątego trybu, Zdrowego Dorosłego. Troszczy się on o Wrażliwe Dziecko, wyznacza granice Złoszczącemu się i Impulsywnemu Dziecku oraz osłabia nieadaptacyjne tryby radzenia sobie i oba tryby rodzicielskie.

Jak wygląda terapia schematów?

Terapia zaczyna się od fazy diagnozy i edukacji, a potem przechodzi w fazę zmiany. W pierwszej terapeuta pomaga zidentyfikować schematy i pokazuje, skąd się wzięły. Korzysta z wywiadu, kwestionariuszy, zadań samoobserwacji oraz ćwiczeń wyobrażeniowych, które łączą obecne problemy z doświadczeniami z dzieciństwa.

Faza diagnozy kończy się wspólnym opisem przypadku i planem leczenia, który obejmuje strategie poznawcze, doświadczeniowe i behawioralne oraz pracę nad relacją z terapeutą.

W fazie zmiany strategie poznawcze polegają na zbieraniu dowodów za i przeciw prawdziwości schematu i spisywaniu ich na karcie przypominającej. Strategie doświadczeniowe wykorzystują pracę na wyobrażeniach i dialogi, w których pacjent wraca do konkretnej sceny z dzieciństwa i uczy się jej przeciwstawiać.

Przełamywanie wzorców w zachowaniu to zadania domowe, które krok po kroku zastępują stare, szkodliwe zachowania nowymi. Terapeuta pomaga się do nich przygotować, ćwicząc je w wyobrażeniach i w odgrywaniu ról na sesji. Czwarty element to sama relacja terapeutyczna: terapeuta nazywa zniekształcone reakcje pacjenta (empatyczna konfrontacja) i w bezpiecznych, zawodowych granicach daje to, czego zabrakło w dzieciństwie (ograniczone powtórne rodzicielstwo).

Dla kogo jest terapia schematów i co mówią badania?

Terapię schematów opracowano z myślą o pacjentach z przewlekłymi, głęboko zakorzenionymi problemami osobowościowymi, którym klasyczna terapia poznawczo-behawioralna nie wystarczała. Sprawdza się też przy przewlekłej depresji i lęku, zaburzeniach odżywiania, trudnych i powtarzalnych problemach w związkach oraz w zapobieganiu nawrotom u osób uzależnionych.

Pojęcie trybów powstało przede wszystkim w pracy z osobami z zaburzeniem osobowości borderline. U nich nastroje zmieniają się gwałtownie z chwili na chwilę, więc lepiej opisuje je model trybów niż model trwałych cech. Schematy nie różnią się rodzajem od tych u innych pacjentów, ale bywają liczniejsze i silniejsze. Różnicę tworzą skrajne sposoby radzenia sobie i słabo zintegrowane tryby, w tym słaby Zdrowy Dorosły.

Rozwój borderline wiąże się z czterema czynnikami środowiskowymi: niebezpiecznym i niestabilnym domem, deprywacją emocjonalną, surowymi karami i odrzuceniem oraz narzuconym podporządkowaniem potrzeb dziecka. Rolę odgrywa też intensywny i labilny temperament.

Najczęściej przywołuje się holenderskie badanie, w którym osoby z borderline przez trzy lata chodziły dwa razy w tygodniu na terapię schematów albo na psychoterapię skoncentrowaną na przeniesieniu. Obie grupy odczuły poprawę, ale po terapii schematów więcej osób wyzdrowiało lub wyraźnie się poprawiło, a mniej przerwało leczenie. To wynik jednego badania w określonych warunkach, a nie obietnica dla każdej osoby.

Bibliografia

  1. Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP.
  2. Giesen-Bloo, J. i in. (2006). Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder: randomized trial of schema-focused therapy vs transference-focused psychotherapy. Archives of General Psychiatry, 63(6), 649-658.

W PsychoNovatis nie prowadzimy terapii schematów jako odrębnej, certyfikowanej ścieżki. Pracujemy w nurcie poznawczo-behawioralnym, który ma własne narzędzia do pracy z utrwalonymi wzorcami z wczesnych relacji. Ten przewodnik ma charakter informacyjny i pomaga zorientować się, na czym polega ta metoda i czego szukać.

Często zadawane pytania

Czym terapia schematów różni się od zwykłej terapii poznawczo-behawioralnej?

Terapia schematów wyrasta z terapii poznawczo-behawioralnej, ale zmienia sposób pracy. Dochodzi do niej praca nad źródłem wzorca w dzieciństwie i okresie dojrzewania, techniki doświadczeniowe działające na emocjach, świadome wykorzystanie relacji terapeutycznej oraz rozpoznawanie i zmienianie nieadaptacyjnych stylów radzenia sobie. Powstała z myślą o pacjentach z chronicznymi problemami osobowościowymi, u których klasyczna CBT nie przynosiła trwałych efektów.

Ile trwa terapia schematów?

Nie ma jednej długości terapii schematów, bo zależy ona od pacjenta i nasilenia problemu. U osób z zaburzeniem osobowości borderline terapia trwała trzy lata, z dwiema sesjami w tygodniu, ale to warunki jednego badania, a nie reguła dla każdego. Długość ustala się indywidualnie z terapeutą, a ogólnie opisuje ją ile trwa psychoterapia.

Czy muszę mieć zaburzenie osobowości, żeby z niej skorzystać?

Nie. Terapia schematów sprawdza się przy przewlekłej depresji i lęku, zaburzeniach odżywiania, trudnych i powtarzalnych problemach w związkach oraz w zapobieganiu nawrotom u osób uzależnionych, obok pracy z zaburzeniami osobowości, w tym z borderline. Rozpoznanie zaburzenia osobowości nie jest więc warunkiem.

Czy da się rozpoznać swoje schematy samodzielnie?

Opisy schematów pomagają zrozumieć własne wzorce, ale nie są diagnozą. W terapii diagnoza łączy wywiad o historii pacjenta, zadania samoobserwacji i pracę na wyobrażeniach, a wspiera ją kwestionariusz schematów Younga. Całość dopełnia relacja z terapeutą.

Martyna Jakubiszak

mgr Martyna Jakubiszak

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Trauma i kryzys emocjonalny to obszary szczególnie bliskie mojej pracy. Pomagam, gdy dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają wystarczać.

Zobacz profil
Pomagamy w tym

Ten temat leczymy u nas

Zaburzenia osobowości

Terapia zaburzeń osobowości w Lublinie

Intensywne emocje, niestabilne relacje, impulsywne decyzje, zaburzenia osobowości można leczyć. Prowadzimy psychoterapię poznawczo-behawioralną, a leczenie farmakologiczne prowadzi lekarka psychiatra z naszego zespołu.

Zobacz, jak pomagamy
Trauma

Terapia traumy w Lublinie

Trudne doświadczenia z przeszłości, które wciąż wpływają na teraźniejszość. Terapia traumy pomaga uwolnić się od bólu i odzyskać poczucie bezpieczeństwa.

Zobacz, jak pomagamy
Terapia DDA

Terapia DDA w Lublinie

Dorosłe Dzieci Alkoholików, wzorce zachowań ukształtowane w dzieciństwie, które utrudniają dorosłe życie i relacje. Terapia pomaga je zrozumieć i zmienić.

Zobacz, jak pomagamy