- Baza wiedzy
- Terapia schematów: na czym polega, schematy i tryby

Autor
Martyna Jakubiszak
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

W artykule
- Czym terapia schematów różni się od klasycznej terapii poznawczo-behawioralnej?
- Czym jest schemat i skąd się bierze?
- Jakie są schematy i jak się je grupuje?
- Na czym polega obszar rozłączenia i odrzucenia?
- Na czym polega obszar osłabionej autonomii i braku dokonań?
- Na czym polega obszar uszkodzonych granic?
- Na czym polega obszar nakierowania na innych?
- Na czym polega obszar nadmiernej czujności i zahamowania?
- Jak można radzić sobie ze schematem?
- Czym są tryby schematów?
- Jak wygląda terapia schematów?
- Dla kogo jest terapia schematów i co mówią badania?
- Bibliografia
- Często zadawane pytania
Terapia schematów: na czym polega, schematy i tryby
W tym przewodniku
- Terapia schematów a terapia poznawcza: różnice i podobieństwa
- Schemat w psychologii: znaczenie, definicja Younga i źródła schematów
- Schematy Younga: lista 18 schematów i pięć obszarów
- Obszar rozłączenia i odrzucenia: pięć schematów Younga
- Osłabiona autonomia i brak dokonań: obszar schematów
- Uszkodzone granice w terapii schematów: dwa schematy trzeciego obszaru
- Nakierowanie na innych: czwarty obszar w terapii schematów
- Nadmierna czujność i zahamowanie: piąty obszar
- Style radzenia sobie ze schematem: trzy sposoby reagowania
- Tryby schematów: czym są, ile ich jest i skąd się wzięły
- Jak przebiega terapia schematów? Krok po kroku
- Skuteczność terapii schematów: dla kogo i jakie ma dowody
- Brak zaufania w związku: schemat Nieufność/Skrzywdzenie
- Poczucie porażki: gdy sukces nie zmienia przekonania
- Potrzeba akceptacji: gdy cudza aprobata waży więcej niż Ty
- Poczucie wyobcowania: gdy czujesz się inny niż wszyscy
- Oczekiwanie katastrofy: gdy lęk mówi, że zaraz stanie się coś strasznego
- Roszczeniowość: skąd się bierze i co z nią robić
- Praca z wewnętrznym dzieckiem w terapii schematów
- Kwestionariusz Schematów Younga: co to jest i jak działa
- Toksyczni rodzice: co mówi o nich terapia schematów
- Prokrastynacja: dlaczego odkładasz to, co umiesz zrobić
- Asertywność: dlaczego trudno odmawiać i stawiać granice
- Syndrom oszusta: poczucie wadliwości w terapii schematów
- Toksyczna matka: co to znaczy i co zostaje w dorosłym dziecku
- People pleaser po polsku: kto to i czy to schemat Samopoświęcenia
- Wewnętrzny krytyk: głos, który po błędzie domaga się kary
- Co to jest wewnętrzne dziecko w terapii schematów?
- Nic mi nie wystarcza: gdy żaden wynik nie wydaje się dość dobry
- Deprywacja emocjonalna: gdy nie wiesz, czego Ci brakuje
- Lęk przed porzuceniem: czym jest schemat Opuszczenia, skąd się bierze i co zmienia terapia
- Wyuczona bezradność: co to jest i skąd się bierze przekonanie „nie dam rady”
- Nadopiekuńcza matka: gdzie kończysz się Ty, a zaczyna ona
- Pesymizm: czym jest w terapii schematów i skąd się bierze
- Tłumienie emocji: czym jest, skąd się bierze i co zmienia terapia schematów
Terapia schematów Jeffreya Younga powstała, gdy okazało się, że u części pacjentów poprawa nie trwa, a objawy wracają. Przyczyną są wzorce z dzieciństwa, których klasyczna terapia poznawczo-behawioralna nie dosięga. Dlatego to podejście pracuje z emocjami i z relacją z terapeutą.
Spis treści
- 01Czym terapia schematów różni się od klasycznej terapii poznawczo-behawioralnej?
- 02Czym jest schemat i skąd się bierze?
- 03Jakie są schematy i jak się je grupuje?
- 04Na czym polega obszar rozłączenia i odrzucenia?
- 05Na czym polega obszar osłabionej autonomii i braku dokonań?
- 06Na czym polega obszar uszkodzonych granic?
- 07Na czym polega obszar nakierowania na innych?
- 08Na czym polega obszar nadmiernej czujności i zahamowania?
- 09Jak można radzić sobie ze schematem?
- 10Czym są tryby schematów?
- 11Jak wygląda terapia schematów?
- 12Dla kogo jest terapia schematów i co mówią badania?
- 13Bibliografia
- 14Często zadawane pytania
Czym terapia schematów różni się od klasycznej terapii poznawczo-behawioralnej?
Terapia schematów wyrasta z terapii poznawczo-behawioralnej, ale zmienia sposób pracy: większą wagę nadaje dzieciństwu, emocjom, sposobom radzenia sobie i relacji z terapeutą. Powstała, bo część pacjentów nie uzyskiwała trwałej poprawy: objawy wracały albo utrwalone wzorce zostawały.
Klasyczna terapia poznawczo-behawioralna zakłada, że pacjent ma dostęp do swoich myśli i emocji, potrafi zmienić przekonania na podstawie dowodów i szybko zbuduje z terapeutą relację roboczą. U osób z utrwalonymi wzorcami te założenia często zawodzą: ktoś unika trudnych wspomnień, nie czuje własnych uczuć albo uważa swój wzorzec za część tożsamości, której nie da się zmienić.
Do terapii poznawczo-behawioralnej dochodzą cztery elementy: pracę nad źródłem wzorca w dzieciństwie i okresie dojrzewania, techniki działające na emocje, a nie tylko na logikę, świadome wykorzystanie relacji z terapeutą oraz rozpoznawanie i zmienianie nieskutecznych sposobów radzenia sobie.
Terapia schematów bywa krótko-, średnio- lub długoterminowa, zależnie od pacjenta i nasilenia problemu. Po złagodzeniu ostrych objawów może służyć pracy nad utrwalonymi wzorcami, które leżą u ich podłoża.
Czym jest schemat i skąd się bierze?
Schemat to trwały wzorzec złożony ze wspomnień, emocji, przekonań i doznań z ciała, który powstał w dzieciństwie, gdy otoczenie nie zaspokajało którejś z pięciu podstawowych potrzeb emocjonalnych dziecka. Te potrzeby to bezpieczna więź, autonomia, swobodne wyrażanie potrzeb i uczuć, spontaniczność i zabawa oraz realistyczne granice.
Schemat powstaje na cztery sposoby. Pierwsza to zbyt mało dobrych doświadczeń: dziecku brakuje stabilności, zrozumienia lub miłości, stąd na przykład Deprywacja Emocjonalna. Druga to krzywda wprost, czyli przemoc lub wykorzystanie, z której wyrasta na przykład Nieufność/Skrzywdzenie.
Trzecia, mniej oczywista, to nadmiar: dziecko jest rozpieszczane i nie ma granic, więc może powstać Zależność/Niekompetencja albo Roszczeniowość/Wielkościowość. Czwarta to selektywna identyfikacja z rodzicem, gdy dziecko przejmuje jego myśli, emocje i zachowania.
Na siłę schematu wpływa też temperament: to samo doświadczenie inaczej odciska się na dziecku nieśmiałym, a inaczej na towarzyskim. Schemat zwykle dość wiernie odzwierciedla dom, w którym ktoś dorastał, nawet jeśli dorosły nie rozumie, dlaczego rodzicom trudno było okazywać ciepło. Dobrym rozwiązaniem w dzieciństwie bywał natomiast nie sam schemat, lecz sposób radzenia sobie z nim.
PsychoLogic
Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?
Ten sam temat w podcaście PsychoLogic
Jakie są schematy i jak się je grupuje?
Osiemnaście schematów dzieli się na pięć obszarów, a każdy odpowiada innej niezaspokojonej potrzebie emocjonalnej: rozłączenie i odrzucenie, osłabiona autonomia i brak dokonań, uszkodzone granice, nakierowanie na innych oraz nadmierna czujność i zahamowanie. Dzięki temu łatwiej zobaczyć, z jakiej dziecięcej potrzeby wyrasta Twój wzorzec.
Rozpoznanie się w którymś z opisów nie jest diagnozą. To punkt wyjścia do rozmowy ze specjalistą, a nie samodzielne rozpoznanie.
Na czym polega obszar rozłączenia i odrzucenia?
W tym obszarze dziecko nie mogło liczyć na zaspokojenie potrzeb bezpieczeństwa, stabilności i akceptacji. Typowa rodzina pochodzenia to dystans, chłód emocjonalny, nieprzewidywalność albo przemoc. W dorosłości prowadzi to do wchodzenia w kolejne trudne związki albo do unikania bliskości.
Schematy z tego obszaru, zwłaszcza cztery pierwsze, często wiążą się z poważnymi doświadczeniami odrzucenia, deprywacji lub krzywdzenia. Relacja z terapeutą ma tu szczególne znaczenie w procesie leczenia.
- Opuszczenie/Niestabilność Więzi: przekonanie, że bliscy są niestabilni, nieprzewidywalni albo lada moment odejdą
- Nieufność/Skrzywdzenie: oczekiwanie, że inni będą ranić, oszukiwać albo wykorzystywać
- Deprywacja Emocjonalna: przeświadczenie, że potrzeba bliskości i zrozumienia nigdy nie zostanie wystarczająco zaspokojona
- Wadliwość/Wstyd: poczucie bycia gorszym, niepełnowartościowym, niegodnym miłości, gdyby ktoś zobaczył prawdziwe Ja
- Izolacja Społeczna/Wyobcowanie: wrażenie bycia odizolowanym od świata i niepasującym do żadnej grupy
Na czym polega obszar osłabionej autonomii i braku dokonań?
Ten obszar dotyczy zdolności do samodzielnego funkcjonowania poza rodziną, na poziomie zbliżonym do rówieśników. Typowa rodzina pochodzenia jest uwikłana emocjonalnie albo nadopiekuńcza i nie wspiera dziecka w radzeniu sobie samodzielnie, więc w dorosłości trudno o poczucie sprawczości.
Rodzice zwykle robili za dziecko zbyt wiele albo, rzadziej, zbyt mało, a obie skrajności prowadzą do podobnego skutku.
- Zależność/Niekompetencja: przekonanie, że nie da się poradzić z codziennymi obowiązkami bez pomocy innych, często odczuwane jako bezradność
- Podatność na Zranienie lub Zachorowanie: przesadny lęk przed katastrofą zdrowotną, emocjonalną albo zewnętrzną, której nie da się zapobiec
- Uwikłanie Emocjonalne/Nie w Pełni Rozwinięte Ja: nadmierna bliskość z ważną osobą, zwykle rodzicem, kosztem własnej tożsamości
- Porażka: przekonanie, że w obszarach osiągnięć, w szkole, w pracy, zawsze wypadnie się gorzej niż inni
Na czym polega obszar uszkodzonych granic?
W tym obszarze brakuje wewnętrznych granic i samodyscypliny potrzebnych do współpracy z innymi i do trzymania się długoterminowych celów. Typowa rodzina pochodzenia jest nadmiernie pobłażliwa, bez nadzoru i bez jasnych zasad, więc dziecko nie uczy się liczyć z innymi ani znosić frustracji.
W dorosłości brakuje wtedy kontroli impulsów i umiejętności odraczania nagrody. Postawa roszczeniowa bywa też formą nadmiernej kompensacji innego schematu, na przykład Deprywacji Emocjonalnej, a nie tylko skutkiem rozpieszczenia.
- Roszczeniowość/Wielkościowość: przekonanie o własnej wyższości i prawie do robienia tego, na co ma się ochotę, bez względu na koszt dla innych
- Niedostateczna Samokontrola i Samodyscyplina: trudność w znoszeniu frustracji i dążeniu do celu, z naciskiem na unikanie dyskomfortu
Na czym polega obszar nakierowania na innych?
Ten obszar obejmuje nadmierne skupienie na cudzych potrzebach kosztem własnych, aby zdobyć miłość i akceptację, utrzymać bliskość albo uniknąć gniewu czy odwetu. Typowa rodzina pochodzenia akceptuje dziecko warunkowo, więc musiało ono tłumić część siebie, żeby zasłużyć na miłość.
W dorosłości osoby z tego obszaru rzadko kierują się własnymi potrzebami, częściej podążają za tym, czego oczekują inni. W wielu takich rodzinach potrzeby i pozycja społeczna rodziców liczyły się bardziej niż uczucia dziecka.
- Podporządkowanie się: oddawanie kontroli innym i tłumienie własnych potrzeb oraz emocji, żeby uniknąć gniewu albo porzucenia
- Samopoświęcenie: dobrowolne zaspokajanie cudzych potrzeb kosztem własnych, często z nadwrażliwości na cudzy ból
- Poszukiwanie Akceptacji i Uznania: uzależnienie poczucia własnej wartości od reakcji innych, kosztem autentycznego Ja
Na czym polega obszar nadmiernej czujności i zahamowania?
W tym obszarze spontaniczność i przyjemność ustępują sztywnym zasadom i osiągnięciom. Typowa rodzina pochodzenia jest surowa i wymagająca, z naciskiem na obowiązki i unikanie błędów zamiast na radość i relaks, więc dziecko uczy się wypatrywać tego, co może pójść źle.
W dorosłości może temu towarzyszyć stała czujność, tłumienie spontaniczności i obawa, że bez ścisłej kontroli wydarzy się coś złego.
- Negatywizm/Pesymizm: stałe skupienie na tym, co może pójść źle, przy pomniejszaniu tego, co pozytywne
- Zahamowanie Emocjonalne: hamowanie spontanicznych uczuć i reakcji, żeby uniknąć krytyki albo utraty kontroli
- Nadmierne Wymagania/Nadmierny Krytycyzm: przekonanie, że trzeba spełniać bardzo wysokie standardy, zwykle kosztem zdrowia i relacji
- Bezwzględna Surowość: przekonanie, że błędy zasługują na surową karę, także własne
PsychoLogic
Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?
Jak można radzić sobie ze schematem?
Na uruchomiony schemat można reagować na trzy sposoby: podporządkowaniem się, unikaniem albo nadmierną kompensacją. To odpowiedniki trzech naturalnych reakcji na zagrożenie, czyli znieruchomienia, ucieczki i walki. Większość osób łączy te sposoby zależnie od sytuacji i etapu życia, rzadko trzyma się tylko jednego.
Podporządkowanie się oznacza życie tak, jakby schemat był prawdą, bez walki i bez ucieczki. Unikanie polega na ułożeniu życia tak, żeby schemat w ogóle się nie uruchamiał, łącznie z unikaniem bliskości albo wyzwań. Nadmierna kompensacja to działanie na przekór schematowi, czasem aż za daleko.
Weźmy schemat Wadliwości/Wstydu. Osoba, która mu się podporządkowuje, wybiera krytycznych partnerów i sama się krytykuje. Osoba, która unika, nie dzieli się myślami i nikogo do siebie nie dopuszcza. Osoba, która nadmiernie kompensuje, krytykuje i odrzuca innych, a sama stara się wyglądać na doskonałą.
Czym są tryby schematów?
Tryb to stan, w którym ktoś się właśnie znajduje: zestaw schematów i sposobów radzenia sobie, aktywny tu i teraz, a nie cecha na stałe. W ciągu jednego dnia można przejść przez kilka trybów, zależnie od tego, co się aktualnie uruchomiło.
Wyróżnia się cztery tryby dziecięce: Wrażliwe Dziecko, czyli część, która przeżywa lęk, smutek i bezradność; Złoszczące się Dziecko, które wybucha złością, gdy potrzeby nie są zaspokojone; Impulsywne i Niezdyscyplinowane Dziecko, działające pod wpływem chwili; oraz Szczęśliwe Dziecko, czyli stan, w którym podstawowe potrzeby są zaspokojone.
Trzy nieadaptacyjne tryby radzenia sobie odpowiadają trzem sposobom reagowania: Uległy Poddany się podporządkowuje, Odłączony Obrońca unika przez emocjonalne odcięcie, Nadmierny Kompensator kontratakuje. Do tego dochodzą dwa tryby rodzicielskie, Karzący Rodzic i Wymagający Rodzic, w których człowiek traktuje samego siebie tak, jak w dzieciństwie traktowali go dorośli.
Celem terapii jest wzmocnienie dziesiątego trybu, Zdrowego Dorosłego. Troszczy się on o Wrażliwe Dziecko, wyznacza granice Złoszczącemu się i Impulsywnemu Dziecku oraz osłabia nieadaptacyjne tryby radzenia sobie i oba tryby rodzicielskie.
Jak wygląda terapia schematów?
Terapia zaczyna się od fazy diagnozy i edukacji, a potem przechodzi w fazę zmiany. W pierwszej terapeuta pomaga zidentyfikować schematy i pokazuje, skąd się wzięły. Korzysta z wywiadu, kwestionariuszy, zadań samoobserwacji oraz ćwiczeń wyobrażeniowych, które łączą obecne problemy z doświadczeniami z dzieciństwa.
Faza diagnozy kończy się wspólnym opisem przypadku i planem leczenia, który obejmuje strategie poznawcze, doświadczeniowe i behawioralne oraz pracę nad relacją z terapeutą.
W fazie zmiany strategie poznawcze polegają na zbieraniu dowodów za i przeciw prawdziwości schematu i spisywaniu ich na karcie przypominającej. Strategie doświadczeniowe wykorzystują pracę na wyobrażeniach i dialogi, w których pacjent wraca do konkretnej sceny z dzieciństwa i uczy się jej przeciwstawiać.
Przełamywanie wzorców w zachowaniu to zadania domowe, które krok po kroku zastępują stare, szkodliwe zachowania nowymi. Terapeuta pomaga się do nich przygotować, ćwicząc je w wyobrażeniach i w odgrywaniu ról na sesji. Czwarty element to sama relacja terapeutyczna: terapeuta nazywa zniekształcone reakcje pacjenta (empatyczna konfrontacja) i w bezpiecznych, zawodowych granicach daje to, czego zabrakło w dzieciństwie (ograniczone powtórne rodzicielstwo).
Dla kogo jest terapia schematów i co mówią badania?
Terapię schematów opracowano z myślą o pacjentach z przewlekłymi, głęboko zakorzenionymi problemami osobowościowymi, którym klasyczna terapia poznawczo-behawioralna nie wystarczała. Sprawdza się też przy przewlekłej depresji i lęku, zaburzeniach odżywiania, trudnych i powtarzalnych problemach w związkach oraz w zapobieganiu nawrotom u osób uzależnionych.
Pojęcie trybów powstało przede wszystkim w pracy z osobami z zaburzeniem osobowości borderline. U nich nastroje zmieniają się gwałtownie z chwili na chwilę, więc lepiej opisuje je model trybów niż model trwałych cech. Schematy nie różnią się rodzajem od tych u innych pacjentów, ale bywają liczniejsze i silniejsze. Różnicę tworzą skrajne sposoby radzenia sobie i słabo zintegrowane tryby, w tym słaby Zdrowy Dorosły.
Rozwój borderline wiąże się z czterema czynnikami środowiskowymi: niebezpiecznym i niestabilnym domem, deprywacją emocjonalną, surowymi karami i odrzuceniem oraz narzuconym podporządkowaniem potrzeb dziecka. Rolę odgrywa też intensywny i labilny temperament.
Najczęściej przywołuje się holenderskie badanie, w którym osoby z borderline przez trzy lata chodziły dwa razy w tygodniu na terapię schematów albo na psychoterapię skoncentrowaną na przeniesieniu. Obie grupy odczuły poprawę, ale po terapii schematów więcej osób wyzdrowiało lub wyraźnie się poprawiło, a mniej przerwało leczenie. To wynik jednego badania w określonych warunkach, a nie obietnica dla każdej osoby.
Bibliografia
- Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP.
- Giesen-Bloo, J. i in. (2006). Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder: randomized trial of schema-focused therapy vs transference-focused psychotherapy. Archives of General Psychiatry, 63(6), 649-658.
W PsychoNovatis nie prowadzimy terapii schematów jako odrębnej, certyfikowanej ścieżki. Pracujemy w nurcie poznawczo-behawioralnym, który ma własne narzędzia do pracy z utrwalonymi wzorcami z wczesnych relacji. Ten przewodnik ma charakter informacyjny i pomaga zorientować się, na czym polega ta metoda i czego szukać.
Często zadawane pytania
Czym terapia schematów różni się od zwykłej terapii poznawczo-behawioralnej?
Terapia schematów wyrasta z terapii poznawczo-behawioralnej, ale zmienia sposób pracy. Dochodzi do niej praca nad źródłem wzorca w dzieciństwie i okresie dojrzewania, techniki doświadczeniowe działające na emocjach, świadome wykorzystanie relacji terapeutycznej oraz rozpoznawanie i zmienianie nieadaptacyjnych stylów radzenia sobie. Powstała z myślą o pacjentach z chronicznymi problemami osobowościowymi, u których klasyczna CBT nie przynosiła trwałych efektów.
Ile trwa terapia schematów?
Nie ma jednej długości terapii schematów, bo zależy ona od pacjenta i nasilenia problemu. U osób z zaburzeniem osobowości borderline terapia trwała trzy lata, z dwiema sesjami w tygodniu, ale to warunki jednego badania, a nie reguła dla każdego. Długość ustala się indywidualnie z terapeutą, a ogólnie opisuje ją ile trwa psychoterapia.
Czy muszę mieć zaburzenie osobowości, żeby z niej skorzystać?
Nie. Terapia schematów sprawdza się przy przewlekłej depresji i lęku, zaburzeniach odżywiania, trudnych i powtarzalnych problemach w związkach oraz w zapobieganiu nawrotom u osób uzależnionych, obok pracy z zaburzeniami osobowości, w tym z borderline. Rozpoznanie zaburzenia osobowości nie jest więc warunkiem.
Czy da się rozpoznać swoje schematy samodzielnie?
Opisy schematów pomagają zrozumieć własne wzorce, ale nie są diagnozą. W terapii diagnoza łączy wywiad o historii pacjenta, zadania samoobserwacji i pracę na wyobrażeniach, a wspiera ją kwestionariusz schematów Younga. Całość dopełnia relacja z terapeutą.






