- Baza wiedzy
- Schemat w psychologii: znaczenie, definicja Younga i źródła schematów

Autor
Magdalena Pliżga-Szwajgier
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

W artykule
- Co to jest schemat w psychologii?
- Jak brzmi definicja wczesnego nieadaptacyjnego schematu?
- Czy schemat to wzorzec zachowania?
- Jakie potrzeby emocjonalne leżą u źródła schematu?
- Jakie doświadczenia z dzieciństwa sprzyjają powstaniu schematu?
- Dlaczego schemat trzyma się mimo cierpienia?
- Jak sprawdzić, czy mam schemat?
- Bibliografia
- Często zadawane pytania
Schemat w psychologii: znaczenie, definicja Younga i źródła schematów
Spis treści
- 01Co to jest schemat w psychologii?
- 02Jak brzmi definicja wczesnego nieadaptacyjnego schematu?
- 03Czy schemat to wzorzec zachowania?
- 04Jakie potrzeby emocjonalne leżą u źródła schematu?
- 05Jakie doświadczenia z dzieciństwa sprzyjają powstaniu schematu?
- 06Dlaczego schemat trzyma się mimo cierpienia?
- 07Jak sprawdzić, czy mam schemat?
- 08Bibliografia
- 09Często zadawane pytania
Co to jest schemat w psychologii?
Schemat w psychologii to ogólnie wzorzec porządkujący doświadczenie, który pomaga je zrozumieć i podpowiada reakcje. Pojęcie jest starsze niż terapia schematów: w psychologii rozwoju poznawczego kojarzy się z Piagetem, a w psychologii poznawczej oznacza abstrakcyjny plan interpretowania informacji lub rozwiązywania problemów.
Dla psychoterapii liczy się coś innego: wiele schematów powstaje w dzieciństwie, a potem służy do odbierania kolejnych doświadczeń, nawet gdy przestają być adekwatne. Człowiek chce utrzymać stały obraz siebie i świata, także wtedy, gdy ten obraz jest niedokładny. Zjawisko nazywa się niekiedy potrzebą spójności poznawczej.
Dalej słowo „schemat” oznacza wczesny nieadaptacyjny schemat w znaczeniu terapii schematów. Terapia skupia się niemal wyłącznie na takich schematach i nie obejmuje schematów pozytywnych ani tych, które powstały w późniejszych okresach życia.
| Gdzie spotkasz słowo „schemat” | Co ono tam oznacza |
|---|---|
| Psychologia poznawczo-rozwojowa (Jean Piaget) | Wzorzec nakładany na doświadczenie, który ułatwia jego zrozumienie i podpowiada reakcje. |
| Psychologia poznawcza | Abstrakcyjny plan poznawczy do interpretowania informacji i rozwiązywania problemów, na przykład schemat językowy służący do zrozumienia zdania. |
| Psychoterapia w ujęciu ogólnym | Ogólna zasada porządkująca, która służy odnajdywaniu sensu w doświadczeniach. Korzysta z niej też terapia poznawcza. |
| Terapia schematów | Wczesny nieadaptacyjny schemat: szkodliwy wzorzec wspomnień, emocji, przekonań i doznań cielesnych, który powstał w dzieciństwie lub w okresie dojrzewania. |
Jak brzmi definicja wczesnego nieadaptacyjnego schematu?
Wczesny nieadaptacyjny schemat to wzorzec spełniający sześć warunków naraz: jest ogólnym motywem, składa się ze wspomnień, emocji, przekonań i doznań cielesnych, dotyczy człowieka i jego relacji z innymi, powstaje w dzieciństwie, rozwija się przez całe życie i jest w znacznym stopniu dysfunkcyjny.
Słowo „wczesny” oznacza, że schemat wykształcił się w dzieciństwie albo w okresie dojrzewania, a w terapii schematów wszystkie schematy uznaje się za szkodliwe. Mieć schemat nie znaczy, że jest on aktywny bez przerwy. To cecha człowieka, która w danej chwili może być aktywna lub nie, a im silniejszy schemat, tym więcej sytuacji może go uruchomić.
| Element definicji | Co to znaczy |
|---|---|
| Ogólny, wszechogarniający motyw lub wzorzec | Schemat nie dotyczy jednej sprawy. Im jest silniejszy, tym więcej sytuacji może go uruchomić. |
| Składa się ze wspomnień, emocji, przekonań i doznań cielesnych | Schemat obejmuje nie tylko myśl o sobie, ale też wspomnienia, uczucia i to, co czuje ciało. |
| Dotyczy jednostki i jej relacji z innymi | Schemat dotyczy samej osoby oraz jej relacji z innymi ludźmi. |
| Wykształcony w dzieciństwie lub w okresie dojrzewania | Schemat powstaje we wczesnych latach życia. |
| Rozwijany przez całe życie | Schematy są dalej rozbudowywane i służą do odbierania późniejszych doświadczeń. |
| W znacznym stopniu dysfunkcyjny | Wzorzec jest w znacznym stopniu szkodliwy. |
PsychoLogic
Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?
Ten sam temat w podcaście PsychoLogic
Czy schemat to wzorzec zachowania?
Nie, zachowanie nie należy do schematu, tylko jest reakcją na niego. Treść schematu to cztery rzeczy: wspomnienia, emocje, przekonania i doznania z ciała. To, co człowiek robi, wynika ze schematu, ale częścią schematu nie jest, więc jeden schemat prowadzi do skrajnie różnych zachowań.
Dwie osoby z tym samym schematem mogą więc zachowywać się odwrotnie: jedna się podporządkuje, druga zaatakuje. Takie sposoby reagowania opisują style radzenia sobie ze schematem, a stan aktywny w danej chwili to tryb schematu.
Jakie potrzeby emocjonalne leżą u źródła schematu?
Niezaspokojenie podstawowych potrzeb emocjonalnych w dzieciństwie prowadzi do powstania schematu. Wyróżnia się pięć takich potrzeb, uznaje się je za uniwersalne, a człowieka za zdrowego psychicznie, jeśli potrafi je zaspokajać w sposób adaptacyjny, choć niektórzy odczuwają je silniej.
Autorzy opracowali listę na podstawie teorii innych psychologów oraz własnych obserwacji klinicznych. W przypisie zaznaczają, że nie została sprawdzona empirycznie i mogą ją zmienić, jeśli pozwolą na to badania.
- Bezpieczne przywiązanie do innych, które obejmuje bezpieczeństwo, opiekę, troskę i akceptację.
- Autonomia, kompetencja i poczucie tożsamości.
- Wolność wyrażania prawdziwych potrzeb i emocji.
- Spontaniczność i zabawa.
- Realistyczne granice i samokontrola.
Jakie doświadczenia z dzieciństwa sprzyjają powstaniu schematu?
Cztery rodzaje wczesnych doświadczeń sprzyjają powstawaniu schematu: toksyczna frustracja potrzeb, traumatyzacja lub wiktymizacja, zbyt dużo dobrego oraz selektywna identyfikacja. Najwcześniejsze i najsilniejsze schematy powstają zwykle w najbliższej rodzinie, a z wiekiem rośnie rola rówieśników, szkoły i kultury.
Schematy powstałe później nie są zwykle równie silne ani wszechobecne. Nie każdy schemat wymaga traumy: może powstać nawet wtedy, gdy dziecko jest w pełni chronione przez nadopiekuńczych rodziców, jak przy wyuczonej bezradności.
Wpływ ma też temperament, czyli wrodzony sposób reagowania dziecka. Od niego częściowo zależy, czy dziecko przejmie cechy ważnych dla siebie osób. Weźmy dwoje pacjentów, którzy doznawali przemocy ze strony ojca: jedna osoba stała się bierna i podporządkowana, a druga walczyła z ojcem, identyfikowała się z nim i sama została sprawcą przemocy. To przykład wyolbrzymiony. W rzeczywistości większość dzieci doznaje krzywdy i jednocześnie przejmuje część myśli, uczuć lub zachowań toksycznego dorosłego.
| Rodzaj doświadczenia | Co to znaczy |
|---|---|
| Toksyczna frustracja potrzeb | Dziecko ma za mało dobrych doświadczeń: w jego otoczeniu brakuje stabilności, zrozumienia albo miłości. |
| Traumatyzacja lub wiktymizacja | Dziecko doznaje krzywdy albo staje się ofiarą przemocy. |
| Zbyt dużo dobrego | Rodzice dają w nadmiarze coś, co w mniejszej ilości byłoby dobre: nadopiekuńczość albo nadmierną swobodę bez granic. |
| Selektywna internalizacja lub identyfikacja | Dziecko przejmuje część myśli, uczuć, doświadczeń i zachowań ważnej osoby, ale wybiórczo, nie wszystko naraz. |
Dlaczego schemat trzyma się mimo cierpienia?
Schemat się utrzymuje, bo daje poczucie znajomości: jest tym, co człowiek dobrze zna, więc zapewnia komfort i swojskość, choć powoduje cierpienie. Autorzy wiążą to z ludzkim pragnieniem spójności, bo ludzi pociągają wydarzenia, które uruchamiają ich schematy, i to utrudnia zmianę.
Schemat wzmacniają trzy mechanizmy: zniekształcenie poznawcze, autodestrukcyjne wzorce życiowe i style radzenia sobie. Przy zniekształceniu człowiek akcentuje informacje potwierdzające schemat, a pomniejsza lub odrzuca te, które mu przeczą. Przy wzorcach życiowych wybiera sytuacje i relacje uruchamiające schemat, po czym w nich zostaje.
Uleczenie schematu to zmniejszenie jego wpływu, a nie wymazanie go: schemat uruchamia się rzadziej, a powiązane emocje są słabsze i krótsze. Proces bywa trudny i długotrwały, a większość schematów nigdy nie zostaje w pełni uleczona. Późniejsze doświadczenia mogą jednak schemat zmienić, bo zdrowy związek albo bliska przyjaźń potrafi częściowo uzdrowić schematy z obszaru rozłączenia i odrzucenia.
Jak sprawdzić, czy mam schemat?
Opis schematu nie służy do rozpoznawania go u siebie ani u kogoś bliskiego, bo rozpoznanie wymaga rozmowy ze specjalistą. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie medyczne należy do lekarza.
W tej terapii wyróżnia się 18 schematów, a do ich badania służy Kwestionariusz Schematów Younga. Jego wynik sam niczego nie rozstrzyga.
- Terapia schematów a terapia poznawcza
- Schematy Younga
- Obszar rozłączenia i odrzucenia
- Osłabiona autonomia i brak dokonań
- Uszkodzone granice w terapii schematów
- Nakierowanie na innych
- Nadmierna czujność i zahamowanie
- Style radzenia sobie ze schematem
- Tryby schematów
- Jak przebiega terapia schematów?
- Skuteczność terapii schematów
- Brak zaufania w związku
- Poczucie porażki
- Potrzeba akceptacji
- Poczucie wyobcowania
- Oczekiwanie katastrofy
- Roszczeniowość
- Praca z wewnętrznym dzieckiem w terapii schematów
- Kwestionariusz Schematów Younga
- Toksyczni rodzice
- Prokrastynacja
- Asertywność
- Syndrom oszusta
- Toksyczna matka
- People pleaser po polsku
- Wewnętrzny krytyk
- Co to jest wewnętrzne dziecko w terapii schematów?
- Nic mi nie wystarcza
- Deprywacja emocjonalna
- Lęk przed porzuceniem
- Wyuczona bezradność
- Nadopiekuńcza matka
- Pesymizm
- Tłumienie emocji
Bibliografia
- Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP, rozdz. 1.3 do 1.9 (s. 25 do 56, w tym s. 47), s. 65 oraz s. 96.
Artykuł ma charakter edukacyjny i opisuje pojęcie schematu według książki Younga, Klosko i Weishaar. Nie służy do samodzielnego rozpoznawania schematów u siebie lub u kogoś bliskiego. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza.
Często zadawane pytania
Co to jest schemat w psychologii?
Ogólnie to wzorzec porządkujący doświadczenie i podpowiadający reakcje. W terapii schematów oznacza wczesny nieadaptacyjny schemat: trwały wzorzec wspomnień, emocji, przekonań i doznań cielesnych. Dotyczy człowieka i jego relacji z innymi, powstaje w dzieciństwie lub dojrzewaniu i jest w znacznym stopniu dysfunkcyjny.
Czy zachowanie jest częścią schematu?
Nie. Zachowanie jest reakcją na schemat. Schemat tworzą cztery elementy: wspomnienia, emocje, przekonania i doznania cielesne. Dlatego dwie osoby z tym samym schematem mogą zachowywać się bardzo różnie.
Czy każdy człowiek ma schematy?
Wczesne nieadaptacyjne schematy prawdopodobnie występują także w populacji ogólnej, a w populacjach klinicznych przybierają postać skrajną, mocno wyolbrzymioną. To założenie, nie ustalony fakt.
Czy każdy schemat bierze się z traumy?
Niekoniecznie. Opisano cztery rodzaje wczesnych doświadczeń sprzyjających powstawaniu schematów, a tylko jeden z nich to traumatyzacja lub wiktymizacja. Niektóre schematy mogą powstać nawet bez żadnej traumy, jeśli dziecko jest chronione przez nadopiekuńczych rodziców.
Czy schemat da się zmienić?
Zmiana oznacza zmniejszenie wpływu schematu: uruchamia się rzadziej, a emocje są słabsze i krótsze. Większość schematów nigdy nie zostaje w pełni uleczona, a proces bywa trudny.
Czy po przeczytaniu opisu schematu mogę uznać, że go mam?
Nie. Opis schematu nie służy do samodzielnego rozpoznawania. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie medyczne należy do lekarza.



