Czym jest schemat w psychologii?

Czym dokładnie jest schemat?

Schemat to pojęcie, które Young opisuje precyzyjnie, w 6 punktach naraz. Trwały wzorzec, który może być aktywny albo uśpiony, zbudowany ze wspomnień, uczuć, przekonań i tego, co czuje ciało. Dotyczy Ciebie i Twoich relacji z innymi ludźmi. Powstaje we wczesnych latach życia albo w okresie dorastania, rozwija się i może utrwalać przez całe życie, a jego działanie jest w dużej mierze szkodliwe.

Jeden element pomija się najczęściej. Zachowanie nie jest częścią schematu, tylko reakcją, która ma pomóc sobie z nim radzić. Young zastrzega to wprost: schemat składa się ze wspomnień, emocji, przekonań i doznań cielesnych, a to, co robisz, jest tylko odpowiedzią na niego.

Ma to znaczenie praktyczne. Dwie osoby z identycznym schematem potrafią zachowywać się skrajnie inaczej, bo reakcja zależy od stylu radzenia sobie, nie od samego wzorca. Jeden pacjent z poczuciem, że jest wadliwy, wybiera krytycznych partnerów. Drugi z tym samym schematem unika bliskości, żeby nikt nie podszedł zbyt blisko.

Precyzja tej definicji tłumaczy, czemu jeden opis schematu potrafi pasować do wielu różnych ludzi naraz. Schemat nie mówi nic o konkretnym zachowaniu, tylko o warstwie głębszej: o tym, czego dana osoba spodziewa się po sobie i po innych, zanim jeszcze cokolwiek zrobi.

Jakich potrzeb dotyczy schemat?

U źródeł schematu stoi sfrustrowana potrzeba, a Young wyróżnia 5 podstawowych potrzeb emocjonalnych, wspólnych dla wszystkich ludzi, choć odczuwanych z różną siłą. Gdy otoczenie chronicznie nie zaspokaja jednej z nich, może to sprzyjać powstaniu schematu. Zdrowy rozwój nie wymaga rodziny bez skazy. Sprzyja mu zaspokajanie tych potrzeb w sposób dostosowany do dziecka i do sytuacji.

Lista poniżej idzie w kolejności z książki. Każda z 5 pozycji dotyczy innego kawałka dziecięcego świata.

• Bezpieczna więź z innymi ludźmi, z poczuciem, że można na nich liczyć.
• Autonomia, kompetencja i poczucie własnej tożsamości.
• Wolność wyrażania prawdziwych uczuć i potrzeb, także tych niewygodnych dla otoczenia.
• Spontaniczność i zabawa, bez ciągłego nadzoru nad sobą.
• Realistyczne granice i samokontrola, uczone stopniowo, nie narzucone siłą ani nieobecne.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Jak te potrzeby łączą się z obszarami schematów?

Terapia schematów grupuje 18 wzorców w 5 szerszych obszarów, po jednym na każdą z 5 potrzeb. Każdy z 18 schematów należy w tym modelu do jednego z 5 obszarów związanych z niezaspokojonymi potrzebami emocjonalnymi. Kolejność obszarów w książce nie pokrywa się jednak z kolejnością potrzeb z listy wyżej.

Lista niżej pokazuje, który obszar odpowiada której potrzebie. Nadmierna czujność i zahamowanie dostały w tej serii własny, dedykowany artykuł. To jeden z 5 obszarów.

• Rozłączenie i odrzucenie odpowiada potrzebie bezpiecznej więzi z innymi ludźmi.
• Osłabiona autonomia i brak dokonań odpowiada potrzebie autonomii, kompetencji i poczucia tożsamości.
• Uszkodzone granice odpowiada potrzebie realistycznych granic i samokontroli.
• Nakierowanie na innych odpowiada potrzebie wolności wyrażania prawdziwych uczuć i potrzeb.
• Nadmierna czujność i zahamowanie odpowiada potrzebie spontaniczności i zabawy.

Skąd bierze się schemat?

4 rodzaje wczesnych doświadczeń sprzyjają powstawaniu schematu, a książka opisuje je jako drogi, nie jako listę win rodziców. Pierwsza droga to niedosyt: dziecku regularnie brakuje stabilności, zrozumienia albo miłości. Druga droga to trauma albo bycie ofiarą: dziecko doznaje realnej krzywdy, nie tylko niedostatku, a skutkiem bywają schematy takie jak Nieufność/Skrzywdzenie. Krzywda zostawia ślad.

Nadmiar otwiera trzecią drogę, inną niż pierwsze dwie: dziecko dostaje czegoś za dużo, choć w skromniejszej ilości byłoby to bez szkody. Może chodzić o nadopiekuńczość i robienie wszystkiego za dziecko albo, przeciwnie, o nadmierną swobodę bez realistycznych granic. Czwarta droga to selektywna internalizacja lub identyfikacja: dziecko przejmuje część myśli, uczuć, doświadczeń i zachowań ważnej osoby, nigdy wszystkiego naraz.

Nie każdy schemat wymaga traumy u źródła. Zależność/Niekompetencja bywa wyjątkiem: może powstać bez jednego złego wspomnienia, kiedy rodzice robili za dziecko zbyt wiele. Książka opisuje też dwoje pacjentów, którzy w dzieciństwie doświadczali przemocy ze strony ojca: jedna osoba stała się bierna i uległa, druga zidentyfikowała się z ojcem i sama zaczęła krzywdzić innych. Ta sama krzywda, dwie różne drogi.

Sami autorzy zaznaczają, że taki podział bywa uproszczony. Dziecko często jednocześnie doznaje krzywdy i choć trochę internalizuje zachowania dorosłego. Dlatego te drogi rzadko występują w czystej postaci.

Jaką rolę odgrywa temperament?

Wrodzony temperament dziecka wchodzi w interakcję ze środowiskiem i współdecyduje o tym, czy powstanie schemat. Jedno dziecko rodzi się spokojniejsze, inne od razu drażliwe. Trzecie z kolei od początku wykazuje większą towarzyskość wobec otoczenia. Ta wrodzona różnica wpływa na to, jak długo trudne doświadczenie zostaje w pamięci dziecka.

Jedna i ta sama krzywda odciska się różnie, w zależności od tego, kto ją przeżywa. Dziecko nieśmiałe częściej się wycofuje i szuka bezpieczeństwa w izolacji. Dziecko bardziej towarzyskie może zamiast tego zwrócić się ku światu i nawiązać inne ważne relacje.

Czasem jednak środowisko na tyle mocno naciska, że przeważa nad wrodzonymi skłonnościami. Bezpieczny dom bywa w stanie zmienić nieśmiałe dziecko w kogoś, kto swobodnie czuje się wśród ludzi. Bywa i odwrotnie: mocne odrzucenie zamyka w sobie nawet dziecko z natury otwarte. Książka opisuje oba kierunki wpływu, nie wskazując, który zdarza się częściej.

Temperament wpływa też na to, jaki styl radzenia sobie dziecko później wybierze, często mocniej niż na sam schemat. Wpływa często mocniej niż na sam schemat. Trzy style radzenia sobie rozwija osobny tekst tej serii.

PsychoLogic

Jak skutecznie regulować emocje?

Czy schemat kiedyś się przydawał?

Książka nie nazywa samego schematu czymś, co kiedyś się przydawało. To zastrzeżenie dotyczy czegoś innego: stylów radzenia sobie ze schematem. W dzieciństwie podporządkowanie się, unikanie czy nadmierna kompensacja bywały zdrowymi sposobami przetrwania trudnej sytuacji, dopasowanymi do tego, co dziecko w danej chwili mogło zrobić. Ten sam mechanizm dotyczy wszystkich 3 stylów naraz, nie tylko jednego z nich.

Kłopot zaczyna się później. Dziecko dorasta. Ma już inne możliwości, a te same reakcje wciąż powtarza z automatu, bo zdążyły utrwalić się jako nawyk. Wtedy właśnie stają się nieadaptacyjne, nie dlatego, że były złe od początku, tylko dlatego, że przestały pasować do sytuacji, w której ta osoba teraz żyje.

Coś podobnego dotyczy trybów. Tryby schematów mogą być adaptacyjne albo nieadaptacyjne, zależnie od tego, który z nich akurat jest aktywny. Wczesny nieadaptacyjny schemat jest z definicji wzorcem dysfunkcyjnym, choć może pozostawać chwilowo uśpiony, więc nie należy go mylić z trybem, który bywa raz zdrowy, raz nie.

Zdrowy Dorosły, opisany w tym samym rozdziale co tryby, należy w tym podziale do trybów adaptacyjnych. Terapia stara się go wzmacniać. Ma wtedy szansę brać górę nad resztą.

Dlaczego schemat sam się podtrzymuje?

Trwałość schematu ma proste wytłumaczenie: daje poczucie znajomości tam, gdzie inaczej byłaby niepewność. Nawet gdy przynosi cierpienie, jest czymś, co dana osoba dobrze zna. Young tłumaczy to potrzebą spójności: łatwiej utrzymać jeden obraz siebie i świata, choćby zniekształcony, niż bez końca go podważać.

Mechanizm działa też przy wyborze sytuacji. Ludzi ciągnie ku wydarzeniom, które uruchamiają ich schematy, nawet gdy bolą, bo takie wydarzenia wydają się znajome. Pasują do tego, czego się nauczyli jako dzieci. Tym po części tłumaczy się, czemu zmiana idzie tak opornie.

Im silniejszy schemat, tym więcej sytuacji potrafi go wyzwolić. Emocje bywają wtedy nieproporcjonalnie duże względem tego, co się faktycznie dzieje, a intensywność reakcji może wskazywać, że doszło do uruchomienia schematu, choć ocenę samej sytuacji trzeba prowadzić osobno. Mówi to głównie o głębi wzorca.

Praca nad schematem nie kończy się więc na jednorazowym uświadomieniu sobie, skąd się wziął. Obejmuje podważanie schematu, pracę z emocjami, ćwiczenie nowych zachowań oraz wykorzystanie relacji terapeutycznej, powtarzane w kolejnych sytuacjach.

Czym schemat nie jest?

Schemat nie jest rozpoznaniem ani diagnozą, którą stawia się samodzielnie przy lekturze artykułu. Ten tekst, podobnie jak reszta serii, opisuje mechanizm z książki. Nie orzeka niczego o Tobie ani o nikim z Twojego otoczenia, choćby opis brzmiał znajomo. Nie służy też do stawiania rozpoznania komuś innemu, na przykład rodzicowi czy partnerce, na podstawie paru zdań przeczytanych w sieci.

Styl radzenia sobie i tryb to inne pojęcia niż schemat, mimo że wszystkie trzy bywają mylone. Styl to trwała skłonność do reagowania na schemat w jeden z 3 sposobów. Tryb to stan aktywny właśnie teraz, u kogoś konkretnego. Schemat jest trwałą cechą, która może być w danej chwili aktywna albo uśpiona.

Cała lista 18 schematów opisanych w książce, pogrupowanych w 5 obszarów, stoi w osobnym artykule tej serii. Ten tekst tłumaczy tylko, czym schemat jest z definicji, nie który z nich akurat dotyczy Ciebie.