- Baza wiedzy
- Poczucie porażki: gdy sukces nie zmienia przekonania

Autor
Paula Kozaczuk
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

W artykule
- Jak wygląda poczucie porażki od środka?
- Czy poczucie porażki to schemat Porażki?
- Skąd się bierze schemat Porażki?
- Jak ludzie radzą sobie z poczuciem porażki?
- Czym schemat Porażki różni się od wstydu, bezradności i nadmiernych wymagań?
- Jak pracuje się z poczuciem porażki w terapii schematów?
- Co możesz zrobić sam przy poczuciu porażki?
- Kiedy z poczuciem porażki warto zgłosić się do specjalisty?
- Bibliografia
- Często zadawane pytania
Poczucie porażki: gdy sukces nie zmienia przekonania
Spis treści
- 01Jak wygląda poczucie porażki od środka?
- 02Czy poczucie porażki to schemat Porażki?
- 03Skąd się bierze schemat Porażki?
- 04Jak ludzie radzą sobie z poczuciem porażki?
- 05Czym schemat Porażki różni się od wstydu, bezradności i nadmiernych wymagań?
- 06Jak pracuje się z poczuciem porażki w terapii schematów?
- 07Co możesz zrobić sam przy poczuciu porażki?
- 08Kiedy z poczuciem porażki warto zgłosić się do specjalisty?
- 09Bibliografia
- 10Często zadawane pytania
Jak wygląda poczucie porażki od środka?
Od środka schemat Porażki to ciche przekonanie, że w tym, co się liczy, zawsze wypadniesz gorzej niż inni. Porównujesz swoje wyniki w nauce, w pracy i w sporcie z wynikami innych ludzi i niemal zawsze wygrywa druga strona. Nie chodzi o jedno zaliczenie czy jeden projekt, który nie wyszedł, tylko o wrażenie, że tak już zawsze będzie.
Myślom towarzyszy gotowa etykieta: głupia lub głupi, nieporadna lub nieporadny. Bywa poczucie, że brakuje talentu, i wrażenie, że pozycja zawodowa wypada niżej niż u rówieśników z tej samej branży czy szkoły. Nawet skromny sukces trudno przyjąć jako dowód przeciwny.
Trzy różne zachowania mogą stąd wyrastać. Jedna osoba zabiera się do zadania bez zaangażowania i robi je tak, jakby z góry wiedziała, że nic z tego nie będzie. Inna odkłada projekt na później, aż termin sam zaczyna decydować za nią. Jeszcze inna rzuca się w pracę bez końca i bierze kolejne wyzwania jedno po drugim, żeby nie zostawić sobie chwili na porównanie z innymi.
Ostatni wzorzec bywa najbardziej mylący. Z zewnątrz wygląda na ambicję i często faktycznie przynosi sukcesy. W środku towarzyszy mu przekonanie, że to szczęście albo ciężka praca, a nie realne zdolności, więc porażka wciąż czeka tuż za rogiem.
Czy poczucie porażki to schemat Porażki?
„Poczucie porażki” to nazwa przeżycia, a nie rozpoznanie, i bywa jednym z przejawów wzorca nazwanego schematem Porażki. Chodzi o przekonanie, że już zawiodłaś lub zawiodłeś, że na pewno zawiedziesz w przyszłości albo że jesteś mniej kompetentna lub kompetentny od otoczenia w nauce, pracy i sporcie.
To trzy czasy naraz: przeszłość, przyszłość i porównanie z innymi w teraźniejszości.
Zanim obwinisz brak zdolności, warto sprawdzić, co stoi za porażką: czasem to rzeczywisty brak wyćwiczonych umiejętności, czasem wysiłek szedł w złą stronę, a czasem coś innego. Gdy realny brak zdolności można wykluczyć, widać najważniejszą rzecz: porażkę podtrzymuje sposób radzenia sobie ze schematem, czyli poddawanie się mu, unikanie albo nadmierna kompensacja, a nie wrodzona nieudolność. U wielu pacjentów porażka faktycznie się ziszcza i zamienia w samospełniającą się przepowiednię.
Sama wiedza o tym mechanizmie niewiele zmienia, bo reakcje radzenia sobie są nawykowe i utrwalone latami. Rusza je dopiero praca nad tym, co robisz z zadaniem w chwili, w której wraca znajomy niepokój.
Skąd się bierze schemat Porażki?
U źródła schematu Porażki leży sfrustrowana potrzeba autonomii, czyli możliwości samodzielnego radzenia sobie i osiągania celów na miarę rówieśników. Schemat należy do obszaru osłabionej autonomii i braku dokonań, a w typowej rodzinie dziecko nie dostawało dość wsparcia w rozwijaniu samodzielności i wiary we własne możliwości.
Dom bywał nadopiekuńczy, rzadziej zdarzało się coś przeciwnego: prawie żadnej opieki. Obie skrajności zostawiają podobny ślad.
Ślad wychodzi na jaw najmocniej nie w codziennych czynnościach, tylko w chwilach, w których ktoś ocenia wynik: stopień w szkole, wynik zawodów, ocena przełożonego. Rodzice podważali wiarę dziecka we własne możliwości i skąpili pochwał, gdy udawało mu się coś osiągnąć bez ich pomocy.
Nie każdy dom, w którym dziecko usłyszało krytyczne słowo o stopniu czy meczu, wyglądał tak samo. Jeśli fragment tego opisu przypomina Twoje dzieciństwo, to punkt wyjścia do przemyślenia, a nie diagnoza całej rodziny.
Jak ludzie radzą sobie z poczuciem porażki?
Na uruchomienie schematu Porażki można reagować podporządkowaniem się, unikaniem albo nadmierną kompensacją, a jedna osoba potrafi sięgać po różne style. Żaden z nich nie rozwiązuje sprawy na dłuższą metę, tylko pozwala z nią jakoś funkcjonować, a porażka, która potem przychodzi, wygląda jak potwierdzenie czegoś, co wiedziałaś lub wiedziałeś od dawna.
Styl to sposób, w jaki zwykle radzisz sobie ze schematem, a reakcja to jedno konkretne zachowanie w jednej sytuacji. Można mieć styl unikania i wyrazić go raz przez odłożenie trudnego zgłoszenia, a innym razem przez rezygnację z zawodowego wyzwania.
Podporządkowanie się schematowi to działanie z góry naznaczone przekonaniem, że i tak nic z tego nie wyjdzie. Unikanie to ucieczka zadania przed terminem, aż robi się on nierealny. Z boku wygląda to na zwykłą zwłokę, a w środku chodzi o odsunięcie chwili, w której ktoś oceni wynik. Nadmierna kompensacja jest najmniej oczywista, bo przypomina zdrowe zaangażowanie: jedno zadanie się kończy, zaraz zaczyna kolejne, bo zatrzymanie zostawiłoby miejsce na porównanie z innymi.
Rzadko ktoś trzyma się tylko jednej drogi. Ta sama osoba może w pracy nieustannie gonić kolejne cele, a naukę nowej umiejętności odkładać tygodniami. Styl bywa też inny na różnych etapach życia.
- Przy podporządkowaniu się schematowi osoba podchodzi do zadania bez entuzjazmu albo działa chaotycznie, jakby z góry zakładała porażkę.
- Przy unikaniu osoba unika w pracy jakichkolwiek wyzwań i wciąż odkłada zadania na później.
- Przy nadmiernej kompensacji osoba jest bardzo ambitna i nieustannie stawia sobie nowe wyzwania, żeby nie zostawić sobie chwili na porównanie z innymi.
Czym schemat Porażki różni się od wstydu, bezradności i nadmiernych wymagań?
Schemat Porażki jest najbliżej trzech innych wzorców, a granice między nimi wyznacza rodzaj sprawy, o którą chodzi. Wadliwość/Wstyd dotyczy tego, kim czujesz się jako człowiek, niezależnie od dziedziny życia, a Porażka zostaje węziej, przy dokonaniach: nauce, karierze, sporcie. Jedno potrafi jednak prowadzić do drugiego.
Wadliwość/Wstyd, którą widać na przykład w syndromie oszusta, może sprawić, że porażka w pracy zostanie odczytana jako dowód bycia wadliwym człowiekiem, a nie tylko słabym pracownikiem.
Zależność/Niekompetencja, znana potocznie jako wyuczona bezradność, dotyczy zwyczajnych spraw dnia codziennego: formularza, telefonu do urzędu, drobnej decyzji. Schemat Porażki dotyczy dokonań ocenianych na tle innych osób, jak stopień, wynik czy ranga zawodowa. Można sprawnie ogarniać codzienność i jednocześnie nosić przekonanie, że w karierze czy w nauce zawsze wypadniesz słabiej.
Trzeci wzorzec to nadmierne wymagania wobec siebie. Osoba z nadmiernymi wymaganiami zwykle przyznaje, że osiąga tyle samo albo więcej niż inni w tym samym zawodzie, tylko czuje, że to za mało wobec jej własnej, wysoko postawionej poprzeczki. Osoba ze schematem Porażki jest przekonana, że osiąga mniej niż większość rówieśników, a u wielu pacjentów rzeczywiście tak jest.
PsychoLogic
Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?
Jak pracuje się z poczuciem porażki w terapii schematów?
Terapia zaczyna się od ustalenia, co stoi za porażką, bo od tego zależy dalsza droga. Praca zmierza w jedną z trzech stron: zbudowania realnych umiejętności i sukcesów, których jeszcze nie ma, zauważenia sukcesów, które już się zdarzyły, razem z poprawą sposobu porównywania się z innymi, albo zaakceptowania granic własnych możliwości bez odbierania sobie wartości jako osoby.
Czasem chodzi o umiejętności, których faktycznie jeszcze nie ma: praca skupia się wtedy na ich budowaniu i na celach dopasowanych do realnych możliwości. Czasem zdolności są, tylko wysiłek szedł dotąd w niewłaściwą stronę, więc trzeba go przekierować tam, gdzie są naturalne mocne strony.
Bywa też, że u podłoża leży zaburzenie, które utrudniało rozwój, na przykład ADHD. Trudność z wytrwaniem przy zadaniu potrafi dokładać schemat Niedostatecznej Samokontroli i Samodyscypliny, więc bywa obecny w tle.
Zdarza się wreszcie, że czas i energia idą w unikanie innego, odrębnego schematu, na przykład Wadliwości/Wstydu albo Deprywacji Emocjonalnej: w rozrywki, romanse czy hazard zamiast w pracę. Wtedy najpierw zajmuje się tym głębszym wzorcem.
Od strony myślenia podważa się przekonanie o wrodzonej niezdolności i uczy zauważać własne sukcesy, które dotąd łatwo umykały. Sprawdza się dowody za i przeciw zamiast przyjmować gotowe przekonanie o sobie. Ćwiczenia z wyobraźnią prowadzą do sytuacji z przeszłości, w których rodzic, starsze rodzeństwo albo nauczyciel ośmieszył lub zniechęcił po nieudanej próbie, i pozwalają poczuć złość na tę osobę zamiast na siebie.
Największą różnicę robi praca nad zachowaniem: zastępowanie poddawania się, unikania i nadmiernej kompensacji nowymi krokami, najpierw małym zadaniem, potem trudniejszym, jako praca domowa między sesjami. Terapeuta modeluje przy tym zdrowe podejście do pracy: realistyczne cele, systematyczne działanie i brak poddawania się po niepowodzeniu.
Co możesz zrobić sam przy poczuciu porażki?
Samodzielnie da się przećwiczyć jedno: uważniejsze zauważanie własnych sukcesów. Przez jakiś czas zapisuj każdy, nawet drobny, moment, w którym zadanie się udało, niezależnie od tego, czy ktoś to zauważył. Nie oceniaj tych zapisków, tylko je gromadź, bo pomniejszanie sukcesów i wyolbrzymianie porażek łatwo umyka uwadze.
Zwróć też uwagę, który z trzech wzorców odzywa się u Ciebie najczęściej: połowiczne zaangażowanie, odkładanie na później czy nieustanny pościg za kolejnym celem. Samo nazwanie wzorca nie zmienia go od razu, ale ułatwia zauważyć go w chwili, w której akurat działa.
Granica pracy własnej leży tam, gdzie zaczyna się pytanie o przyczynę. Źródeł porażki jest kilka: brak wyćwiczonych umiejętności, źle skierowany wysiłek, nierozpoznane trudności rozwojowe, brak dyscypliny albo ucieczka w inny, głębszy schemat. Rozpoznanie, które z nich pasuje akurat Tobie, wymaga kogoś z zewnątrz, kto zna te wzorce dość dobrze, żeby ich nie pomylić. Sama analiza siebie łatwo trafia w to samo wyjaśnienie, w które wierzysz od lat, nawet jeśli jest błędne.
Kiedy z poczuciem porażki warto zgłosić się do specjalisty?
Trudno wskazać jeden dokładny próg, ale jest sygnał wart uwagi: unikanie jednego zadania zaczyna zabierać coraz więcej miejsca w Twoim życiu. Wtedy warto porozmawiać z psychologiem lub psychoterapeutą, zwłaszcza gdy wolny czas znika w bezmyślnych godzinach przed ekranem, kolejnych odcinkach w tle albo kieliszku po ciężkim dniu.
Takie nawyki bywają ucieczką od trudnych emocji związanych z innym, głębszym schematem, a nie osobną wadą charakteru. Pochłaniają czas i energię, które mogłyby pójść w pracę, więc pośrednio podtrzymują samo poczucie porażki.
Inny sygnał brzmi niemal przeciwnie: z zewnątrz wszystko idzie dobrze, a Ty mimo to nie wierzysz, że tak zostanie. Kolejne osiągnięcia mijają się z tym, co czujesz w środku, i tylko odsuwają moment, w którym, jak Ci się wydaje, ktoś w końcu zobaczy prawdę. Na pierwszą rozmowę nie potrzeba gotowej nazwy schematu. Wystarczy jedno zdanie: że sukces przestał dawać spokój, a porażka wciąż czeka gdzieś w tle.
- Terapia schematów a terapia poznawcza
- Schemat w psychologii
- Schematy Younga
- Obszar rozłączenia i odrzucenia
- Osłabiona autonomia i brak dokonań
- Uszkodzone granice w terapii schematów
- Nakierowanie na innych
- Nadmierna czujność i zahamowanie
- Style radzenia sobie ze schematem
- Tryby schematów
- Jak przebiega terapia schematów?
- Skuteczność terapii schematów
- Brak zaufania w związku
- Potrzeba akceptacji
- Poczucie wyobcowania
- Oczekiwanie katastrofy
- Roszczeniowość
- Praca z wewnętrznym dzieckiem w terapii schematów
- Kwestionariusz Schematów Younga
- Toksyczni rodzice
- Prokrastynacja
- Asertywność
- Syndrom oszusta
- Toksyczna matka
- People pleaser po polsku
- Wewnętrzny krytyk
- Co to jest wewnętrzne dziecko w terapii schematów?
- Nic mi nie wystarcza
- Deprywacja emocjonalna
- Lęk przed porzuceniem
- Wyuczona bezradność
- Nadopiekuńcza matka
- Pesymizm
- Tłumienie emocji
Bibliografia
- Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP, rozdz. 1.6, 1.10 i 7.2.4.
Często zadawane pytania
Czym jest poczucie porażki?
To potoczne określenie przekonania, że w obszarach osiągnięć, takich jak nauka, praca czy sport, osiąga się mniej niż inni, a przekonanie to potrafi się trzymać nawet wtedy, gdy realne wyniki mu przeczą. Nie jest to rozpoznanie kliniczne. W terapii schematów bywa jednym z możliwych przejawów schematu Porażki, choć nie każda osoba z tym przekonaniem nazwałaby je akurat tak.
Czym różni się schemat Porażki od syndromu oszusta?
„Syndrom oszusta” to potoczna nazwa, której autorzy terapii schematów wprost nie używają; najbliższe jej określenie pojawia się przy nadmiernej kompensacji, czyli poczuciu bycia oszustem mimo realnych sukcesów. Schemat Wadliwość/Wstyd dotyczy tego, kim czujesz się jako człowiek, niezależnie od dziedziny życia, a schemat Porażki zostaje węziej, przy nauce, karierze czy sporcie. Jedno potrafi prowadzić do drugiego: poczucie porażki w pracy bywa z czasem odczytywane jako dowód bycia gorszym człowiekiem, a nie tylko gorszym pracownikiem.
Czym różni się to od wyuczonej bezradności?
Granicą jest rodzaj sprawy, o którą chodzi. „Wyuczona bezradność” to potoczna fraza wejściowa; książkowa nazwa schematu, którego dotyczy, to Zależność/Niekompetencja, przekonanie, że nie poradzisz sobie ze zwyczajnymi sprawami życia codziennego: formalnościami, drobnymi decyzjami, organizowaniem sobie dnia. Schemat Porażki zostaje przy osiągnięciach mierzonych na tle innych ludzi, na przykład w szkole czy w pracy. Można sprawnie radzić sobie z codziennością, a mimo to nosić przekonanie, że w karierze czy w nauce zawsze wypadniesz słabiej.
Czy to samo co nadmierne wymagania wobec siebie?
Nie, choć oba schematy dotyczą osiągnięć. Osoba ze schematem Nadmiernych Wymagań/Nadmiernego Krytycyzmu zwykle przyznaje, że osiąga tyle samo albo więcej niż inni, tylko wciąż czuje presję, żeby zrobić więcej. Osoba ze schematem Porażki jest przekonana, że osiąga mniej niż większość ludzi w podobnej sytuacji, i u wielu pacjentów rzeczywiście tak jest. Różni je punkt odniesienia: wysoko postawiona poprzeczka przy jednym schemacie, przekonanie o porażce niezależnie od poprzeczki przy drugim.



