Terapia schematówArtykuł
10 min czytania
Paula Kozaczuk

Autor

Paula Kozaczuk

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Kilka osób czeka w kolejce do okienka, jedna stoi obok kolejki oparta o ladę i zwraca się do obsługi

Roszczeniowość: skąd się bierze i co z nią robić

Jak wygląda roszczeniowość od środka?

Roszczeniowość od środka to poczucie, że reguły napisano dla innych ludzi, a nie dla Ciebie. Prośba, żeby poczekać w kolejce albo dostosować się do wspólnych ustaleń, wywołuje irytację nieadekwatną do wagi sytuacji. Coś w Tobie protestuje, bo akurat teraz miałby się należeć wyjątek.

Kontrola nad innymi bywa tu sposobem na zaspokojenie własnych potrzeb, często bez zastanowienia, czego w tej chwili potrzebuje druga osoba. Rywalizacja przychodzi łatwo, a bliski bywa snobizm, czyli patrzenie na innych z góry, jakby stali niżej.

Uwaga krąży wokół tego, żeby wypaść lepiej niż otoczenie. Celem nie jest samo zwrócenie na siebie uwagi, tylko zdobycie władzy lub przewagi. Narzucanie innym swojego zdania i decydowanie za nich, jak mają się zachowywać, może wydawać się czymś naturalnym, co nie wymaga tłumaczenia.

Co to jest schemat roszczeniowości?

Schemat Roszczeniowości/Wielkościowości to w terapii schematów trwały wzorzec, w którym czujesz się lepsza lub lepszy od innych ludzi, masz poczucie specjalnych praw i przywilejów, a zasada wzajemności, która rządzi zwykłymi relacjami, po prostu Cię nie dotyczy. Zalicza się go do obszaru Uszkodzonych Granic.

Towarzyszy temu silne skupienie na własnej wyższości, ale nie chodzi o samą uwagę, tylko o władzę i kontrolę. Sam schemat to nie zestaw zachowań, choć łatwo tak go widzieć. Terapia schematów opisuje go jako wzorzec złożony ze wspomnień, emocji, przekonań i doznań cielesnych, który wykształcił się w dzieciństwie albo w okresie dorastania i towarzyszy człowiekowi przez całe życie.

Opisane wyżej zachowania, jak narzucanie zdania czy rywalizacja, są reakcją na ten wzorzec, a nie jego elementem. To nie jest gotowe rozpoznanie, tylko opis wzorca myślenia, który można sprawdzić u siebie. Tak rozumiany schemat należy do obszaru uszkodzonych granic.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Wszystkie odcinki

Dlaczego samo zrozumienie tego wzorca rzadko coś zmienia?

Bo dostawanie tego, czego się chce, bywa po prostu przyjemne, a rezygnacja z tego wymaga dobrego powodu. To tak zwane wtórne korzyści. Rozpoznanie wzorca u siebie rzadko więc wystarcza, żeby coś zmienić, a motywacja do zmiany bywa tu krucha, dopóki nie pojawi się osobisty, konkretny powód.

Przykład z życia: ktoś wie, że wchodzi innym w słowo i organizuje wszystko po swojemu, a mimo to nie zmienia się, bo na co dzień mu to wychodzi. Zmiana zaczyna się zwykle wtedy, gdy wzorzec zaczyna kosztować, na przykład w pracy albo w związku.

Skąd się bierze roszczeniowość?

W czystej postaci roszczeniowość wynika zwykle z dzieciństwa, w którym brakowało realistycznych granic, wymagań i samokontroli, a nie miłości czy bezpieczeństwa. Typowa rodzina jest permisywna i pobłażliwa wobec potrzeb dziecka, które dostaje zbyt wiele tego, co w skromniejszej dawce byłoby korzystne, i rzadko spotyka się z konsekwencjami własnych działań.

Nadzoru jest niewiele, a w domu panuje przekonanie, że rodzina stoi ponad zwykłymi zasadami i jej członkowie są ponad odpowiedzialnością i współpracą. Dziecko bywa chronione nawet przed zwyczajnym dyskomfortem, zamiast uczyć się go znosić. Granic i dyscypliny jest mało, a konfrontacja z konsekwencjami pojawia się rzadko albo wcale.

Typowa rodzina tego wzorca jest więc rozpieszczająca, a nie krzywdząca. Czysta roszczeniowość nie jest sposobem radzenia sobie z zagrożeniem ani próbą zasłonięcia się przed bólem. Osoba po prostu dorasta z przekonaniem, że tak wygląda normalne traktowanie, bo tak była traktowana przez całe dzieciństwo, więc jako dorosła nie widzi powodu do zmiany. Jeśli coś z tego opisu Cię dotyka, nie znaczy to jeszcze, że masz dokładnie taką historię.

Na jakie trzy sposoby można reagować na schemat roszczeniowości?

Na ten schemat, podobnie jak na inne, można reagować na trzy sposoby: poddać się mu, unikać go albo nadmiernie go kompensować. To nie charakter, tylko utrwalony sposób radzenia sobie, który każdy wypracował wcześniej, zwykle nieświadomie. Większość osób łączy te style w różnych proporcjach, zależnie od sytuacji i etapu życia.

Styl to coś innego niż pojedyncza reakcja w konkretnej chwili. Styl jest utrwalonym wzorcem, a reakcja jednorazowym zachowaniem w danej sytuacji. Poddanie się schematowi to pierwszy styl. Unikanie to drugi, rzadziej rozpoznawany, bo z zewnątrz bywa mylone ze zwykłą skromnością. Nadmierna kompensacja to trzeci i najbardziej zaskakujący, bo jest przeciwieństwem tego, czego można by się spodziewać. Ten sam podział na trzy style radzenia sobie ze schematem dotyczy każdego schematu, nie tylko roszczeniowości.

  • poddanie się schematowi to zastraszanie innych, żeby postawić na swoim, i chwalenie się osiągnięciami, jakby miało to zamknąć każdą dyskusję
  • unikanie to omijanie sytuacji, w których wypadłoby się przeciętnie, nie lepiej niż otoczenie, więc rywalizacja i porównania są z góry odrzucane
  • nadmierna kompensacja to przesadna troska o potrzeby innych ludzi zamiast stawiania siebie na pierwszym miejscu

PsychoLogic

Jak skutecznie regulować emocje?

Z czym można pomylić roszczeniowość?

W mowie potocznej „roszczeniowość” to łatka przyklejana innym ludziom, a w terapii schematów to opis wzorca myślenia, nie ocena czyjegoś charakteru. Wyróżnia się trzy warianty tego schematu: czystą roszczeniowość z rozpieszczającego dzieciństwa, kruchą roszczeniowość, która maskuje poczucie deprywacji i wadliwości, oraz zależną roszczeniowość.

Krucha roszczeniowość jest głębsza i wiąże się z narcyzmem. Zależna roszczeniowość łączy się ze schematem Zależności/Niekompetencji: osoba uważa wtedy, że inni powinni zaspokajać jej codzienne potrzeby, i reaguje gniewem, gdy tak się nie dzieje. Tu nie ma mowy o rozpoznawaniu zaburzenia osobowości, bo opisany wyżej wzorzec dotyczy przede wszystkim wariantu czystego.

Sąsiaduje z nim schemat Niedostatecznej Samokontroli i Samodyscypliny z tego samego obszaru Uszkodzonych Granic. Różni je to, na czym polega problem. Przy Niedostatecznej Samokontroli kłopotem jest znoszenie frustracji i kończenie rozpoczętych zadań, a przy Roszczeniowości przekonanie, że zwykłe zasady po prostu Cię nie dotyczą.

Jak wygląda terapia roszczeniowości?

Terapia roszczeniowości ma pomóc zaakceptować zasadę wzajemności i traktować innych jako równie wartościowych, bez specjalnych przywilejów dla siebie. Uczy też lepszego panowania nad impulsami i przestrzegania rozsądnych norm społecznych. Terapeuta wraca do tego wielokrotnie, bo motywacja do takiej zmiany bywa krucha.

Osoby z tym wzorcem często trafiają na terapię pod naciskiem bliskich albo po realnych stratach: utracie pracy, rozpadzie związku, oddaleniu się dzieci. Terapeuta szuka miejsca, w którym roszczeniowość kosztuje najbardziej, i przypomina o tych konsekwencjach, bo to ważna dźwignia motywacji. Zachęca też do empatii i pomaga dostrzec, jaką krzywdę wyrządza wykorzystywanie własnej przewagi.

Pomocne bywają trening kontroli gniewu i ćwiczenia budujące empatię, czasem prowadzone razem z partnerem lub partnerką, żeby wypracować równowagę między potrzebami obu stron. Strategie poznawcze budują realistyczny obraz siebie, w którym widać mocne i słabe strony naraz, a nie tylko wyższość. W pracy z wyobrażeniami terapeuta najpierw sam wchodzi w rolę Zdrowego Dorosłego, który empatycznie, ale stanowczo tłumaczy zasadę wzajemności. Z czasem tę rolę zaczyna odgrywać pacjent.

Sama relacja terapeutyczna staje się poligonem ćwiczeń: terapeuta wyznacza granice za każdym razem, gdy zostaje poniżony albo zastraszony, i chwali każdy przejaw empatii lub przyznania się do błędu.

Co możesz zrobić sam i kiedy zgłosić się do specjalisty?

Zacznij od obserwacji: kiedy dokładnie pojawia się przekonanie, że akurat Twoja sytuacja jest wyjątkiem od reguły. Zapisz, co wtedy czujesz i czego oczekujesz od drugiej osoby, a potem zapytaj ją wprost, czego sama potrzebuje, zamiast zakładać, że jej potrzeby poczekają. Do specjalisty zgłoś się, gdy relacje rwą się w tym samym miejscu albo wchodzi w grę krzywda innych.

Przyjrzyj się kosztom: co tracisz w relacjach, gdy zasady mają obowiązywać wszystkich oprócz Ciebie. Możesz też zapytać kogoś bliskiego, jak Twoje zachowanie wygląda z jego strony. Odpowiedź bywa niewygodna, ale czasem tylko stamtąd da się zobaczyć to, czego nie widać od środka.

Praca własna ma granicę tam, gdzie wchodzi w grę realna krzywda innych albo gdy w bliskich relacjach powtarza się wzorzec, którego nie rozwiązuje sama obserwacja. Sama ocena własnej wyższości bywa częścią tego wzorca, więc trudno samodzielnie ocenić, ile Twoje zachowanie kosztuje innych. Psycholog lub psychoterapeuta wnosi spojrzenie z zewnątrz i przestrzeń, w której empatyczna konfrontacja nie jest atakiem ani odrzuceniem.

Sygnałem są też słowa bliskich, nawet jeśli z początku brzmią jak niesprawiedliwa opinia, a jeszcze wyraźniejszym utrata pracy, rozpad związku i poczucie, że coraz więcej osób trzyma dystans. Nie potrzebujesz gotowego rozpoznania. Wystarczy jedno zdanie na początek rozmowy: zasady zaczynają mnie uwierać, kiedy dotyczą też mnie.

Bibliografia

  1. Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP, rozdz. 1.5, 1.6, 1.10, 7.3.1 i 10.3.

Często zadawane pytania

Czym jest roszczeniowość w psychologii?

W terapii schematów Roszczeniowość/Wielkościowość to jeden z wczesnych nieadaptacyjnych schematów, czyli trwałych wzorców myślenia i zachowania. Oznacza przekonanie, że jesteś lepsza lub lepszy od innych ludzi, że przysługują Ci specjalne prawa i przywileje i że zasada wzajemności Cię nie dotyczy.

Czy roszczeniowość zawsze bierze się z rozpieszczającego domu?

Nie zawsze. W czystej postaci wiąże się ją przede wszystkim z dzieciństwem bez wystarczających granic i wymagań, choć nie pozwala to odtworzyć historii konkretnej osoby. Roszczeniowość bywa też krucha i kompensacyjna, gdy maskuje ukryte poczucia, albo połączona ze schematem Zależności/Niekompetencji.

Czy można rozpoznać roszczeniowość u siebie samodzielnie?

Opis wzorca pomaga go zauważyć, ale rozpoznanie schematu wymaga rozmowy ze specjalistą, nie samodzielnej lektury. Jeśli któryś opis brzmi znajomo, to dobry powód do rozmowy, a nie gotowa odpowiedź.

Na czym polega praca terapeutyczna nad tym wzorcem?

Terapia pomaga zaakceptować zasadę wzajemności i dostrzec koszty, jakie roszczeniowa postawa przynosi relacjom. W pracy pojawiają się trening kontroli gniewu, ćwiczenia budujące empatię oraz praca z wyobrażeniami, w której uczy się nowego sposobu traktowania innych.

Paula Kozaczuk

mgr Paula Kozaczuk

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

ADHD, AuDHD i spektrum autyzmu u dorosłych to mój szczególny obszar. Przy wypaleniu pomaga mi też przygotowanie z doradztwa zawodowego.

Zobacz profil