Zaburzenia osobowości: rodzaje, objawy, diagnoza i leczenie

Czym są zaburzenia osobowości i czym różnią się od cechy charakteru?

Zaburzenia osobowości to utrwalony wzorzec przeżywania i zachowania, który przynosi cierpienie albo utrudnia funkcjonowanie w wielu sytuacjach. Wzorzec jest sztywny. Zaburzenia nie oznaczają złego charakteru ani wyroku na to, kim jesteś. To uproszczony opis, a rozpoznanie stawia lekarz według pełnych kryteriów klasyfikacji ICD albo DSM.

Według ICD-11 chodzi o problemy z poczuciem siebie albo w relacjach, które trwają przykładowo 2 lata lub dłużej. Widać je w wielu sytuacjach osobistych oraz społecznych. Wzorzec powoduje wyraźne cierpienie albo utrudnia ważne obszary życia. Rozpoznania nie ustala się, gdy zachowania są typowe dla wieku, na przykład przy budowaniu tożsamości w okresie dojrzewania, ani gdy wyjaśniają je czynniki społeczne lub kulturowe.

Pojedyncza cecha, na przykład nieufność czy perfekcjonizm, nie jest zaburzeniem. ICD-11 opisuje osobno trudność osobowościową (QE50.7): wyraźne cechy osobowości, które pojawiają się z przerwami, na przykład w stresie, albo mają niskie nasilenie. Nie osiągają poziomu zaburzenia. Zmiana osobowości po chorobie lub uszkodzeniu mózgu ma w ICD-10 osobny kod (F07.0).

Jakie są rodzaje zaburzeń osobowości w DSM-5-TR i ICD-10?

DSM-5-TR dzieli zaburzenia osobowości na dziesięć rodzajów, które grupuje się w trzy wiązki: A (dziwaczną), B (dramatyczną), C (lękową). Wiązka zbiera zaburzenia o podobnych cechach. ICD-10, klasyfikacja Światowej Organizacji Zdrowia, nadaje poszczególnym obrazom własne kody. Borderline należy do wiązki B. Tabela zestawia obie klasyfikacje.

Poza typami ICD-10 ma kategorie F60.8 (inne określone zaburzenia osobowości), F60.9 (bez określenia typu) i F61 (mieszane zaburzenia osobowości). Według przeglądu Ekselius (2018) około połowa osób z rozpoznawalnym zaburzeniem osobowości nie spełnia kryteriów żadnego swoistego typu i dostaje rozpoznanie nieokreślone. Brak dopasowania do jednego typu nie jest więc wyjątkiem.

Nazwy różnią się między klasyfikacjami. Dyssocjalne zaburzenie osobowości to nazwa z ICD-10, a antyspołeczne to nazwa z DSM. Osobowość anankastyczna (obsesyjno-kompulsyjna) to według ICD-10 (F60.5) i MedlinePlus nie to samo co zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD), które wyjaśnia osobny tekst.

PsychoLogic

„Nie chcę żyć”: co powiedzieć, gdy słyszysz to od swojego dziecka?

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Jak ICD-11 opisuje osobowość zamiast rodzajów?

ICD-11, klasyfikacja Światowej Organizacji Zdrowia, nie dzieli zaburzeń osobowości na rodzaje, tylko ocenia nasilenie zaburzenia jako łagodne (6D10.0), umiarkowane (6D10.1) albo ciężkie (6D10.2). Do oceny dodaje się opis cech, które wyróżniają się u danej osoby (6D11). NHS opisuje tę zmianę tak: zamiast typu pacjent może dostać ocenę nasilenia z opisem cech.

Cechy ICD-11 opisuje pięcioma domenami. Domeny nie są kategoriami diagnostycznymi: stosuje się tyle domen, ile trzeba do opisu osoby, a przy cięższych zaburzeniach wyróżnia się ich więcej. Osobny kwalifikator Borderline pattern (6D11.5) opisuje wzorzec borderline. Polskie tłumaczenie ICD-11 ma według Ministerstwa Zdrowia charakter przedostateczny, więc nazwy domen podajemy po angielsku.

Mieszane zaburzenie osobowości (F61) nie ma w ICD-11 odpowiednika: zapisuje się jeden stopień nasilenia i jedną lub kilka z pięciu domen cech. Przykład z literatury to łagodne zaburzenie osobowości z wyróżniającymi się cechami Negative Affectivity i Detachment. W Polsce obowiązuje jednak ICD-10 w wersji z 2008 roku, więc kody F zostają w dokumentach, a terminu wdrożenia ICD-11 Ministerstwo Zdrowia nie ogłosiło.

Jakie objawy mają poszczególne rodzaje?

W różnych rodzajach zaburzenia osobowości mają inne objawy: ICD-10 oraz opisy dla pacjentów podają dla każdego rodzaju inny zestaw cech. Tabela streszcza te opisy. Żaden z nich nie służy do rozpoznawania u siebie ani u bliskiej osoby, bo ocenę prowadzi specjalista, a rozpoznanie stawia lekarz.

Trzy rozpoznania wymagają odróżnienia od innych. Osobowość anankastyczna nie jest OCD: ICD-10 wyłącza z niej zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (F42). Tworzą je obsesje i kompulsje. Osobowość schizotypowa nie jest schizofrenią: ICD-10 opisuje ją bez charakterystycznych anomalii schizofrenicznych na żadnym etapie. Kategoria F21 leży jednak w bloku schizofrenii i zaburzeń pokrewnych. Różnicę ocenia psychiatra. Osobowość unikająca nie jest fobią społeczną: fobia to lęk przed sytuacjami społecznymi. Osobowość unikająca obejmuje obraz siebie i bliskie relacje.

Potoczne nazwy nie są rozpoznaniami. Zależność emocjonalna nie jest nazwą żadnego rozpoznania z rozdziału F60 ICD-10, a perfekcjonizm jest cechą. Osobowość zależna (F60.7) i anankastyczna (F60.5) to kategorie kliniczne. Ocenę prowadzi specjalista.

Jak się rozpoznaje zaburzenia osobowości i czy pomoże test z internetu?

Lekarz rozpoznaje zaburzenia osobowości według pełnych kryteriów klasyfikacji, a nie test z internetu. Według Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego rozpoznanie wymaga oceny długotrwałych wzorców funkcjonowania i objawów przez specjalistę zdrowia psychicznego. Ocenę objawów może prowadzić psycholog przygotowany do diagnostyki. Decyzje o rozpoznaniu i leczeniu należą do lekarza.

Test z internetu zlicza punkty z odpowiedzi zaznaczanych w jednej chwili i nie sprawdza, od kiedy trwają trudności ani w jakich sytuacjach się pojawiają. Skala przesiewowa SAPAS wykryła w badaniu z 2025 roku na 107 pacjentach 90% osób z zaburzeniem, ale jej swoistość wyniosła 52%, więc wskazuje tylko, kto powinien przejść pełną ocenę.

SCID-5-PD to ustrukturyzowany wywiad kliniczny do oceny zaburzeń osobowości według DSM-5, który prowadzi przeszkolony specjalista. Specjalista zadaje pytania w ustalonej kolejności, a po każdej odpowiedzi dopytuje. Ocenia ją potem na tle całego funkcjonowania. W PsychoNovatis dorośli mogą wykonać to badanie z pisemną opinią, a rozpoznanie medyczne stawia lekarz.

Wynik testu może wprowadzać w błąd. Według ICD-11 wzorce widoczne tylko w określonych relacjach, rolach albo okolicznościach, a także trwające krócej, nie wystarczą do rozpoznania. U nastolatków ryzykowne zachowania i huśtawki nastroju są częstsze niż u dorosłych, więc ICD-11 każe przyjmować wyższe progi. Przed pomyleniem z zaburzeniem osobowości ostrzega też w przypadku reakcji na dyskryminację, wykluczenie lub stres adaptacyjny.

Jeśli rozpoznajesz u siebie powtarzalny scenariusz w relacjach mimo różnych ludzi, potraktuj to jako powód do rozmowy ze specjalistą, a nie jako rozpoznanie. Zapisz trzy sytuacje z ostatnich lat i czas trwania trudności, bo właśnie tego test nie zebrał, a specjalista potrzebuje.

Skąd się biorą zaburzenia osobowości?

Według ICD-11 zaburzenie osobowości ma tendencję do powstawania, gdy doświadczenia życiowe nie dają dostatecznego wsparcia dla rozwoju osobowości przy danym temperamencie. Wczesna przeciwność losu jest czynnikiem ryzyka, ale nie przesądza o rozwoju zaburzenia. NHS opisuje zaburzenia osobowości jako efekt genów i wczesnych doświadczeń, na przykład przemocy lub zaniedbania.

Wiedza o przyczynach różni się między rodzajami. Przy narcystycznym zaburzeniu osobowości przyczyna jest nieznana, a według MedlinePlus rolę odgrywają prawdopodobnie wczesne doświadczenia, takie jak mało wrażliwe rodzicielstwo. Przy dyssocjalnym zaburzeniu osobowości MedlinePlus wymienia geny i krzywdzenie w dzieciństwie, a ryzyko zwiększa rodzic z zaburzeniem antyspołecznym lub z alkoholizmem. Przy borderline NHS pisze, że większość osób doświadczyła w dzieciństwie jakiejś formy traumy lub zaniedbania. Zmiana osobowości po chorobie lub urazie mózgu ma przyczynę organiczną.

Jak leczy się zaburzenia osobowości?

Psychoterapia leczy według NHS zaburzenia osobowości: to terapia rozmową, która trwa od miesięcy do lat, zależnie od nasilenia. Leki mogą leczyć współistniejące problemy, na przykład depresję, a decyzję o nich podejmuje lekarz psychiatra. W PsychoNovatis farmakoterapia odbywa się poza placówką, bo w zespole nie ma psychiatry.

Siła dowodów różni się między rodzajami, co pokazuje tabela. Literatura opisuje między innymi terapię schematów, a NHS przy borderline wymienia także terapię opartą na mentalizacji (MBT). Terapię schematów omawia osobny tekst. Dialektyczną terapię behawioralną (DBT) omawia tekst o ACT i DBT.

PsychoLogic

Tracisz zainteresowanie, gdy partner(ka) zaczyna się starać?

Czy zaburzenia osobowości da się wyleczyć i jak wspierać bliską osobę?

W 16-letnim badaniu Zanarini i współpracowników (2012) oszacowany skumulowany odsetek osób z zaburzeniami osobowości innymi niż borderline, które osiągnęły remisję objawów, wyniósł 97-99%. Badana grupa liczyła na początku 72 hospitalizowane osoby. Wynik opisuje tę grupę, a nie rokowanie dla każdej osoby.

Remisja oznaczała, że osoba przez co najmniej 2 lata (w innych ujęciach 4, 6 lub 8) nie spełniała już kryteriów zaburzenia według DSM-III-R. Osobno liczono powrót do dobrego funkcjonowania społecznego i zawodowego razem z remisją. Jego oszacowany skumulowany odsetek wyniósł 75-85%. Oszacowania pochodzą z analizy przeżycia (metoda Kaplana-Meiera). Wynik dotyczy tylko tej grupy i nie jest rokowaniem dla każdej osoby ani dla każdego rodzaju zaburzenia, a celem badania nie była ocena skuteczności żadnej terapii.

Wśród 290 hospitalizowanych osób z borderline, obserwowanych w tym samym badaniu, remisję objawów osiągnęło od 78 do 99 procent, powrót do zdrowia od 40 do 60 procent, a po remisji objawy wróciły u 10 do 36 procent osób. Nie da się więc obiecać wyleczenia. Według opisu ICD-11 cechy Anankastia i Detachment rzadziej słabną w dorosłości niż Dissociality i Disinhibition. Zaburzenia funkcjonowania w ważnych obszarach życia mogą się utrzymywać u osób z zaburzeniami osobowości, nawet gdy ostre zachowania słabną.

Bliska osoba nie stawia rozpoznania, bo rozpoznanie stawia lekarz, a nie rodzina. Wytyczne NICE zalecają przy dyssocjalnym zaburzeniu osobowości zapytać chorego o zaangażowanie rodziny. Za jego zgodą zachęcają rodzinę do udziału w opiece oraz informują ją o grupach wsparcia. Przy zmianie osobowości po chorobie mózgu pierwszym krokiem jest wizyta u lekarza rodzinnego, neurologa albo psychiatry, a przy otępieniu czołowo-skroniowym obecność bliskiej osoby podczas wizyty jest według NHS bardzo pomocna.

Kiedy trzeba szukać pilnej pomocy i dokąd zadzwonić?

Przy zaburzeniach osobowości i bezpośrednim zagrożeniu życia, na przykład trwającej próbie samobójczej, zadzwoń pod 112. Gdy zagrożenia życia nie ma, a myśli o śmierci są silne, możesz pojechać na SOR lub do izby przyjęć albo zadzwonić na całodobową linię wsparcia dla dorosłych 800 70 2222. Miejsca pomocy opisuje tekst o kryzysie psychicznym.

Pilne są też: myśli o odebraniu sobie życia, poważne samookaleczenie, groźba wobec drugiej osoby. Bliska osoba nie zastępuje pomocy profesjonalnej.

Głosy, urojenia albo silna dezorganizacja wymagają pilnej oceny psychiatry. Jeśli głosy lub przekonania nakłaniają do zrobienia komuś krzywdy, to także bezpośrednie zagrożenie. Nagła zmiana zachowania po urazie głowy wymaga natychmiastowej pomocy, więc zadzwoń pod 112.

Gdy bliska osoba stosuje wobec Ciebie przemoc, nie ma znaczenia, czy ma rozpoznanie zaburzenia osobowości: najpierw liczy się bezpieczeństwo. Przy zagrożeniu życia lub zdrowia dzwoń pod 112, a w sprawie przemocy domowej pod Niebieską Linię 800 120 002. Telefon jest bezpłatny i czynny przez całą dobę.

Jak pomagamy w PsychoNovatis?

Przy zaburzeniach osobowości PsychoNovatis prowadzi w Lublinie i online psychoterapię w nurcie poznawczo-behawioralnym oraz badanie SCID-5-PD z pisemną opinią. Przyjmujemy dorosłych i młodzież od 15. roku życia, a dzieci nie. Sesja trwa 50 minut. Rozpoznanie medyczne stawia lekarz, a leczenie farmakologiczne odbywa się poza placówką, bo w zespole nie ma psychiatry.

Badanie SCID-5-PD jest przeznaczone dla dorosłych. Przed terapią właściwą odbywają się średnio 3-4 konsultacje, zależnie od przypadku, a na ostatniej omawiamy kierunek terapii. Sesje online prowadzimy przez szyfrowane kanały Medfile oraz ZnanyLekarz. Pełnego programu DBT nie prowadzimy. Konsultację psychiatryczną zalecamy, gdy psycholog widzi wskazania. Stawki znajdziesz w cenniku, a specjalistki w zespole.

Szczegóły podajemy na stronach usług: zaburzenia osobowości, borderline, narcyzm, lęk przed odrzuceniem, perfekcjonizm, zależność emocjonalna, badanie SCID-5-PD.