Dyssocjalne zaburzenie osobowości: objawy, rozpoznanie i leczenie

Czym jest dyssocjalne zaburzenie osobowości?

Dyssocjalne zaburzenie osobowości (F60.2) to według ICD-10 lekceważenie zobowiązań społecznych i obojętność na uczucia innych, przy rażącej rozbieżności między zachowaniem a normami społecznymi. Zachowanie trudno zmienić pod wpływem negatywnych doświadczeń, także kary. ICD-10 opisuje zaburzenia z grupy F60 jako ciężkie zaburzenia osobowości, które prawie zawsze wiążą się z dużym cierpieniem i zakłóceniem życia społecznego.

ICD-10 dodaje niską tolerancję frustracji i niski próg wyładowania agresji, także przemocy. To nie jest etykieta, tylko opis wzorca. Osoba ma skłonność do obwiniania innych albo podawania wiarygodnych racjonalizacji zachowań, które wprowadzają ją w konflikt ze społeczeństwem.

MedlinePlus opisuje długotrwały wzorzec wykorzystywania innych i łamania ich praw bez wyrzutów sumienia. Rozpoznanie dotyczy więc wzorca, a nie jednego czynu ani jednego trudnego okresu.

Co zrobić, gdy bliska osoba stosuje wobec Ciebie przemoc?

Gdy bliska osoba stosuje przemoc, nie ma znaczenia, czy ma rozpoznanie dyssocjalnego zaburzenia osobowości: najpierw liczy się bezpieczeństwo, więc przy zagrożeniu życia lub zdrowia dzwoń pod 112, a w sprawie przemocy domowej pod Niebieską Linię 800 120 002. Telefon jest bezpłatny i czynny przez całą dobę.

Niebieska Linia przyjmuje telefony od osób, które doznają przemocy lub są jej świadkami. Szukanie pomocy nie wymaga rozpoznania u drugiej osoby, a ten tekst nie służy do rozpoznawania nikogo z Twojego otoczenia.

Gdy zagrożenia życia nie ma, a potrzebujesz pilnej rozmowy o swoim stanie, zadzwoń pod 800 70 2222 (dorośli, całodobowo, bezpłatnie). Drogi pomocy opisuje tekst o kryzysie psychicznym. Formy przemocy i procedurę Niebieskiej Karty opisuje tekst o przemocy psychicznej w związku.

PsychoLogic

Jesienna chandra czy depresja sezonowa?

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Dyssocjalne zaburzenie osobowości: jakie są objawy?

Objawy dyssocjalnego zaburzenia osobowości to według MedlinePlus długotrwały wzorzec lekceważenia bezpieczeństwa własnego i cudzego oraz brak lub niewielkie poczucie winy. MedlinePlus opisuje to zaburzenie pod nazwą zaburzenia antyspołecznego. Lista pochodzi z opisu dla pacjentów i nie służy do rozpoznawania ani oceniania innych osób.

NHS opisuje cechy antyspołeczne jako łatwe frustrowanie się i trudności z kontrolą gniewu. Należą do nich także obwinianie innych oraz agresja lub przemoc.

Gniew, kłamstwo czy impulsywność same nie są rozpoznaniem. Liczy się wzorzec. Jeśli kilka punktów opisuje Ciebie od lat, porozmawiaj z psychologiem.

• powtarzające się łamanie prawa
• kłamstwa, kradzieże i bójki
• niewielkie lub żadne poczucie winy
• gniew lub arogancja
• urok osobisty, umiejętność schlebiania i manipulowania emocjami
• problemy z używaniem substancji

Dyssocjalne czy antyspołeczne zaburzenie osobowości?

Dyssocjalne zaburzenie osobowości to nazwa z ICD-10, antyspołeczne zaburzenie osobowości to nazwa używana przez DSM, a ICD-11 nie ma żadnej z nich. Zamiast typu ICD-11 podaje nasilenie zaburzenia osobowości oraz domenę cech Dissociality. Tabela zestawia trzy ujęcia i podaje kody.

Psychopatia nie ma w ICD-10 osobnego kodu, a określenie „psychopathic” stoi wśród nazw włączonych do F60.2. MedlinePlus podaje, że część specjalistów uważa psychopatię za to samo zaburzenie, a część za cięższe, pokrewne.

Domena Dissociality opisuje według WHO lekceważenie praw i uczuć innych osób: egocentryzm oraz brak empatii. Osoba o wysokim nasileniu tej domeny nie musi nie rozumieć uczuć innych, tylko się nimi nie interesuje.

Usługi sądowo-psychiatryczne powinny według NICE włączyć do rutynowej oceny miary takie jak PCL-R lub PCL-SV, które mierzą nasilenie zaburzenia antyspołecznego.

Kto i jak rozpoznaje dyssocjalne zaburzenie osobowości?

Rozpoznanie dyssocjalnego zaburzenia osobowości opiera się na ocenie psychologicznej czasu trwania i nasilenia objawów, a według MedlinePlus rozpoznanie wymaga zaburzeń zachowania w dzieciństwie. Formalne rozpoznanie medyczne stawia lekarz. Łamanie reguł w jednym okresie życia nie wystarcza, bo MedlinePlus opisuje długotrwały wzorzec.

ICD-11 odróżnia zaburzenie osobowości od zaburzenia zachowania z dyssocjalnością (conduct-dissocial disorder). Zaburzenie zachowania można rozpoznać u dzieci przed okresem dojrzewania na podstawie krótszego czasu trwania objawów. Brak empatii u bardzo małych dzieci nie jest według WHO dziecięcą formą zaburzenia osobowości.

Według NICE zaburzenie antyspołeczne jest w opiece podstawowej i wtórnej niedostatecznie rozpoznawane, a współistniejące depresja lub lęk nie zawsze są wykrywane. Wytyczne zalecają w usługach wtórnych i sądowo-psychiatrycznych pełną ocenę, która obejmuje:

• zachowania antyspołeczne
• funkcjonowanie osobowości, strategie radzenia sobie, mocne strony i podatności
• zaburzenia współistniejące: depresję, lęk, nadużywanie substancji, PTSD i inne zaburzenia osobowości
• potrzebę leczenia psychologicznego, wsparcia społecznego i rehabilitacji zawodowej
• przemoc domową i nadużycia

PsychoLogic

Czy czujesz niepokój nawet wtedy, gdy nic się nie dzieje?

Skąd się bierze zaburzenie dyssocjalne?

Przyczyna dyssocjalnego zaburzenia osobowości nie jest dokładnie znana, a według MedlinePlus rolę mogą odgrywać geny oraz doświadczenia takie jak krzywdzenie w dzieciństwie. Ryzyko zwiększa posiadanie rodzica z zaburzeniem antyspołecznym lub z alkoholizmem. NHS opisuje zaburzenia osobowości ogółem jako efekt genów i wczesnych doświadczeń, na przykład przemocy lub zaniedbania.

Dowody na leczenie zaburzenia w dorosłości są według NICE ograniczone, a wyniki skromne. Dowody z pracy z dziećmi zagrożonymi problemami zachowania i z ich rodzinami wskazują na potencjalną wartość działań profilaktycznych.

Czy dyssocjalne zaburzenie osobowości da się leczyć?

Wytyczne NICE uznają wyzdrowienie z dyssocjalnego zaburzenia osobowości za możliwe i osiągalne, ale przegląd Cochrane z 2020 roku nie znalazł przekonujących dowodów na zmianę zachowań antyspołecznych pod wpływem interwencji psychologicznej. Pewność dowodów w przeglądzie była niska lub bardzo niska, więc wniosek dotyczy braku dowodów, a nie dowodu braku skuteczności.

Przegląd Cochrane objął 19 badań z randomizacją u dorosłych. Dane o głównych wynikach pochodziły z 10 badań i 605 osób. Wynikami były między innymi agresja i funkcjonowanie społeczne.

NICE zaleca rozważyć grupowe interwencje poznawczo-behawioralne dotyczące impulsywności oraz trudności w relacjach z innymi. Rekomendacja obejmuje także zachowania antyspołeczne. Osobno zaleca oferować leczenie zaburzeń współistniejących, niezależnie od leczenia samego zaburzenia osobowości.

NICE zaleca podejście pozytywne i wzmacniające zamiast karzącego oraz zwracanie uwagi na motywowanie do udziału w leczeniu, bo osoby z tym rozpoznaniem są narażone na przedwczesne wycofanie się z leczenia. MedlinePlus zalicza to zaburzenie do najtrudniejszych w leczeniu. Objawy osiągają szczyt w późnym wieku nastoletnim i we wczesnej dorosłości.

Jak wspierać bliską osobę z takim rozpoznaniem?

Wytyczne NICE zalecają pytać osobę z rozpoznaniem dyssocjalnego zaburzenia osobowości o to, czy chce zaangażować rodzinę. Za jej zgodą zachęcają rodzinę do udziału w opiece i informują ją o grupach wsparcia. Wytyczne wymieniają osobno potrzeby rodziny i opiekunów. Uwzględniać należy wpływ zachowań antyspołecznych i przestępczych na rodzinę oraz potrzeby i bezpieczeństwo dzieci w rodzinie, co zaleca NICE.

Uwzględnić trzeba także skutki nadużywania alkoholu lub narkotyków, co wymienia NICE.

Rozpoznanie stawia lekarz po ocenie, a nie rodzina na podstawie zachowania. NICE wymienia dodatkowe informacje z dokumentacji i od rodzin lub opiekunów (za zgodą osoby) jako część oceny ryzyka przemocy.

Twoje bezpieczeństwo nie zależy od leczenia drugiej osoby. Dzwoń od razu, gdy jej zachowanie zagraża Tobie lub dzieciom: pod 112 albo pod Niebieską Linię 800 120 002.

Gdzie szukać pomocy: dyssocjalne zaburzenie osobowości?

Pierwszym krokiem przy dyssocjalnym zaburzeniu osobowości jest konsultacja z psychologiem albo psychiatrą, a przy aktualnej przemocy, groźbach wskazujących na poważne ryzyko albo historii poważnej przemocy NICE zaleca, by lekarz podstawowej opieki rozważył kontakt z usługami wtórnymi lub sądowo-psychiatrycznymi. Dorośli mogą też zgłosić się do centrum zdrowia psychicznego w swoim rejonie bez skierowania i bez zapisu (gov.pl, Ministerstwo Zdrowia).

W PsychoNovatis prowadzimy konsultacje psychologiczne i psychoterapię w nurcie poznawczo-behawioralnym w Lublinie oraz online przez Medfile i ZnanyLekarz. Przyjmujemy dorosłych i młodzież od 15. roku życia, a przed terapią właściwą odbywają się średnio 3 do 4 konsultacje. Nie prowadzimy leczenia psychiatrycznego, farmakoterapia odbywa się poza placówką. Czy psychoterapia w gabinecie wystarcza, ocenia się na konsultacji, bo przy aktualnej przemocy lub poważnym ryzyku NICE zaleca rozważyć usługi specjalistyczne. Stawki podaje cennik.

Przy myślach samobójczych lub zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Nie czekaj na wizytę. Gdy zagrożenia życia nie ma, a myśli samobójcze narastają, zgłoś się na SOR lub do izby przyjęć albo zadzwoń pod 800 70 2222. Drogi pomocy opisuje tekst o kryzysie psychicznym.