Zaburzenia osobowościArtykuł
9 min czytania
Martyna Jakubiszak

Autor

Martyna Jakubiszak

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Dyssocjalne zaburzenie osobowości: objawy, rozpoznanie i leczenie

Dyssocjalne zaburzenie osobowości: objawy, rozpoznanie i leczenie

Czym jest dyssocjalne zaburzenie osobowości?

Dyssocjalne zaburzenie osobowości to lekceważenie zobowiązań społecznych i obojętność na uczucia innych, przy rażącej rozbieżności między zachowaniem a normami społecznymi. Dodają się do tego niska tolerancja frustracji i niski próg wyładowania agresji, także przemocy, a zachowanie trudno zmienić pod wpływem negatywnych doświadczeń, także kary.

Osoba ma skłonność do obwiniania innych albo podawania wiarygodnych racjonalizacji zachowań, które wprowadzają ją w konflikt ze społeczeństwem. To opis wzorca, a nie etykieta. Zaburzenia osobowości są ciężkie i prawie zawsze wiążą się z dużym cierpieniem i zakłóceniem życia społecznego.

To długotrwały wzorzec wykorzystywania innych i łamania ich praw bez wyrzutów sumienia. Rozpoznanie dotyczy więc wzorca, a nie jednego czynu ani jednego trudnego okresu.

Dyssocjalne zaburzenie osobowości: jakie są objawy?

Objawy to długotrwały wzorzec lekceważenia bezpieczeństwa własnego i cudzego oraz brak lub niewielkie poczucie winy. Do tego dochodzą łatwe frustrowanie się, trudności z kontrolą gniewu, obwinianie innych, agresja lub przemoc, często już od młodego wieku.

Gniew, kłamstwo czy impulsywność same nie są rozpoznaniem, liczy się wzorzec. Opis cech nie służy do rozpoznawania nikogo z Twojego otoczenia. Jeśli kilka takich cech opisuje Ciebie od lat, porozmawiaj z psychologiem.

  • powtarzające się łamanie prawa
  • kłamstwa, kradzieże i bójki
  • niewielkie lub żadne poczucie winy
  • gniew lub arogancja
  • urok osobisty, umiejętność schlebiania i manipulowania emocjami
  • problemy z używaniem substancji

PsychoLogic

Tracisz zainteresowanie, gdy partner(ka) zaczyna się starać?

Wszystkie odcinki

Dyssocjalne, antyspołeczne, psychopatia: czym się różnią nazwy?

Dyssocjalne i antyspołeczne zaburzenie osobowości to dwie nazwy tego samego wzorca, a psychopatia to określenie pokrewne, które część specjalistów uważa za to samo, a część za cięższą postać. Nowsze ujęcie zamiast typu opisuje nasilenie zaburzenia (łagodne, umiarkowane, ciężkie) oraz cechę dyssocjalności, czyli lekceważenie praw i uczuć innych osób.

Cecha ta oznacza egocentryzm i brak empatii. Osoba o wysokim nasileniu tej cechy nie musi nie rozumieć uczuć innych, tylko się nimi nie interesuje.

Kto i jak rozpoznaje dyssocjalne zaburzenie osobowości?

Rozpoznanie opiera się na ocenie psychologicznej czasu trwania i nasilenia objawów, a formalne rozpoznanie medyczne stawia lekarz. Zwykle wymaga ono zaburzeń zachowania już w dzieciństwie, a łamanie reguł w jednym okresie życia nie wystarcza, bo chodzi o długotrwały wzorzec.

U dzieci przed okresem dojrzewania można rozpoznać zaburzenie zachowania z dyssocjalnością, na podstawie krótszego czasu trwania objawów. Brak empatii u bardzo małych dzieci nie jest dziecięcą formą zaburzenia osobowości.

Zaburzenie antyspołeczne bywa w opiece podstawowej i specjalistycznej niedostatecznie rozpoznawane, a współistniejące depresja lub lęk nie zawsze są wykrywane. Dlatego pełna ocena w usługach specjalistycznych i sądowo-psychiatrycznych powinna obejmować:

  • zachowania antyspołeczne
  • funkcjonowanie osobowości, strategie radzenia sobie, mocne strony i podatności
  • zaburzenia współistniejące: depresję, lęk, nadużywanie substancji, PTSD i inne zaburzenia osobowości
  • potrzebę leczenia psychologicznego, wsparcia społecznego i rehabilitacji zawodowej
  • przemoc domową i nadużycia

Skąd się bierze dyssocjalne zaburzenie osobowości?

Przyczyna nie jest dokładnie znana, a rolę mogą odgrywać geny oraz doświadczenia takie jak krzywdzenie w dzieciństwie. Ryzyko zwiększa posiadanie rodzica z zaburzeniem antyspołecznym lub z alkoholizmem. Zaburzenia osobowości ogółem są efektem genów i wczesnych doświadczeń, na przykład przemocy lub zaniedbania.

Wczesna praca z dziećmi zagrożonymi problemami zachowania i z ich rodzinami ma potencjał profilaktyczny.

PsychoLogic

Jesienna chandra czy depresja sezonowa?

Czy dyssocjalne zaburzenie osobowości da się leczyć?

Wyzdrowienie jest możliwe i osiągalne, ale przekonujących dowodów na to, że terapia zmienia zachowania antyspołeczne, jest mało. Pewność tych dowodów jest niska, więc wniosek dotyczy braku dowodów, a nie dowodu braku skuteczności. Terapia wymaga czasu i motywacji.

Leczenie zaburzenia w dorosłości ma ograniczone podstawy dowodowe, a wyniki są skromne. Oceniane efekty to między innymi agresja i funkcjonowanie społeczne.

Warto rozważyć grupowe interwencje poznawczo-behawioralne dotyczące impulsywności oraz trudności w relacjach z innymi, także przy zachowaniach antyspołecznych. Osobno trzeba leczyć zaburzenia współistniejące, niezależnie od leczenia samego zaburzenia osobowości.

Najlepiej działa podejście pozytywne i wzmacniające zamiast karzącego oraz dbanie o motywację do udziału w leczeniu, bo osoby z tym rozpoznaniem łatwo wycofują się przedwcześnie. To jedno z najtrudniejszych do leczenia zaburzeń, a objawy osiągają szczyt w późnym wieku nastoletnim i we wczesnej dorosłości.

Gdzie szukać pomocy przy dyssocjalnym zaburzeniu osobowości?

Pierwszym krokiem jest rozmowa z psychologiem albo psychiatrą, a przy aktualnej przemocy, groźbach wskazujących na poważne ryzyko albo historii poważnej przemocy lekarz podstawowej opieki powinien rozważyć kontakt z usługami specjalistycznymi lub sądowo-psychiatrycznymi. Dorośli mogą też zgłosić się do centrum zdrowia psychicznego w swoim rejonie bez skierowania i bez zapisu.

O lekach decyduje lekarz psychiatra.

Jak wspierać bliską osobę z takim rozpoznaniem?

Osobę z tym rozpoznaniem warto zapytać, czy chce zaangażować rodzinę, a za jej zgodą zachęcać rodzinę do udziału w opiece i informować ją o grupach wsparcia. Osobno trzeba uwzględnić potrzeby rodziny i opiekunów, wpływ zachowań antyspołecznych i przestępczych na rodzinę oraz potrzeby i bezpieczeństwo dzieci.

Uwzględnić trzeba także skutki nadużywania alkoholu lub narkotyków.

Rozpoznanie stawia lekarz po ocenie, a nie rodzina na podstawie zachowania. Do oceny ryzyka przemocy służą też informacje z dokumentacji i od rodzin lub opiekunów (za zgodą osoby).

Co zrobić, gdy bliska osoba stosuje wobec Ciebie przemoc?

Gdy bliska osoba stosuje przemoc, nie ma znaczenia, czy ma rozpoznanie dyssocjalnego zaburzenia osobowości: najpierw liczy się bezpieczeństwo, więc przy zagrożeniu życia lub zdrowia dzwoń pod 112, a w sprawie przemocy domowej pod Niebieską Linię 800 120 002. Telefon jest bezpłatny i czynny przez całą dobę.

Niebieska Linia przyjmuje telefony od osób, które doznają przemocy lub są jej świadkami. Szukanie pomocy nie wymaga rozpoznania u drugiej osoby, a Twoje bezpieczeństwo nie zależy od leczenia drugiej osoby. Dzwoń od razu, gdy jej zachowanie zagraża Tobie lub dzieciom.

Gdy zagrożenia życia nie ma, a potrzebujesz pilnej rozmowy o swoim stanie, zadzwoń pod 800 70 2222 (dorośli, całodobowo, bezpłatnie) albo zgłoś się na SOR lub do izby przyjęć. Przy myślach samobójczych lub zagrożeniu życia dzwoń pod 112 i nie czekaj na wizytę.

Bibliografia

  1. WHO (2019), ICD-10, F60.2 Dissocial personality disorder oraz opis bloku F60
  2. WHO (2024), Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders, rozdział Personality disorders and related traits
  3. MedlinePlus (NLM), Antisocial personality disorder
  4. NICE (2009, aktualizacja 2013), Antisocial personality disorder: prevention and management, CG77, rekomendacje 1.1, 1.3 i 1.4
  5. Gibbon S. i in. (2020), Psychological interventions for antisocial personality disorder, Cochrane Database of Systematic Reviews 9, CD007668
  6. NHS, Personality disorders
  7. Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”, strona główna: numer 800 120 002
  8. Ministerstwo Zdrowia, Gdzie uzyskać pomoc psychologiczną i psychiatryczną (112, 800 70 2222, centra zdrowia psychicznego)

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie służy do rozpoznawania zaburzenia osobowości u siebie ani u innych osób. Ocenę objawów może prowadzić psycholog przygotowany do diagnostyki, a formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112, a w sprawie przemocy domowej pod Niebieską Linię 800 120 002.

Często zadawane pytania

Czy dyssocjalne zaburzenie osobowości to psychopatia?

Psychopatia nie ma własnego, osobnego rozpoznania. Część specjalistów uważa ją za to samo zaburzenie, a część za cięższe, pokrewne.

Czy dyssocjalne i antyspołeczne zaburzenie osobowości to to samo?

Tak, to dwie nazwy tego samego wzorca: w Europie częściej mówi się o zaburzeniu dyssocjalnym, w Stanach o antyspołecznym. Nowsze ujęcie nie używa żadnej z tych nazw i opisuje nasilenie zaburzenia osobowości oraz cechę dyssocjalności.

Czy dyssocjalne zaburzenie osobowości można rozpoznać u nastolatka?

Rozpoznanie wymaga zaburzeń zachowania w dzieciństwie. U dzieci przed okresem dojrzewania rozpoznaje się zaburzenie zachowania z dyssocjalnością. U nastolatków progi dla cech takich jak odhamowanie muszą być wyższe, bo część zachowań jest typowa dla wieku.

Czy osoba z dyssocjalnym zaburzeniem osobowości może się zmienić?

Wyzdrowienie jest możliwe i osiągalne. Nie ma jednak przekonujących dowodów na zmianę zachowań antyspołecznych pod wpływem terapii. Objawy osiągają szczyt w późnym wieku nastoletnim i we wczesnej dorosłości.

Co zrobić, gdy bliska osoba stosuje przemoc?

Przy zagrożeniu życia lub zdrowia dzwoń pod 112. W sprawie przemocy domowej zadzwoń do Niebieskiej Linii: 800 120 002, bezpłatnie przez całą dobę. Rozpoznanie zaburzenia osobowości nie jest warunkiem szukania pomocy.

Czy rozpoznanie wyklucza z leczenia?

Nie. Osoby z zaburzeniem antyspołecznym nie powinny być wykluczane z żadnej usługi zdrowotnej ani społecznej z powodu rozpoznania lub historii zachowań antyspołecznych albo przestępczych. Rozpoznanie nie ogranicza dostępu do leczenia zaburzeń współistniejących.

Czy leki leczą dyssocjalne zaburzenie osobowości?

O lekach decyduje lekarz psychiatra. Przy zaburzeniach osobowości leki mogą leczyć problemy towarzyszące, takie jak depresja, lęk lub objawy psychotyczne.

Martyna Jakubiszak

mgr Martyna Jakubiszak

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Trauma i kryzys emocjonalny to obszary szczególnie bliskie mojej pracy. Pomagam, gdy dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają wystarczać.

Zobacz profil
Pomagamy w tym

Ten temat leczymy u nas

Zaburzenia osobowości

Terapia zaburzeń osobowości w Lublinie

Intensywne emocje, niestabilne relacje, impulsywne decyzje, zaburzenia osobowości można leczyć. Prowadzimy psychoterapię poznawczo-behawioralną, a leczenie farmakologiczne prowadzi lekarka psychiatra z naszego zespołu.

Zobacz, jak pomagamy