Osobowość zależna: objawy, różnica wobec zależności emocjonalnej i leczenie

Co to jest osobowość zależna?

Osobowość zależna to potoczna nazwa zaburzenia, które ICD-10 opisuje jako Dependent personality disorder (F60.7). Opis obejmuje bierne poleganie na innych przy wielkich i drobnych decyzjach życiowych. Towarzyszy mu silny lęk przed porzuceniem oraz poczucie bezradności i niekompetencji. Dochodzi bierne ustępowanie wobec życzeń starszych i innych osób.

Typ zależny jest też w DSM-5, klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Rozpoznanie stawia lekarz.

Czym osobowość zależna różni się od zależności emocjonalnej?

Zależność emocjonalna to pojęcie potoczne, a osobowość zależna to kategoria kliniczna. Różnica jest zasadnicza. Zależność emocjonalna nie jest nazwą żadnego rozpoznania z rozdziału ICD-10 o zaburzeniach osobowości (F60). Osobowość zależna ma w ICD-10 własny opis (F60.7) i wymaga oceny specjalisty, a zależność emocjonalna takiego opisu w klasyfikacji nie ma.

Trudności z samodzielnym decydowaniem i lęk przed samotnością mogą występować bez zaburzenia osobowości. Ocenę, czy to wzorzec utrwalony na lata, prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Jakie objawy ma osobowość zależna?

Według ICD-10 osobowość zależna objawia się biernym poleganiem na innych przy wielkich i drobnych decyzjach życiowych. Towarzyszy temu silny lęk przed porzuceniem oraz poczucie bezradności i niekompetencji. Dochodzi bierne ustępowanie wobec życzeń innych i słaba reakcja na wymagania codzienności. Brak energii może dotyczyć sfery intelektualnej albo emocjonalnej. ICD-10 odnotowuje też często występującą skłonność do przerzucania odpowiedzialności na innych.

Na co dzień oznacza to na przykład, że wybór restauracji, ubrania albo pracy czeka na czyjąś opinię. Zamiast sprzeciwu wobec bliskiej osoby pojawia się bierne ustępowanie.

Sam opis nie jest rozpoznaniem. Jeśli poznajesz w nim siebie, zapisz przykłady. Omów je ze specjalistą.

Czy osobowość zależna istnieje w ICD-11?

Osobnego rozpoznania osobowości zależnej w ICD-11 nie ma, bo ta klasyfikacja ocenia nasilenie zaburzenia osobowości (łagodne, umiarkowane albo ciężkie). Do oceny dodaje się opis cech domenami. Jedna z nich, Negative Affectivity, obejmuje między innymi niskie poczucie własnej wartości. Obejmuje też brak pewności siebie.

Kultura ma znaczenie. ICD-11 zastrzega, że rozpoznanie wymaga jej uwzględnienia. Dzieci wychowywane w społeczeństwach kolektywistycznych mogą rozwijać style przywiązania i cechy, które na tle norm kultur indywidualistycznych wyglądają na zależne. Rozpoznanie ustala się, gdy objawy przekraczają normy danego kręgu kulturowego.

Ile osób ma osobowość zależną i skąd się ona bierze?

Według amerykańskiego badania NESARC na 43 093 dorosłych osobowość zależna wystąpiła u 0,49% osób (przedział ufności 0,40-0,58, kryteria DSM-IV). Ryzyko było istotnie większe u kobiet niż u mężczyzn. ICD-11 zauważa jednak, że ogólnie podział płci w zaburzeniach osobowości jest zbliżony, a różni się ich ekspresja.

ICD-11 podaje, że zaburzenie osobowości ma tendencję do powstawania, gdy doświadczenia życiowe nie dają dostatecznego wsparcia rozwojowi osobowości przy danym temperamencie. Wczesna przeciwność losu jest czynnikiem ryzyka, ale nie przesądza o rozwoju zaburzenia.

Kto rozpoznaje osobowość zależną i jak przebiega ocena?

Rozpoznanie osobowości zależnej stawia lekarz, a ocenę objawów może prowadzić psycholog przygotowany do diagnostyki. ICD-11 wymaga dla zaburzeń osobowości problemów trwających przykładowo 2 lata lub dłużej, w wielu sytuacjach, a nie w jednej relacji. Rozpoznania nie ustala się, gdy wzorce wyjaśniają czynniki kulturowe lub inne zaburzenia.

Dwóch psychiatrów oceniało niezależnie 102 ochotników w tureckiej adaptacji wywiadu SCID-5-PD. Zgodność ich ocen dla typu zależnego wyniosła 0,64 (współczynnik kappa). Badanie SCID-5-PD prowadzimy w naszej placówce dla dorosłych, z pisemną opinią.

Jak leczy się osobowość zależną?

Leczenie osobowości zależnej obejmuje psychoterapię, bo NHS opisuje leczenie zaburzeń osobowości jako terapię rozmową, która trwa od miesięcy do lat, zależnie od nasilenia. Leki mogą leczyć współistniejące problemy, na przykład depresję, a decyzję o nich podejmuje lekarz. Farmakoterapia odbywa się poza naszą placówką.

Badanie z 2010 roku objęło 77 osób z fobią społeczną, przydzielonych do terapii poznawczej albo interpersonalnej. Po roku w obu grupach zmniejszyły się wymiary osobowości unikającej i zależnej, a wymiar zależny zmniejszył się bardziej po terapii poznawczej. Zmiana przewidywanego kosztu sytuacji, czyli czynnika poznawczego, oraz rodzaj terapii najsilniej przewidywały zmianę wymiaru zależnego.

Badanie z 2014 roku objęło 323 pacjentów z zaburzeniami osobowości, w tym z grupy C, do której należy osobowość zależna. Terapia schematów dała większy odsetek wyzdrowień po 3 latach niż leczenie standardowe, bez różnic zależnie od rozpoznania. Przegląd z 2013 roku wskazuje braki w badaniach nad osobowością zależną.

PsychoLogic

„Nie chcę być ciężarem”: samotność seniorów, której często nie zauważamy

Co zrobić dziś, gdy rozpoznajesz u siebie osobowość zależną?

Gdy rozpoznajesz u siebie osobowość zależną, zacznij od małej decyzji podjętej bez pytania innych, a potem umów konsultację zamiast stawiać sobie rozpoznanie. Mała decyzja pokazuje, czego dokładnie się boisz. Notatki z niej pomogą specjaliście ocenić wzorzec. Zabierz je na konsultację z psychologiem lub psychoterapeutą.

1. 1Wybierz jedną drobną decyzję, na przykład co zjesz na kolację albo którą trasą pójdziesz, i podejmij ją sam lub sama, bez pytania nikogo.
2. 2Zapisz, co poczułeś lub poczułaś przed decyzją i po niej, oraz co się stało.
3. 3Zapisz trzy decyzje z ostatniego miesiąca, które oddałeś lub oddałaś komuś innemu, i dopisz, od kiedy tak jest.
4. 4Umów konsultację z psychologiem lub psychoterapeutą i zabierz notatki.

Kiedy osobowość zależna wymaga pilnej pomocy?

Osobowość zależna sama nie jest stanem pilnym, ale przy bezpośrednim zagrożeniu życia, na przykład trwającej próbie samobójczej albo przemocy, która zagraża życiu, zadzwoń pod 112. Pilne są też myśli o odebraniu sobie życia oraz samookaleczenie. Wtedy nie czekaj na termin konsultacji.

Jeśli doznajesz przemocy w związku, ale bezpośredniego zagrożenia życia nie ma, możesz zadzwonić na całodobową Niebieską Linię 800 120 002. Przy silnych myślach o śmierci możesz pojechać na SOR lub do izby przyjęć albo zadzwonić na całodobową linię wsparcia dla dorosłych 800 70 2222.

Jak pomagamy przy osobowości zależnej w PsychoNovatis?

Przy osobowości zależnej PsychoNovatis prowadzi psychoterapię indywidualną zależności emocjonalnej, a dorosłym oferuje badanie SCID-5-PD z opinią. Psychoterapię prowadzimy w nurcie poznawczo-behawioralnym. Przyjmujemy dorosłych i młodzież od 15 roku życia. Dzieci nie przyjmujemy. Sesja trwa 50 minut, a leczenia psychiatrycznego w placówce nie prowadzimy. Konsultację psychiatryczną zalecamy, gdy psycholog widzi wskazania.

Przed terapią właściwą odbywają się średnio 3-4 konsultacje, zależnie od przypadku. Na ostatniej omawiamy kierunek terapii. Terapię prowadzimy w Lublinie albo online przez szyfrowane kanały Medfile oraz ZnanyLekarz. Stawki znajdziesz w cenniku.