Osobowość anankastyczna: objawy, różnica wobec OCD i leczenie

Czym jest osobowość anankastyczna i czym różni się od OCD?

Osobowość anankastyczna to utrwalony wzorzec perfekcjonizmu i sztywności, a OCD to zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. OCD tworzą obsesje oraz kompulsje. ICD-10 opisuje ją jako Anankastic personality disorder (F60.5) i wyraźnie wyłącza z niej zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (F42). Oba rozpoznania stawia lekarz, a nazwa „nerwica natręctw” odnosi się do OCD.

ICD-10 dopuszcza w osobowości anankastycznej natrętne, niechciane myśli lub impulsy, jeśli nie osiągają nasilenia OCD.

Jakie objawy ma osobowość anankastyczna?

Objawy osobowości anankastycznej to według ICD-10 poczucie wątpliwości, perfekcjonizm, nadmierna sumienność, sprawdzanie, przejmowanie się szczegółami, upór, ostrożność, sztywność. Na co dzień oznacza to na przykład poprawianie gotowej pracy mimo braku błędów, układanie planów na każdy kwadrans albo trudność z oddaniem zadania innej osobie.

Domena Anankastia w ICD-11 to wąskie skupienie na sztywnych standardach perfekcji. Dotyczą one tego, co słuszne oraz niesłuszne. Osoba kontroluje własne i cudze zachowanie oraz sytuacje, żeby standardy zostały zachowane. Obejmuje to troskę o zasady i obowiązki, drobiazgową uwagę do szczegółów, sztywne rutyny, ścisły plan dnia.

Do tego dochodzi hamowanie emocji i zachowań: sztywna kontrola wyrażania uczuć, upór, unikanie ryzyka, trudność z odpuszczeniem tematu, długie namyślanie się.

PsychoLogic

Tracisz zainteresowanie, gdy partner(ka) zaczyna się starać?

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Czym osobowość anankastyczna różni się od perfekcjonizmu?

Perfekcjonizm to cecha, a osobowość anankastyczna to rozpoznanie, w którym cecha jest tak sztywna, że powoduje cierpienie albo utrudnia funkcjonowanie w wielu sytuacjach. Domeny cech w ICD-11 są ciągłe z normalną osobowością. Nie są kategoriami diagnostycznymi. Same wysokie wymagania wobec siebie nie dają więc podstaw do rozpoznania.

Zaburzenie osobowości wymaga według ICD-11 problemów trwających przykładowo 2 lata lub dłużej i widocznych w różnych sytuacjach osobistych oraz społecznych. Perfekcjonizm u małych dzieci ICD-11 opisuje jako cechę, której nie należy traktować jak dziecięcą formę zaburzenia osobowości.

Czy osobowość anankastyczna istnieje w ICD-11?

Osobnego rozpoznania osobowości anankastycznej w ICD-11 nie ma, bo ocenia się nasilenie zaburzenia osobowości (łagodne, umiarkowane albo ciężkie). Do oceny dodaje się domenę cech, na przykład Anankastia (6D11.4). Domenę można dodać do każdego zaburzenia osobowości lub do Personality difficulty, czyli wyraźnych cech osobowości o mniejszym nasileniu.

Przebieg opisuje ICD-11 tak: cechy Anankastia i Detachment rzadziej słabną w dorosłości niż Dissociality oraz Disinhibition. Zaburzenia funkcjonowania w ważnych obszarach życia mogą się utrzymywać u osób z zaburzeniami osobowości, nawet gdy ostre zachowania słabną.

Ile osób ma osobowość anankastyczną i skąd się ona bierze?

Według przeglądu z 2022 roku osobowość anankastyczna dotyczy od 1,9% do 7,8% ludzi w populacji ogólnej. W amerykańskim badaniu NESARC na 43 093 dorosłych (kryteria DSM-IV) obsesyjno-kompulsywne zaburzenie osobowości wyniosło 7,88% i było najczęstszym zaburzeniem osobowości wśród tych, które oceniano.

Według ICD-11 zaburzenie osobowości ma tendencję do powstawania, gdy doświadczenia życiowe nie dają dostatecznego wsparcia dla rozwoju osobowości przy danym temperamencie. Wczesna przeciwność losu jest czynnikiem ryzyka, ale nie przesądza o rozwoju zaburzenia.

Kto rozpoznaje osobowość anankastyczną?

Rozpoznanie osobowości anankastycznej stawia lekarz, a ocenę objawów może prowadzić psycholog przygotowany do diagnostyki. Lekarz sprawdza kryteria klasyfikacji i odróżnia wzorzec od skutków innych zaburzeń. ICD-11 wskazuje, że przy OCD dodatkowe rozpoznanie zaburzenia osobowości stawia się, gdy występują dodatkowe cechy osobowości utrudniające funkcjonowanie.

W tureckiej adaptacji wywiadu SCID-5-PD dwóch psychiatrów oceniało 102 ochotników. Zgodność ich ocen dla typu obsesyjno-kompulsywnego wyniosła 0,81 (współczynnik kappa). Badanie SCID-5-PD prowadzimy w naszej placówce dla dorosłych, z pisemną opinią.

Jak leczy się osobowość anankastyczną?

Dla osobowości anankastycznej nie ma definitywnie potwierdzonego leczenia, a przegląd z 2022 roku opisuje podejścia poznawczo-behawioralne ukierunkowane na cechy, które najbardziej utrudniają funkcjonowanie. Autorzy zaznaczają, że badań nad leczeniem jest mało, choć osoby z tym zaburzeniem zgłaszają się po pomoc.

Badanie z 2014 roku objęło 323 pacjentów z zaburzeniami osobowości, w tym z grupy C, do której należy osobowość anankastyczna. Terapia schematów dała większy odsetek wyzdrowień po 3 latach niż leczenie standardowe. Wynik nie różnił się zależnie od rozpoznania.

O lekach decyduje lekarz. Farmakoterapia odbywa się poza naszą placówką.

PsychoLogic

Jesienna chandra czy depresja sezonowa?

Co zrobić dziś, gdy rozpoznajesz u siebie osobowość anankastyczną?

Gdy rozpoznajesz u siebie osobowość anankastyczną, zacznij od zapisania, co kosztuje Cię sztywność, i umów konsultację, zamiast stawiać sobie rozpoznanie. Notatki pokazują specjaliście skutki, zakres i czas trwania wzorca. Zapisane fakty łatwiej przynieść na konsultację niż wspomnienie z napiętego dnia. Wystarczą krótkie hasła.

1. 1Zapisz trzy sytuacje z ostatniego miesiąca, w których poprawianie, sprawdzanie albo planowanie zabrało więcej czasu, niż wymagało zadanie.
2. 2Dopisz, kogo to dotknęło: Ciebie, współpracowników, bliskich.
3. 3Ustal, od kiedy tak jest. ICD-11 podaje próg przykładowo 2 lata lub dłużej.
4. 4Zaznacz, czy w tle są natrętne myśli i rytuały, które musisz wykonać, żeby obniżyć lęk. Wtedy opisz je osobno, bo mogą wskazywać na OCD.
5. 5Umów konsultację z psychologiem lub psychoterapeutą i zabierz notatki.

Kiedy osobowość anankastyczna wymaga pilnej pomocy?

Osobowość anankastyczna sama nie jest stanem pilnym, ale przy bezpośrednim zagrożeniu życia, na przykład trwającej próbie samobójczej, zadzwoń pod 112. Pilne są myśli o odebraniu sobie życia albo samookaleczenie, także gdy wstyd przed błędem każe je ukrywać. Wtedy nie czekaj na termin konsultacji.

Gdy bezpośredniego zagrożenia nie ma, a myśli o śmierci są silne, możesz pojechać na SOR lub do izby przyjęć albo zadzwonić na całodobową linię wsparcia dla dorosłych 800 70 2222.

Jak pomagamy przy osobowości anankastycznej w PsychoNovatis?

Przy osobowości anankastycznej PsychoNovatis prowadzi psychoterapię poznawczo-behawioralną, także przy perfekcjonizmie, a dorosłym oferuje badanie SCID-5-PD z opinią. Przyjmujemy dorosłych i młodzież od 15 roku życia. Dzieci nie przyjmujemy. Sesja trwa 50 minut, a leczenia psychiatrycznego w placówce nie prowadzimy. Konsultację psychiatryczną zalecamy, gdy psycholog widzi wskazania.

Przed terapią właściwą odbywają się średnio 3-4 konsultacje, zależnie od przypadku. Na ostatniej omawiamy kierunek terapii. Terapię prowadzimy w Lublinie albo online przez szyfrowane kanały Medfile oraz ZnanyLekarz. Stawki znajdziesz w cenniku.