Osobowość schizoidalna, schizotypowa i paranoiczna: wiązka A i różnica wobec schizofrenii

Które zaburzenia osobowości tworzą wiązkę A?

Wiązka A to w DSM grupa zaburzeń osobowości nazywana dziwaczną, a należą do niej osobowość paranoiczna i schizoidalna oraz osobowość schizotypowa. Triebwasser i współpracownicy (2012) opisują osobowość schizoidalną jako należącą do cluster A, czyli wiązki odd cluster w DSM-IV. ICD-10 opisuje te same trzy obrazy osobno: paranoiczny jako F60.0, schizoidalny jako F60.1, schizotypowy jako F21.

Pozostałe zaburzenia osobowości omawia tekst o rodzajach zaburzeń osobowości.

Czy osobowość schizotypowa to schizofrenia?

Zaburzenie schizotypowe, czyli osobowość schizotypowa, nie jest schizofrenią: ICD-10 opisuje je jako ekscentryczne zachowanie oraz anomalie myślenia i afektu przypominające schizofrenię, choć żadne charakterystyczne anomalie schizofreniczne nie występują na żadnym etapie. Dopasowanie do tego opisu nie jest rozpoznaniem, a różnicę względem schizofrenii ocenia lekarz psychiatra.

Kategoria F21 leży jednak w ICD-10 w bloku schizofrenii i zaburzeń pokrewnych, a według przeglądu z 2018 roku DSM zalicza ją do zaburzeń osobowości. Dlatego ta sama osoba może zobaczyć w dokumentach nazwę zaburzenie schizotypowe, a w opisie DSM osobowość schizotypową.

Przejście z zaburzenia schizotypowego w zaburzenia ze spektrum schizofrenii obejmowało według przeglądu od 20 do ponad 40% osób, zależnie od długości obserwacji. Głosy, urojenia albo silna dezorganizacja wymagają pilnej oceny psychiatry. Objawy schizofrenii opisuje osobny tekst.

PsychoLogic

Czy to lenistwo, czy już depresja?

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Jakie objawy ma osobowość schizoidalna?

W ICD-10 osobowość schizoidalna (F60.1) to wycofanie z kontaktów uczuciowych i społecznych. Osoba preferuje fantazję oraz samotne zajęcia i introspekcję. Ma ograniczoną zdolność wyrażania uczuć i odczuwania przyjemności. Rozpoznanie stawia lekarz, a samotność z wyboru sama nie dowodzi zaburzenia, bo zaburzenie osobowości wymaga według ICD-11 cierpienia albo istotnych trudności w funkcjonowaniu.

Z F60.1 ICD-10 wyłącza zespół Aspergera i schizofrenię. Wyłączone jest też zaburzenie urojeniowe oraz zaburzenie schizotypowe. Różnice między tymi rozpoznaniami ocenia lekarz.

Triebwasser i współpracownicy (2012) stwierdzili, że dowodów na ważność osobnego, wieloaspektowego rozpoznania osobowości schizoidalnej jest niewiele. Praca opisuje dwa podejścia do podziału osób nazywanych schizoidalnymi: grupę z ograniczonym afektem, którą można zaliczyć do zaburzenia schizotypowego, i grupę wycofaną, którą można zaliczyć do osobowości unikającej.

Jakie objawy ma osobowość paranoiczna?

Osobowość paranoiczna (F60.0) to według ICD-10 nadmierna wrażliwość na niepowodzenia i nieprzebaczanie zniewag oraz podejrzliwość, w której neutralne albo przyjazne działania innych odczytuje się jako wrogie lub pogardliwe. Do obrazu należą też nawracające podejrzenia o niewierność partnera bez uzasadnienia oraz uporczywe poczucie praw osobistych.

Z F60.0 ICD-10 wyłącza paranoję (F22.0) oraz schizofrenię paranoidalną (F20.0). Nieufność wobec bliskich nie jest dowodem zaburzenia, a rozpoznanie stawia lekarz po ocenie objawów.

Według Lee (2017) osobowość paranoiczna była w nauce zaniedbana w stosunku do częstości i skutków klinicznych. Dane z jego przeglądu wiążą ją z traumą z dzieciństwa i stresem społecznym, a autor proponuje uznać ją za bliższą traumie niż schizofrenii. To wniosek autora, a ICD-10 pozostawia F60.0 w grupie zaburzeń osobowości.

Jakie objawy ma osobowość schizotypowa?

Zaburzenie schizotypowe (F21), czyli osobowość schizotypowa, to według ICD-10 ekscentryczne zachowanie oraz anomalie myślenia i afektu, które przypominają schizofrenię. Początek zaburzenia nie jest określony, a przebieg przypomina zaburzenie osobowości. Mogą pojawić się przemijające epizody z intensywnymi iluzjami oraz omamami i myślami podobnymi do urojeń.

Występowanie zaburzenia schizotypowego wynosi według przeglądu z 2018 roku od 0,6% w próbie norweskiej do 4,6% w amerykańskiej, z odsetkiem 4,2% u mężczyzn i 3,7% u kobiet. W badaniu 733 nastolatków z populacji ogólnej zaburzenie schizotypowe było najrzadsze ze wszystkich zaburzeń osobowości (umiarkowane 1,8%, ciężkie 1,2%), a większość rozpoznań zaburzeń osobowości nie utrzymała się po 2 latach.

Przegląd z 2018 roku opisuje też badanie 633 pacjentów, w którym po 24 miesiącach rozpoznanie zaburzenia schizotypowego ustąpiło u 61% z 78 osób. Przy ostrzejszej definicji remisji (co najwyżej dwa kryteria przez 12 kolejnych miesięcy) odsetek wyniósł 23%.

• Zimny lub niewłaściwy afekt i anhedonia, czyli niezdolność odczuwania przyjemności
• Dziwne lub ekscentryczne zachowanie
• Wycofanie z kontaktów
• Dziwaczne lub paranoiczne idee, które nie są prawdziwymi urojeniami
• Rozmyślania obsesyjne
• Zaburzenia myślenia i spostrzegania

Jak ICD-11 opisuje osobowość schizoidalną i paranoiczną?

ICD-11 nie dzieli zaburzeń osobowości na typy, więc osobowość schizoidalną i paranoiczną opisuje nasileniem zaburzenia oraz domenami cech. Według wstępnej tabeli Bacha i Firsta (2018) osobowości schizoidalnej odpowiada domena Detachment. Osobowości paranoicznej odpowiadają domeny Negative Affectivity oraz Detachment. Nazwy domen podajemy po angielsku, bo polskie tłumaczenie ICD-11 jest według Ministerstwa Zdrowia wersją przedostateczną.

Autorzy przeglądu z 2018 roku zapowiadali, że zaburzenie schizotypowe pozostanie w ICD-11 w bloku spektrum schizofrenii.

NHS zaznacza, że diagnoza zaburzeń osobowości się zmienia: pacjent może usłyszeć o łagodnym, umiarkowanym albo ciężkim zaburzeniu osobowości z określonymi cechami.

Jak leczy się osobowość schizotypową, schizoidalną i paranoiczną?

Dla osobowości schizotypowej przegląd systematyczny z 2018 roku obejmujący 54 prace ocenia dowody na leczenie jako ograniczone. Badania są niejednorodne i małe, więc nie pozwalają jeszcze na zalecenia oparte na dowodach. Najwięcej badań dotyczyło leków (22 prace), a psychoterapii tylko 3.

O użyciu leków decyduje lekarz psychiatra. Przegląd nie znalazł badania terapii poznawczo-behawioralnej. Jedno badanie opisało mniejszy odsetek przejść w zaburzenie psychotyczne po treningu umiejętności społecznych.

NHS wskazuje, że leczenie zaburzenia osobowości obejmuje psychoterapię, a terapia trwa miesiące albo lata.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Co zrobić dziś, gdy rozpoznajesz te cechy u siebie albo u bliskiej osoby?

Gdy rozpoznajesz u siebie cechy opisywane jako osobowość schizoidalna, schizotypowa albo paranoiczna, zacznij od notatek, a potem umów konsultację. Nie nadawaj sobie etykiety. Dotyczy to też bliskiej osoby: rozpoznanie stawia lekarz, a nie rodzina, i nie ma znaczenia, jak bardzo zachowanie bliskiego przypomina opis.

1. 1Zapisz, które sytuacje wywołują wycofanie lub nieufność, od jak dawna się powtarzają i co przez to tracisz.
2. 2Osobno opisz epizody, w których słyszysz lub widzisz coś, czego nie dostrzegają inni, i umów pilną wizytę u psychiatry.
3. 3Nie diagnozuj bliskiej osoby: samotność albo nieufność nie dowodzą zaburzenia.
4. 4Umów konsultację psychologiczną i zabierz notatki.

Kiedy osobowość schizotypowa lub paranoiczna wymaga pilnej pomocy?

Przy osobowości schizotypowej lub paranoicznej głosy, urojenia albo silna dezorganizacja wymagają pilnej oceny psychiatry, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia, własnego albo innych osób, zadzwoń pod 112. Objawów psychotycznych, takich jak urojenia albo omamy, nie odkładaj na później. Jeśli głosy lub przekonania nakłaniają do zrobienia komuś krzywdy, to także bezpośrednie zagrożenie.

Gdy bezpośredniego zagrożenia nie ma, a potrzebna jest pilna rozmowa, możesz zgłosić się na SOR albo do izby przyjęć lub zadzwonić na całodobową linię wsparcia dla dorosłych 800 70 2222. Więcej o drodze pomocy piszemy w osobnym tekście.

Jak pomagamy przy osobowości schizoidalnej, schizotypowej i paranoicznej w PsychoNovatis?

PsychoNovatis prowadzi przy osobowości schizoidalnej, schizotypowej i paranoicznej konsultacje psychologiczne i psychoterapię poznawczo-behawioralną, a także badanie SCID-5-PD z pisemną opinią. Przyjmujemy dorosłych i młodzież od 15 roku życia. Dzieci nie przyjmujemy. Gdy pojawiają się objawy psychotyczne, potrzebna jest ocena psychiatry poza naszą placówką.

Przed terapią właściwą odbywają się średnio 3-4 konsultacje, zależnie od przypadku. Na ostatniej omawiamy kierunek terapii. Sesja trwa 50 minut. Pracujemy w Lublinie albo online przez szyfrowane kanały Medfile oraz ZnanyLekarz. Stawki znajdziesz w cenniku.