Narcystyczne zaburzenie osobowości: objawy, rozpoznanie i leczenie

Czym jest narcystyczne zaburzenie osobowości?

Narcystyczne zaburzenie osobowości to według MedlinePlus stan, w którym osoba ma nadmierne poczucie własnej ważności, jest skupiona na sobie, nie ma empatii wobec innych. Zaburzenie dotyczy utrwalonego wzorca przeżywania i zachowania, a nie pojedynczej reakcji ani jednego trudnego okresu, dlatego rozpoznanie wymaga oceny.

Wyraźne cechy narcystyczne nie zawsze oznaczają zaburzenie. ICD-11 opisuje osobno trudność osobowościową (personality difficulty, QE50.7): wyraźne cechy osobowości, które mogą wpływać na leczenie. Pojawiają się z przerwami, na przykład w stresie, albo mają niskie nasilenie. Nie osiągają poziomu zaburzenia.

Potoczne określenie „narcyz” nie jest rozpoznaniem.

Narcystyczne zaburzenie osobowości: jakie są objawy?

MedlinePlus opisuje narcystyczne zaburzenie osobowości jako połączenie potrzeby stałego podziwu z lekceważeniem uczuć innych osób. MedlinePlus podaje listę zachowań i przeżyć związanych z oceną siebie oraz relacjami z innymi. Lista pochodzi z opisu dla pacjentów. Nie służy do rozpoznawania, bo o rozpoznaniu decyduje ocena specjalisty.

Jeśli kilka punktów opisuje Ciebie od lat i psuje relacje lub pracę, umów konsultację z psychologiem. Jeśli opisuje kogoś bliskiego, nie stawiaj mu rozpoznania. Rozpoznanie wynika z oceny czasu trwania oraz nasilenia objawów.

• reakcja na krytykę gniewem, wstydem lub poczuciem upokorzenia
• wykorzystywanie innych do osiągania własnych celów
• wyolbrzymianie własnych osiągnięć
• fantazje o sukcesie, władzy lub idealnej miłości
• oczekiwanie specjalnego traktowania
• potrzeba stałego podziwu
• lekceważenie uczuć innych osób
• dążenie głównie do egoistycznych celów

PsychoLogic

„Nie chcę być ciężarem”: samotność seniorów, której często nie zauważamy

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Narcyzm wielkościowy i wrażliwy: dwa obrazy narcystycznego zaburzenia

Przegląd z 2022 roku opisuje narcystyczne zaburzenie osobowości jako obraz wielkościowy i wrażliwy, a oba współwystępują u osób z wysokim narcyzmem wielkościowym. Autorzy opisują też złożone powiązania między obrazami (Weinberg i Ronningstam). Praca jest przeglądem literatury, nie badaniem na pacjentach.

Badanie z 2024 roku dało 180 klinicystom dwa wymyślone opisy przypadków: wielkościowy i wrażliwy. W obu opisach 82% klinicystów uznało zaburzenie osobowości za zasadne. Profil cech opisu wielkościowego był głównie dyssocjalny (domena Dissociality). Opis wrażliwy łączył się z afektywnością negatywną (Negative affectivity) oraz wycofaniem (Detachment), co pokazuje praca Day i współpracowników z 2024 roku.

Oceny w tabeli pochodzą od klinicystów i dotyczą dwóch wymyślonych opisów, a nie rozpoznań prawdziwych pacjentów.

Narcystyczne zaburzenie osobowości w DSM-5-TR, ICD-10 i ICD-11

Narcystyczne zaburzenie osobowości ma w DSM-5-TR osobną kategorię w klastrze B, w ICD-10 pojawia się jako określenie wśród innych określonych zaburzeń osobowości (F60.8), a ICD-11 nie ma osobnej kategorii narcystycznej. W ICD-11 zaburzenie osobowości (6D10) ocenia się według nasilenia: łagodne, umiarkowane albo ciężkie.

Cechy opisują domeny osobowości. Domena Dissociality obejmuje egocentryzm: poczucie, że należy się wszystko, czego się chce. Należą do niego oczekiwanie podziwu oraz zachowania szukające uwagi. WHO opisuje też gniew, gdy podziw nie nadchodzi.

Domena Dissociality obejmuje również brak empatii. Opis WHO zaznacza, że osoba o wysokim nasileniu tej domeny nie musi nie rozumieć uczuć innych, tylko się nimi nie interesuje.

WHO dodaje uwagę kulturową: egocentryzm akceptowany w kulturach indywidualistycznych może zostać uznany za narcystyczny w kulturach kolektywistycznych. W polskiej dokumentacji medycznej obowiązują obecnie kody ICD-10.

Kto i jak rozpoznaje narcystyczne zaburzenie osobowości?

Rozpoznanie narcystycznego zaburzenia osobowości opiera się według MedlinePlus na ocenie psychologicznej czasu trwania oraz nasilenia objawów. Ocenę objawów może prowadzić psycholog przygotowany do diagnostyki. Formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza, który ocenia, czy objawy spełniają kryteria zaburzenia.

Według ICD-11 zaburzenie osobowości to utrwalone trudności w funkcjonowaniu własnego „ja” (na przykład tożsamość i samoocena) albo w relacjach z innymi. Wzorzec trwa długo (WHO podaje przykładowo 2 lata lub dłużej). Występuje w wielu sytuacjach i wiąże się z cierpieniem lub istotnym upośledzeniem funkcjonowania.

Rozpoznania nie stawia się, gdy zachowania odpowiadają etapowi rozwoju albo wynikają z czynników społecznych lub kulturowych. Test z internetu nie zastępuje oceny. W PsychoNovatis możesz zamówić badanie SCID-5-PD z opinią, a rozpoznanie medyczne stawia lekarz.

PsychoLogic

„Nie chcę żyć”: co powiedzieć, gdy słyszysz to od swojego dziecka?

Jak częste jest zaburzenie narcystyczne w populacji?

Częstość narcystycznego zaburzenia osobowości w badaniach populacji ogólnej wynosi od 0% do 6,2%, a średnia z siedmiu badań to 1,06%. Dane pochodzą z przeglądu Dhawan i współpracowników z 2010 roku, który objął badania dorosłych w próbach nieklinicznych. Pięć z siedmiu badań uzyskało 5 z 6 punktów w skali jakości.

Najwyższy wynik dała ankieta Stinsona z zespołem (2008) wśród 34 653 dorosłych w USA, przeprowadzona w wywiadach twarzą w twarz w latach 2004-2005. Kryteria DSM-IV w ciągu życia spełniało 7,7% mężczyzn i 4,8% kobiet.

Współwystępowały z nim zaburzenia używania substancji i zaburzenia nastroju. Występowały też zaburzenia lękowe oraz inne zaburzenia osobowości. Autorzy zaznaczają, że narcystyczne zaburzenie osobowości mogło być mniej stałe, niż opisywał DSM-IV.

Ankieta objęła Stany Zjednoczone i kryteria DSM-IV, więc nie podaje częstości w Polsce.

Skąd się bierze zaburzenie narcystyczne?

Przyczyna narcystycznego zaburzenia osobowości jest nieznana, a według MedlinePlus rolę odgrywają prawdopodobnie wczesne doświadczenia życiowe, takie jak mało wrażliwe rodzicielstwo. Przegląd z 2022 roku opisuje wieloczynnikowe podłoże zaburzenia z możliwymi poprzednikami rozwojowymi i temperamentalnymi. Żadne z tych źródeł nie wskazuje jednej przyczyny.

Mechanizmy dotyczą regulacji samooceny oraz regulacji emocji. Obejmują też styl poznawczy, relacje z innymi, empatię.

Czy narcystyczne zaburzenie osobowości da się leczyć?

MedlinePlus wymienia psychoterapię jako leczenie narcystycznego zaburzenia osobowości, ale praca z 2024 roku stwierdza, że żadne leczenie tego zaburzenia nie zostało empirycznie potwierdzone (Blay i współpracownicy). Względny konsensus dotyczy znaczenia psychoedukacji. Żadne badanie leczenia nie spełniło kryteriów włączenia przeglądu z 2010 roku (przeszukanie baz do sierpnia 2008).

Z przeglądu z 2022 roku wynika, że badania podłużne wskazują na możliwość poprawy. Jest ona stopniowa i powolna.

Większość opracowanych metod leczenia ma wspólne elementy: jasne cele i dbałość o ramy terapii. Zwracają uwagę na relacje oraz samoocenę. Budują przymierze terapeutyczne i monitorują reakcje terapeuty.

O lekach decyduje lekarz psychiatra. W PsychoNovatis farmakoterapia odbywa się poza placówką, bo w zespole nie ma psychiatry.

Co zrobić dziś, jeśli rozpoznajesz u siebie te cechy?

Jeśli cechy narcystycznego zaburzenia osobowości powtarzają się u Ciebie od lat i psują relacje lub pracę, umów konsultację psychologiczną. MedlinePlus wymienia wśród powikłań nadużywanie alkoholu lub narkotyków. Wymienia też zaburzenia nastroju i lękowe oraz problemy w relacjach, w pracy lub w rodzinie.

W PsychoNovatis prowadzimy psychoterapię w nurcie poznawczo-behawioralnym w Lublinie oraz online przez Medfile i ZnanyLekarz. Przyjmujemy dorosłych i młodzież od 15. roku życia, a sesja trwa 50 minut. Przed terapią właściwą odbywają się średnio 3 do 4 konsultacje, na ostatniej omawiamy kierunek terapii. Stawki podaje cennik.

Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Gdy zagrożenia życia nie ma, a myśli samobójcze narastają, zgłoś się na SOR lub do izby przyjęć albo zadzwoń pod 800 70 2222 (dorośli, całodobowo, bezpłatnie). Drogi pomocy opisuje tekst o kryzysie psychicznym.