Osobowość unikająca: objawy, różnice wobec fobii społecznej i leczenie

Co to jest osobowość unikająca?

Osobowość unikająca to potoczna nazwa zaburzenia, które ICD-10 opisuje jako Anxious [avoidant] personality disorder (F60.6). Opis obejmuje napięcie, niepewność, poczucie niższości. Dochodzi do tego stała tęsknota za byciem lubianym oraz akceptowanym. Osoba ogranicza bliskie więzi i unika części aktywności, bo przesadnie ocenia związane z nimi zagrożenia.

Typ unikający (avoidant) występuje też w DSM-5, klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Rozpoznanie stawia lekarz, a opis w internecie nie zastępuje oceny.

Jak ICD-10 i ICD-11 opisują osobowość unikającą?

W ICD-10 osobowość unikająca ma własny opis (F60.6), a ICD-11 nie ma dla niej osobnego typu. ICD-10 mówi o napięciu i niepewności oraz o poczuciu niższości. Wymienia nadwrażliwość na odrzucenie i krytykę. Opisuje też ograniczone więzi oraz unikanie niektórych aktywności z powodu przesadnej oceny zagrożeń.

ICD-11 ocenia nasilenie zaburzenia osobowości i opisuje cechy domenami. Domena Detachment obejmuje unikanie kontaktów społecznych oraz brak przyjaźni. Obejmuje też unikanie bliskości. Domena Negative Affectivity obejmuje między innymi niskie poczucie własnej wartości i brak pewności siebie. Osobne rozpoznanie osobowości unikającej w ICD-11 nie występuje.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Czym osobowość unikająca różni się od fobii społecznej?

Od fobii społecznej osobowość unikająca różni się zakresem. Fobia społeczna to według NHS długotrwały i przytłaczający lęk przed sytuacjami społecznymi. Osobowość unikająca to utrwalony wzorzec obejmujący obraz siebie oraz bliskie relacje. Według Lampe (2016) oba rozpoznania dzielą genetyczną podatność, a ich czynniki środowiskowe mogą się różnić.

Według badania Nordahla z zespołem (2016) 54% z 102 osób z fobią społeczną spełniało też kryteria osobowości unikającej. Odróżnienie obu rozpoznań należy do lekarza, bo wymaga wywiadu o całym życiu, nie o jednej sytuacji.

Czym osobowość unikająca różni się od lęku przed odrzuceniem?

Lęk przed odrzuceniem to pojęcie z psychologii, a osobowość unikająca to rozpoznanie z klasyfikacji. Lęk przed odrzuceniem opisuje oczekiwanie odrzucenia i silną reakcję na nie. W osobowości unikającej nadwrażliwość na odrzucenie to jedna z cech. Lęk przed odrzuceniem nie jest nazwą rozpoznania, tylko opisem mechanizmu.

Jeśli Twój lęk dotyczy głównie ocen i odrzucenia przez grupę, osobny tekst opisuje go szerzej. Jeśli unikanie obejmuje też bliskie relacje i trwa od lat, rozmowa z lekarzem lub psychologiem przygotowanym do diagnostyki pomoże ocenić, o co chodzi.

Ile osób ma osobowość unikającą i skąd się ona bierze?

W badaniach populacyjnych osobowość unikająca dotyczy od 0,8% do 5% osób, a średnia ważona z przeglądu z 2021 roku wynosi 3,3%. W amerykańskim badaniu NESARC na 43 093 dorosłych (kryteria DSM-IV) odsetek wyniósł 2,36%, a ryzyko było większe u kobiet niż u mężczyzn.

Lampe (2016) wiąże w przeglądzie osobowość unikającą z ujemnym obrazem siebie, skłonnością do wstydu, nadwrażliwością w kontaktach z ludźmi. Wymienia też temperament z silną negatywną oraz słabą pozytywną emocjonalnością i doświadczenia z zaniedbującymi albo chłodnymi emocjonalnie rodzicami. Średnia ważona dziedziczności wyniosła 0,55 (Reich i Schatzberg, 2021).

Kto rozpoznaje osobowość unikającą i jak przebiega ocena?

Rozpoznanie osobowości unikającej stawia lekarz, a ocenę objawów może prowadzić psycholog przygotowany do diagnostyki. Ocena dotyczy wzorca utrwalonego na długo: ICD-11 podaje dla zaburzeń osobowości próg przykładowo 2 lata lub dłużej, w wielu sytuacjach, a nie w jednej relacji. Lekarz odróżnia też wzorzec od skutków innych zaburzeń psychicznych.

Nasza placówka prowadzi dla dorosłych badanie SCID-5-PD z pisemną opinią. To ustrukturyzowany wywiad do oceny zaburzeń osobowości według DSM-5. Opisuje go osobny tekst o teście na zaburzenia osobowości.

Jak leczy się osobowość unikającą?

Dla osobowości unikającej dowody są obiecujące dla terapii poznawczo-behawioralnej i terapii schematów, a nieliczne inne podejścia badano dotąd tylko w studiach przypadków (Weinbrecht z zespołem, 2016). Przegląd wskazuje, że leczenie ma obejmować społeczne wycofanie, poczucie niższości i nadwrażliwość na negatywną ocenę.

Badanie z 2024 roku objęło 154 osoby z fobią społeczną i osobowością unikającą. Grupowa terapia schematów oraz grupowa terapia poznawczo-behawioralna dały istotną poprawę, bez istotnej różnicy między nimi. U Nordahla z zespołem (2016) wskaźnik wyzdrowienia z fobii społecznej po 12 miesiącach wyniósł 68% po terapii poznawczej.

Nasza placówka pracuje w nurcie poznawczo-behawioralnym. O lekach decyduje lekarz, a farmakoterapia odbywa się poza placówką.

PsychoLogic

„Nie chcę być ciężarem”: samotność seniorów, której często nie zauważamy

Co zrobić dziś, gdy rozpoznajesz u siebie osobowość unikającą?

Gdy rozpoznajesz u siebie osobowość unikającą, zacznij od zapisania, czego unikasz. Potem umów konsultację zamiast stawiać sobie rozpoznanie. Notatki pokazują specjaliście czas trwania i zakres unikania, czyli to, co odróżnia wzorzec od jednego trudnego okresu. Wystarczą krótkie hasła. Zabierz je na konsultację i napisz wprost, od kiedy to trwa.

1. 1Zapisz pięć sytuacji z ostatnich miesięcy, w których odmówiłeś lub odmówiłaś spotkania albo rozmowy, i dopisz, czego się obawiałeś lub obawiałaś.
2. 2Zaznacz, w jakich obszarach życia się to powtarza: w pracy, w przyjaźniach, w bliskich relacjach.
3. 3Ustal, od kiedy to trwa. Jeśli od wielu lat, napisz to wprost przy konsultacji.
4. 4Umów konsultację z psychologiem lub psychoterapeutą i zabierz notatki.

Kiedy osobowość unikająca wymaga pilnej pomocy?

Osobowość unikająca sama nie jest stanem pilnym, ale przy bezpośrednim zagrożeniu życia, na przykład trwającej próbie samobójczej, zadzwoń pod 112. Pilne są myśli o odebraniu sobie życia albo samookaleczenie, także wtedy, gdy wstyd każe je ukrywać przed bliskimi i przed lekarzem.

Gdy bezpośredniego zagrożenia nie ma, a myśli o śmierci są silne, możesz pojechać na SOR lub do izby przyjęć albo zadzwonić na całodobową linię wsparcia dla dorosłych 800 70 2222.

Jak pomagamy przy osobowości unikającej w PsychoNovatis?

Przy osobowości unikającej PsychoNovatis prowadzi psychoterapię poznawczo-behawioralną lęku przed odrzuceniem oraz fobii społecznej, a dorosłym oferuje badanie SCID-5-PD z opinią. Przyjmujemy dorosłych i młodzież od 15 roku życia. Dzieci nie przyjmujemy. Sesja trwa 50 minut, a leczenia psychiatrycznego w placówce nie prowadzimy.

Przed terapią właściwą odbywają się średnio 3-4 konsultacje, zależnie od przypadku. Na ostatniej omawiamy kierunek terapii. Terapię prowadzimy w Lublinie albo online przez szyfrowane kanały Medfile oraz ZnanyLekarz. Stawki znajdziesz w cenniku.