Jak wygląda terapia schematów krok po kroku

Z jakich faz składa się terapia schematów?

Terapia schematów ma dwie fazy: diagnozę i edukację, potem zmianę. W pierwszej z nich Ty i terapeuta szukacie wzorców, które powtarzają się w Twoim życiu. Szukacie też ich źródeł i związku z problemem, z którym się zgłosiłaś lub zgłosiłeś. Dopiero kiedy macie ten obraz, zaczyna się praca nad zmianą.

W fazie zmiany terapeuta łączy cztery rodzaje strategii: poznawcze, doświadczeniowe, behawioralne, pracę w relacji terapeutycznej, które służą zmianie sposobu myślenia, odczuwania, działania. Różnice wobec klasycznej terapii poznawczej opisuje osobny tekst.

Terapeuta zwykle zaczyna fazę zmiany od pracy poznawczej, potem wprowadza techniki doświadczeniowe, a później behawioralne przełamywanie wzorców zachowań. Wraca przy tym do wcześniejszych metod, gdy jest to potrzebne, zależnie od tego, które schematy, style radzenia sobie lub tryby są akurat aktywne. Relacja z terapeutą towarzyszy całemu procesowi od pierwszej do ostatniej sesji.

• Strategie poznawcze uczą traktować schemat jak hipotezę do sprawdzenia, nie jak niepodważalny fakt o sobie.
• Strategie doświadczeniowe pozwalają poczuć to, co strategie poznawcze pozwalają tylko zrozumieć.
• Przełamywanie wzorców zachowań zmienia konkretne, powtarzalne zachowania, które przez lata potwierdzały schemat.
• Relacja z terapeutą jest jednocześnie źródłem informacji o schematach i miejscem, w którym część z nich można leczyć.

Co dzieje się na pierwszych spotkaniach?

Pierwsze spotkania w terapii schematów służą ocenie. Terapeuta prowadzi wywiad i pyta o Twoją historię, a potem o cele, które chcesz osiągnąć dzięki tej pracy. Prosi też o wypełnienie kwestionariuszy, żeby wspólnie zacząć szukać schematów, które stoją za Twoimi trudnościami.

Zaczyna się od rozmowy o problemie, z którym się zgłaszasz, a potem terapeuta pyta o cele, które chcesz osiągnąć. Pyta też o ukierunkowaną historię życia. Szuka powtarzających się emocji i zachowań z przeszłości. Sprawdza, czy trudność jest jednorazowa, czy ma dłuższy wzorzec.

Zanim zaczniecie pracę nad schematami, terapeuta sprawdza, czy ten moment jest dla Ciebie odpowiedni. Autorzy metody piszą, że przy ostrym kryzysie albo nasilonych objawach, które wymagają natychmiastowej uwagi, najpierw zajmują się nimi, a dopiero potem wracają do pracy nad schematami. Kolejność pracy bywa więc różna, zależnie od tego, co akurat dzieje się w Twoim życiu.

W ramach zadania domowego wypełniasz kilka kwestionariuszy samoopisowych. Wśród nich jest formularz oceny historii życia, Kwestionariusz Schematów Younga, który ocenia Twoje schematy, i Kwestionariusz Postaw Rodzicielskich Younga. Dochodzą do tego Kwestionariusz Unikania Younga-Rygha oraz Kwestionariusz Kompensacji Younga, które pomagają ocenić unikanie i nadmierną kompensację. Nie przytaczamy tu treści tych narzędzi, bo są chronione prawem autorskim.

Terapeuta wraca do wypełnionego kwestionariusza i pyta o stwierdzenia ocenione najwyżej oraz o to, co za nimi stoi w Twojej historii. Kolejny krok to praca wyobrażeniowa w celach diagnostycznych: terapeuta prosi o zamknięcie oczu i pozwolenie, by obraz pojawił się sam, najpierw obraz bezpiecznego miejsca, a potem trudnej sytuacji z dzieciństwa.

Chodzi o to, żeby połączyć ten obraz z Twoim obecnym życiem. Wszystko to składa się w konceptualizację przypadku: terapeuta porządkuje informacje o Twoich schematach, ich źródłach, stylach radzenia sobie i temperamencie emocjonalnym w jeden spójny obraz. Ta konceptualizacja to robocza hipoteza, którą terapeuta modyfikuje wraz z nowymi informacjami, a nie gotowa formuła narzucona od razu. Na tym etapie dowiadujesz się też więcej o samym modelu, w tym o pełnej liście osiemnastu schematów, z których terapeuta pomaga wybrać te, które faktycznie Cię dotyczą.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Na czym polegają strategie poznawcze?

Strategie poznawcze w terapii schematów uczą Cię traktować schemat jak hipotezę do sprawdzenia, a nie jak niepodważalny fakt o sobie. Terapeuta i Ty analizujecie razem dowody, które przez lata zdawały się potwierdzać schemat, sprawdzając, czy rzeczywiście są tak jednoznaczne, jak się wydawały. Szukacie też dla nich innych, bardziej życzliwych wyjaśnień.

Dowody z dzieciństwa terapeuta pomaga zobaczyć inaczej: jako skutek ograniczeń rodzica, nie wady dziecka. Jeśli dowód pochodzi z dorosłego życia, sprawdzacie, czy to nie sam schemat kierował Twoimi wyborami, na przykład doborem partnera. W ten sposób mógł się sam potwierdzać. Osobno spisujecie zalety i wady dotychczasowego stylu radzenia sobie ze schematem, żeby dostrzec, co on Ci daje, a co kosztuje.

Kolejnym krokiem bywa dialog między stroną schematu a zdrową stroną, prowadzony metodą pustego krzesła. Dosłownie zmieniasz krzesła. Na jednym mówisz głosem schematu, na drugim głosem zdrowej części siebie, która go podważa.

Z tej pracy powstają karty przypominające, czyli krótkie notatki z najsilniejszymi argumentami przeciwko schematowi, które nosisz przy sobie i czytasz, kiedy schemat się uruchamia. W dalszej części terapii dochodzi do tego dziennik schematów. Zapisujesz w nim krótko: co Cię uruchomiło, jakie pojawiły się myśli i uczucia, a potem szukasz zdrowszej reakcji.

Zwykle łatwiej przychodzi spisanie dowodów, które schemat potwierdzają, ponieważ schemat przez lata był przyjmowany jako prawdziwy. Trudniej znaleźć dowody przeciwne, więc terapeuta pomaga je odnaleźć, dopytując wprost o osoby, które Cię lubiły, i o dobre rzeczy, które udało Ci się zrobić. Ta różnica w łatwości sama w sobie pokazuje, jak mocno schemat filtruje to, co pamiętasz.

Na czym polegają strategie doświadczeniowe?

Strategie doświadczeniowe w terapii schematów pomagają poczuć to, co strategie poznawcze pozwalają tylko zrozumieć. Mają dwa cele: wywołanie emocji związanych ze schematem oraz danie Ci doświadczenia ograniczonego powtórnego rodzicielstwa, czyli częściowego zaspokojenia potrzeb emocjonalnych, których zabrakło w dzieciństwie. Terapeuta towarzyszy Ci w tym procesie krok po kroku, nie zostawiając Cię samej lub samego z trudnymi emocjami.

Główną techniką jest praca z wyobrażeniami i dialog, które wcześniej służyły diagnozie. W fazie zmiany nie służą już przede wszystkim rozpoznawaniu schematów, lecz pracy nad nimi na poziomie emocjonalnym. Autorzy metody piszą, że dla wielu osób to właśnie ten rodzaj pracy przynosi najgłębszą zmianę: pozwala przejść od wiedzy, że schemat jest fałszywy, do przekonania na poziomie emocji, a nie tylko rozumu.

Dialogi wyobrażeniowe pozwalają rozmawiać w wyobraźni z osobami, które przyczyniły się do powstania schematu, najpierw z rodzicami. Terapeuta pomaga Ci wyrazić gniew i żal związane z tym, czego zabrakło w dzieciństwie, dzięki czemu zyskujesz dystans do schematu, zamiast dalej traktować jego głos jak własny.

Osobną techniką jest ograniczone powtórne rodzicielstwo w pracy z wyobrażeniami. Terapeuta zwraca się w wyobraźni do Twojego Wrażliwego Dziecka i daje mu choć trochę tego, czego zabrakło, na przykład uwagę czy poczucie bezpieczeństwa. Z czasem tę rolę przejmuje Twój własny Zdrowy Dorosły, wzorując się na terapeucie, dzięki czemu możesz sam częściowo zaspokajać te potrzeby. Więcej o tej pracy znajdziesz w tekście o pracy z wewnętrznym dzieckiem.

Zwłaszcza na początku tej pracy terapeuta może zaczynać i kończyć ćwiczenie obrazem bezpiecznego miejsca. To pomaga złagodzić emocje, zanim wrócisz do codziennego życia po sesji.

Na czym polega przełamywanie wzorców zachowań?

Przełamywanie wzorców zachowań to etap terapii, w którym zmieniasz konkretne, powtarzalne zachowania, które przez lata potwierdzały Twój schemat. Terapeuta i Ty spisujecie listę takich zachowań i korzystacie z konceptualizacji przypadku oraz szczegółowych opisów trudnych sytuacji. Pomocna bywa też praca z wyobrażeniami, obserwacja relacji terapeutycznej, informacje od bliskich za Twoją zgodą, albo ponowna analiza kwestionariuszy.

Praca obejmuje reakcje wynikające z trzech stylów radzenia sobie, czyli podporządkowania się schematowi, unikania, nadmiernej kompensacji, a czasem też większe decyzje życiowe, na przykład wybór partnera czy zawodu, które schemat wzmacniają. Autorzy metody proponują zacząć od zachowania, które sprawia najwięcej cierpienia, a nie od najłatwiejszego, jak bywa w klasycznym treningu umiejętności, chyba że to zachowanie Cię przytłacza: wtedy terapeuta wybiera najtrudniejsze z tych, które na razie jesteś w stanie zmienić.

Zanim spróbujesz nowego zachowania w praktyce, najpierw ćwiczysz je na sesji. Robisz to w wyobraźni i przez odgrywanie ról z terapeutą, który pomaga znaleźć motywację, łącząc obecne zachowanie z jego źródłem w dzieciństwie.

Efektem jest zadanie domowe: konkretne, zapisane zachowanie do wypróbowania w prawdziwej sytuacji, poprzedzone przeczytaniem karty przypominającej. Na kolejnej sesji omawiacie, co się udało, a czego nie. W razie potrzeby dzielicie zadanie na mniejsze kroki.

Sygnałem gotowości do tego etapu, jak piszą autorzy metody, jest to, że potrafisz nazwać swój schemat w chwili, gdy się uruchamia, rozumiesz jego źródła i umiesz prowadzić dialog ze zdrową stroną, nie tylko na poziomie rozumu, ale i emocji. Terapeuta ocenia to razem z Tobą.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Jaka jest rola relacji z terapeutą?

Relacja z terapeutą jest jednocześnie źródłem informacji o Twoich schematach i miejscem, w którym część z nich można leczyć. Schematy i style radzenia sobie ujawniają się także w kontakcie z terapeutą. To, jak reagujesz na spóźnienie, uwagę czy pytanie, bywa dla niego równie ważną wskazówką jak to, co opowiadasz o swoim życiu poza gabinetem.

Schematy bywają widoczne w drobiazgach: w tym, czy łatwo Ci zaufać terapeucie, czy raczej sprawdzasz go nieufnie, czy często prosisz terapeutę o podejmowanie decyzji lub pomoc w zadaniach, z którymi możesz próbować radzić sobie samodzielnie, czy przeciwnie, trudno Ci przyjąć jakąkolwiek pomoc. Nie oznacza to, że każde spóźnienie albo trudne pytanie coś diagnozuje, ale bywa punktem wyjścia do rozmowy.

Styl, w jakim pracuje terapeuta schematów, autorzy nazywają empatyczną konfrontacją. Z jednej strony okazuje zrozumienie dla tego, skąd wzięło się dane przekonanie, z drugiej konsekwentnie pokazuje, że dziś już Ci nie służy.

Drugim elementem jest ograniczone powtórne rodzicielstwo, czyli sytuacja, w której terapeuta, w granicach relacji zawodowej, częściowo daje Ci to, czego zabrakło w dzieciństwie, na przykład stałą uwagę czy akceptację. W tej relacji terapeuta może też modelować tryb Zdrowego Dorosłego, który stopniowo rozwijasz i przyswajasz.

Co robisz między sesjami?

Między sesjami wykonujesz zadania domowe: od wypełniania kwestionariuszy na początku terapii po czytanie kart przypominających i próbowanie nowych zachowań w późniejszych fazach. We wczesnej fazie to głównie formularze. Wypełniasz je samodzielnie w domu, żeby zaoszczędzić cenny czas sesji na ich wspólne omówienie z terapeutą.

Zadania w fazie zmiany są bardziej konkretne. Czytasz kartę przypominającą przed trudną rozmową. Próbujesz nowego zachowania i zapisujesz, co się stało: jakie było Twoje samopoczucie i jak zareagowała druga osoba. Niektórzy pacjenci prowadzą też dziennik schematów.

Zapisują w nim sytuację oraz myśli i uczucia, które towarzyszyły uruchomieniu schematu, a potem szukają zdrowszej reakcji. Autorzy metody podkreślają, że omówienie zadania domowego na kolejnej sesji jest równie ważne jak samo jego wykonanie. Gdy terapeuta o nie nie zapyta, łatwo stracić motywację, żeby wykonywać kolejne.

Osobnym zadaniem bywa lektura. Autorzy metody polecają pacjentom książkę, w której te same wzorce nazywane są pułapkami życiowymi, żeby łatwiej rozpoznać je we własnej historii i mocniej się z nimi zmierzyć.

Z czym bywa trudno w trakcie terapii?

Najczęstszą trudnością w terapii schematów jest unikanie: pacjentom trudno wykonać ćwiczenie z wyobraźnią, wypełnić kwestionariusz albo zrealizować zadanie domowe, mimo że się na nie umówili. Przy pracy z wyobraźnią unikanie może wyglądać na przykład tak, że obraz nie chce się pojawić albo pozostaje bardzo ogólnikowy.

Autorzy metody piszą, że zwykle pomaga wtedy powtórne wyjaśnienie tego, po co ta praca jest potrzebna. Pomaga też rozpoczęcie od łagodniejszych obrazów, zanim pojawią się te trudniejsze emocjonalnie. Przy zmianie zachowań trudność bywa inna: pacjent rozumie już swój schemat na poziomie rozumu, ale gdy przychodzi do działania, coś go blokuje.

Czasem chodzi o silny lęk albo gniew, czasem o tryb dziecięcy, który przejmuje kontrolę w kluczowym momencie. Terapeuta wtedy szuka razem z pacjentem źródła tej blokady, zamiast po prostu ponawiać to samo zadanie domowe bez zmian.

Jeśli opór okazuje się trwały, autorzy metody dopuszczają nawet czasową przerwę w terapii, do której pacjent wraca, gdy poczuje się gotowy. Nie jest to porażka, tylko czas potrzebny na to, żeby dojrzeć do zmiany.

Gdy nic innego nie pomaga, terapeuta może zaproponować drobną nagrodę za wykonanie trudnego zadania, na przykład coś przyjemnego dla siebie po udanej próbie. Czasem nawet samo zgłoszenie sukcesu terapeucie działa jako wzmocnienie.

Kiedy umówić się na konsultację?

Jeśli ten opis brzmi znajomo i zastanawiasz się, czy metoda oparta na schematach mogłaby Ci pomóc, konsultacja z terapeutą to naturalny pierwszy krok, żeby to sprawdzić. Sama rozmowa niczego nie przesądza, pozwala tylko lepiej zrozumieć, co stoi za Twoimi trudnościami.