Terapia schematówArtykuł
12 min czytania
Marcela Kwiecień

Autor

Marcela Kwiecień

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Dwie osoby przy niskim stoliku w gabinecie, jedna wskazuje palcem odręczny schemat ze strzałkami, obok kubki herbaty

Jak przebiega terapia schematów? Krok po kroku

Z jakich faz składa się terapia schematów?

Terapia schematów ma dwie fazy: diagnozę i edukację, potem zmianę. W pierwszej Ty i terapeuta szukacie wzorców, które powtarzają się w Twoim życiu, ich źródeł i związku z problemem, z którym przychodzisz. Dopiero kiedy macie ten obraz, zaczyna się praca nad zmianą.

W fazie zmiany terapeuta łączy cztery rodzaje strategii: poznawcze, doświadczeniowe, behawioralne i pracę w relacji terapeutycznej, które służą zmianie sposobu myślenia, odczuwania i działania. W odróżnieniu od klasycznej terapii poznawczej wśród strategii są więc także doświadczeniowe i praca na relacji.

Terapeuta zwykle zaczyna od pracy poznawczej, potem wprowadza techniki doświadczeniowe, a później behawioralne przełamywanie wzorców. Wraca przy tym do wcześniejszych metod, gdy jest to potrzebne, zależnie od tego, które schematy, style radzenia sobie lub tryby są akurat aktywne. Relacja z terapeutą towarzyszy całemu procesowi od pierwszej do ostatniej sesji.

  • Strategie poznawcze uczą traktować schemat jak hipotezę do sprawdzenia, nie jak niepodważalny fakt o sobie.
  • Strategie doświadczeniowe pozwalają poczuć to, co strategie poznawcze pozwalają tylko zrozumieć.
  • Przełamywanie wzorców zachowań zmienia konkretne, powtarzalne zachowania, które przez lata potwierdzały schemat.
  • Relacja z terapeutą jest jednocześnie źródłem informacji o schematach i miejscem, w którym część z nich można leczyć.

Co dzieje się na pierwszych spotkaniach terapii schematów?

Pierwsze spotkania w terapii schematów służą ocenie: terapeuta rozmawia z Tobą o problemie, z którym przychodzisz, o Twojej historii życia i o celach, które chcesz osiągnąć. Szuka powtarzających się emocji i zachowań z przeszłości oraz sprawdza, czy trudność jest jednorazowa, czy ma dłuższy wzorzec.

Zanim zaczniecie pracę nad schematami, terapeuta sprawdza, czy ten moment jest dla Ciebie odpowiedni. Autorzy metody piszą, że przy ostrym kryzysie albo nasilonych objawach, które wymagają natychmiastowej uwagi, najpierw zajmują się nimi, a dopiero potem wracają do schematów.

W ramach zadania domowego wypełniasz kilka kwestionariuszy samoopisowych: o historii życia, o Twoich schematach, o postawach rodziców oraz o unikaniu i nadmiernej kompensacji. Terapeuta wraca potem do wypełnionego kwestionariusza i pyta o stwierdzenia ocenione najwyżej oraz o to, co za nimi stoi w Twojej historii.

Kolejny krok to praca wyobrażeniowa w celach diagnostycznych: terapeuta prosi o zamknięcie oczu i pozwolenie, by obraz pojawił się sam, najpierw obraz bezpiecznego miejsca, a potem trudnej sytuacji z dzieciństwa. Chodzi o to, żeby połączyć go z Twoim obecnym życiem.

Wszystko to składa się w konceptualizację przypadku: terapeuta porządkuje informacje o Twoich schematach, ich źródłach, stylach radzenia sobie i temperamencie emocjonalnym w jeden spójny obraz. To robocza hipoteza, którą modyfikuje wraz z nowymi informacjami. Wspólnie wybieracie wtedy z osiemnastu schematów te, które faktycznie Cię dotyczą.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Na czym polegają strategie poznawcze w terapii schematów?

Strategie poznawcze w terapii schematów uczą Cię traktować schemat jak hipotezę do sprawdzenia, a nie jak niepodważalny fakt o sobie. Razem z terapeutą analizujecie dowody, które przez lata zdawały się potwierdzać schemat, sprawdzając, czy rzeczywiście są tak jednoznaczne, jak się wydawały, i szukacie dla nich innych, bardziej życzliwych wyjaśnień.

Dowody z dzieciństwa terapeuta pomaga zobaczyć inaczej: jako skutek ograniczeń rodzica, nie wady dziecka. Jeśli dowód pochodzi z dorosłego życia, sprawdzacie, czy to nie sam schemat kierował Twoimi wyborami, na przykład doborem partnera. W ten sposób mógł się sam potwierdzać. Osobno spisujecie zalety i wady dotychczasowego stylu radzenia sobie ze schematem, żeby dostrzec, co on Ci daje, a co kosztuje.

Kolejnym krokiem bywa dialog między stroną schematu a zdrową stroną, prowadzony metodą pustego krzesła. Na jednym krześle mówisz głosem schematu, na drugim głosem zdrowej części siebie, która go podważa.

Z tej pracy powstają karty przypominające, czyli krótkie notatki z najsilniejszymi argumentami przeciwko schematowi, które czytasz, kiedy schemat się uruchamia. Później dochodzi dziennik schematów: zapisujesz w nim, co Cię uruchomiło, jakie pojawiły się myśli i uczucia, a potem szukasz zdrowszej reakcji.

Łatwiej spisać dowody, które schemat potwierdzają, bo przez lata był przyjmowany jako prawdziwy. Trudniej znaleźć dowody przeciwne, więc terapeuta dopytuje o osoby, które Cię lubiły, i o dobre rzeczy, które Ci się udały. Ta różnica sama pokazuje, jak mocno schemat filtruje to, co pamiętasz.

Na czym polegają strategie doświadczeniowe, w tym praca z wyobraźnią?

Strategie doświadczeniowe pomagają poczuć to, co strategie poznawcze pozwalają tylko zrozumieć. Mają dwa cele: wywołanie emocji związanych ze schematem oraz dane Ci doświadczenie ograniczonego powtórnego rodzicielstwa, czyli częściowego zaspokojenia potrzeb, których zabrakło w dzieciństwie. Terapeuta towarzyszy Ci w tym krok po kroku.

Główną techniką jest praca z wyobrażeniami i dialog, które wcześniej służyły diagnozie. W fazie zmiany służą pracy nad schematami na poziomie emocjonalnym. Dla wielu osób to właśnie ten rodzaj pracy przynosi najgłębszą zmianę: pozwala przejść od wiedzy, że schemat jest fałszywy, do przekonania na poziomie emocji, a nie tylko rozumu.

Dialogi wyobrażeniowe pozwalają rozmawiać w wyobraźni z osobami, które przyczyniły się do powstania schematu, najpierw z rodzicami. Terapeuta pomaga Ci wyrazić gniew i żal związane z tym, czego zabrakło, dzięki czemu zyskujesz dystans do schematu, zamiast traktować jego głos jak własny.

Osobną techniką jest ograniczone powtórne rodzicielstwo w pracy z wyobrażeniami. Terapeuta zwraca się w wyobraźni do Twojego Wrażliwego Dziecka i daje mu choć trochę tego, czego zabrakło, na przykład uwagę czy poczucie bezpieczeństwa. Z czasem tę rolę przejmuje Twój własny Zdrowy Dorosły, dzięki czemu możesz częściowo sam zaspokajać te potrzeby, co opisuje praca z wewnętrznym dzieckiem.

Zwłaszcza na początku terapeuta może zaczynać i kończyć ćwiczenie obrazem bezpiecznego miejsca, co łagodzi emocje, zanim wrócisz do codziennego życia po sesji.

Na czym polega przełamywanie wzorców zachowań?

Przełamywanie wzorców zachowań to etap terapii, w którym zmieniasz konkretne, powtarzalne zachowania, które przez lata potwierdzały Twój schemat. Razem z terapeutą spisujecie ich listę, korzystając z konceptualizacji przypadku i opisów trudnych sytuacji, a pomocna bywa też praca z wyobrażeniami, obserwacja relacji terapeutycznej i informacje od bliskich za Twoją zgodą.

Praca obejmuje reakcje wynikające z trzech stylów radzenia sobie, czyli podporządkowania się schematowi, unikania i nadmiernej kompensacji, a czasem też większe decyzje życiowe, na przykład wybór partnera czy zawodu, które schemat wzmacniają. Autorzy metody proponują zacząć od zachowania, które sprawia najwięcej cierpienia, a nie od najłatwiejszego, chyba że to zachowanie Cię przytłacza: wtedy terapeuta wybiera najtrudniejsze z tych, które na razie jesteś w stanie zmienić.

Zanim spróbujesz nowego zachowania w praktyce, najpierw ćwiczysz je na sesji, w wyobraźni i przez odgrywanie ról z terapeutą, który pomaga znaleźć motywację, łącząc obecne zachowanie z jego źródłem w dzieciństwie.

Efektem jest zadanie domowe: konkretne, zapisane zachowanie do wypróbowania w prawdziwej sytuacji, poprzedzone przeczytaniem karty przypominającej. Na kolejnej sesji omawiacie, co się udało, a czego nie, a w razie potrzeby dzielicie zadanie na mniejsze kroki.

Sygnałem gotowości do tego etapu jest to, że potrafisz nazwać swój schemat w chwili, gdy się uruchamia, rozumiesz jego źródła i umiesz prowadzić dialog ze zdrową stroną nie tylko na poziomie rozumu, ale i emocji. Terapeuta ocenia to razem z Tobą.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Jaka jest rola relacji z terapeutą w terapii schematów?

Relacja z terapeutą jest jednocześnie źródłem informacji o Twoich schematach i miejscem, w którym część z nich można leczyć. Schematy i style radzenia sobie ujawniają się także w kontakcie z terapeutą, a to, jak reagujesz na spóźnienie, uwagę czy pytanie, bywa dla niego równie ważną wskazówką jak to, co opowiadasz o życiu poza gabinetem.

Schematy bywają widoczne w drobiazgach: w tym, czy łatwo Ci zaufać terapeucie, czy raczej sprawdzasz go nieufnie, czy często prosisz o podejmowanie decyzji lub pomoc w zadaniach, z którymi możesz sobie poradzić sam, czy przeciwnie, trudno Ci przyjąć jakąkolwiek pomoc. Nie oznacza to, że każde spóźnienie albo trudne pytanie coś diagnozuje, ale bywa punktem wyjścia do rozmowy.

Styl, w jakim pracuje terapeuta schematów, autorzy nazywają empatyczną konfrontacją. Z jednej strony okazuje zrozumienie dla tego, skąd wzięło się dane przekonanie, z drugiej konsekwentnie pokazuje, że dziś już Ci nie służy.

Drugim elementem jest ograniczone powtórne rodzicielstwo: terapeuta, w granicach relacji zawodowej, częściowo daje Ci to, czego zabrakło w dzieciństwie, na przykład stałą uwagę czy akceptację. W tej relacji może też modelować tryb Zdrowego Dorosłego, który stopniowo rozwijasz i przyswajasz.

Co robisz między sesjami terapii schematów?

Między sesjami wykonujesz zadania domowe: od wypełniania kwestionariuszy na początku terapii po czytanie kart przypominających i próbowanie nowych zachowań w późniejszych fazach. Na początku to głównie formularze, które wypełniasz samodzielnie w domu, żeby zaoszczędzić czas sesji na wspólne omówienie ich z terapeutą.

Zadania w fazie zmiany są bardziej konkretne. Czytasz kartę przypominającą przed trudną rozmową. Próbujesz nowego zachowania i zapisujesz, co się stało: jakie było Twoje samopoczucie i jak zareagowała druga osoba. Niektórzy pacjenci prowadzą też dziennik schematów, w którym zapisują sytuację oraz myśli i uczucia towarzyszące uruchomieniu schematu, a potem szukają zdrowszej reakcji.

Omówienie zadania domowego na kolejnej sesji jest równie ważne jak samo jego wykonanie. Gdy terapeuta o nie nie zapyta, łatwo stracić motywację, żeby wykonywać kolejne. Osobnym zadaniem bywa lektura książki, w której te same wzorce nazywane są pułapkami życiowymi, co ułatwia rozpoznanie ich we własnej historii.

Z czym bywa trudno w trakcie terapii schematów?

Najczęstszą trudnością w terapii schematów jest unikanie: trudno wykonać ćwiczenie z wyobraźnią, wypełnić kwestionariusz albo zrealizować zadanie domowe, mimo że się na nie zgodziłeś. Przy pracy z wyobraźnią unikanie może wyglądać na przykład tak, że obraz nie chce się pojawić albo pozostaje bardzo ogólnikowy.

Zwykle pomaga wtedy powtórne wyjaśnienie, po co ta praca jest potrzebna, oraz rozpoczęcie od łagodniejszych obrazów, zanim pojawią się te trudniejsze emocjonalnie. Przy zmianie zachowań trudność bywa inna: rozumiesz już swój schemat na poziomie rozumu, ale gdy przychodzi do działania, coś Cię blokuje.

Czasem chodzi o silny lęk albo gniew, czasem o tryb dziecięcy, który przejmuje kontrolę w ważnym momencie. Terapeuta szuka wtedy razem z Tobą źródła tej blokady, zamiast ponawiać to samo zadanie domowe bez zmian.

Jeśli opór okazuje się trwały, autorzy metody dopuszczają czasową przerwę w terapii, do której wracasz, gdy poczujesz się gotowy. Nie jest to porażka, tylko czas potrzebny, żeby dojrzeć do zmiany. Gdy nic innego nie pomaga, terapeuta może zaproponować drobną nagrodę za wykonanie trudnego zadania, a czasem wzmocnieniem bywa samo zgłoszenie sukcesu terapeucie.

Bibliografia

  1. Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP, rozdz. 1.2, 1.3.2, 2, 3, 4.1, 4.2 i 5.

Często zadawane pytania

Jak wygląda terapia schematów?

Zaczyna się od fazy diagnozy i edukacji: wywiadu, kwestionariuszy, pracy wyobrażeniowej, dzięki którym Ty i terapeuta rozpoznajecie Twoje schematy i ich źródła. Potem następuje faza zmiany, w której terapeuta łączy strategie poznawcze, doświadczeniowe, przełamywanie wzorców zachowań, pracę w relacji terapeutycznej, dopasowując kolejność do tego, co akurat jest najważniejsze.

Czy do terapii schematów trzeba wypełniać testy psychologiczne?

Diagnoza obejmuje kilka kwestionariuszy samoopisowych, które wypełniasz jako zadanie domowe, a potem omawiasz z terapeutą. Rozmawiacie zwłaszcza o stwierdzeniach ocenionych najwyżej i o tym, co za nimi stoi w Twojej historii. Kwestionariusze uzupełnia wywiad oraz praca z wyobraźnią, więc to nie jedyne źródło informacji o Twoich schematach.

Ile trwa sama faza diagnozy w terapii schematów?

Autorzy metody piszą, że czas potrzebny na ocenę bywa różny: w prostszych przypadkach może wystarczyć nawet pięć sesji, a przy silniejszym unikaniu lub nadmiernej kompensacji zwykle potrzeba go więcej. To ustalenie z książki, nie stała reguła obowiązująca każdą osobę.

Czy strategie zmiany następują w ustalonej kolejności?

Terapeuta zwykle zaczyna fazę zmiany od strategii poznawczych, potem przechodzi do pracy z wyobraźnią, a później do zmiany zachowań. Istnieje więc typowa kolejność. W praktyce etapy się przeplatają i wracają do siebie, zależnie od tego, które schematy, style radzenia sobie lub tryby są akurat aktywne. Relacja z terapeutą towarzyszy temu procesowi przez cały czas.

Marcela Kwiecień

mgr Marcela Kwiecień

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Prowadzę terapię par, a jako jedyna w zespole diagnozę ADHD u dorosłych (wywiad DIVA-5). W pracy łączę CBT z Terapią Skoncentrowaną na Rozwiązaniach.

Zobacz profil