Toksyczna matka: co zostaje w dorosłym dziecku

Co znaczy określenie „toksyczna matka”?

„Toksyczna matka” to potoczne określenie, nie rozpoznanie kliniczne. Nie pojawia się w modelu terapii schematów, na którym stoi ten tekst, bo model w ogóle nie ocenia rodziców. Opisuje natomiast, jak środowisko wpływa na zaspokajanie potrzeb dziecka. Wpływa też na jego dalszy rozwój.

Popularność tego określenia w sieci nie czyni go trafniejszym: bywa pierwszym krokiem do zrozumienia siebie, ale może też przedwcześnie zamknąć temat. Sam model terapii schematów Younga mówi o czymś węższym i bardziej konkretnym: o toksycznej frustracji potrzeb jako jednym z 4 typowych wczesnych doświadczeń, nie o typie osobowości matki.

Opisany mechanizm nie jest w książce przypisany do jednej płci rodzica. Ten sam wzorzec sfrustrowanej potrzeby powstaje przy ojcu, opiekunie czy każdej innej osobie, która w dzieciństwie pełniła podobną rolę wobec dziecka. W tym tekście zostajemy przy słowie „matka” dla prostoty, nie dlatego, że model różnicuje rodziców według płci.

Czego potrzebuje dziecko, żeby wyrosnąć zdrowo?

Model terapii schematów Younga wyróżnia 5 podstawowych potrzeb emocjonalnych dziecka, które matka lub inny główny opiekun może zaspokoić albo sfrustrować. Pierwsza to bezpieczna więź z innymi: bezpieczeństwo, opieka, troska, akceptacja. Druga to autonomia: szansa na własną kompetencję i tożsamość oddzieloną od tożsamości rodzica. Trzecia to wolność wyrażania prawdziwych uczuć i potrzeb, nawet tych niewygodnych dla otoczenia.

Bez tej wolności dziecko uczy się chować to, co czuje, żeby nie narazić się na odrzucenie. Czwarta potrzeba bywa pomijana, choć jest równie ważna: to spontaniczność i zabawa, prawo do bycia dzieckiem bez ciągłego nadzoru nad sobą. Piąta to realistyczne granice i samokontrola, uczone stopniowo, a nie narzucane siłą ani całkiem nieobecne. Model uznaje te potrzeby za uniwersalne, choć ich natężenie może być różne.

Zdrowy rozwój nie wymaga rodziny doskonałej. Wymaga środowiska. To ono powinno zaspokajać tych 5 potrzeb na tyle często, żeby dziecko mogło się na nich oprzeć.

Kiedy któraś z nich zostaje sfrustrowana zamiast zaspokojona, dziecko i tak sobie z tym jakoś radzi. Buduje wzorzec. Dotyczy siebie, innych ludzi i relacji, a w terapii schematów nazywa się go schematem. Taki wzorzec nie musi wynikać z jednorazowego zdarzenia ani wyłącznie z długotrwałego niedoboru: książka opisuje kilka różnych dróg, którymi potrzeba dziecka zostaje sfrustrowana.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Co się dzieje, gdy ta potrzeba zostaje sfrustrowana?

Niezaspokojenie potrzeby przez matkę lub innego opiekuna może sprzyjać powstaniu schematu: trwałego wzorca myślenia i odczuwania, który dziecko wynosi z domu w dorosłość. Książka Younga opisuje 4 drogi, którymi do tego dochodzi. Pierwsza to toksyczna frustracja potrzeb: dziecku brakuje w domu stabilności, zrozumienia lub miłości.

Kolejne 3 drogi dopełniają obraz. Druga to traumatyzacja lub wiktymizacja, czyli bezpośrednie doświadczenie krzywdy lub przemocy. Trzecia to sytuacja odwrotna: dziecko dostaje za dużo tego, co w mniejszej dawce byłoby zdrowe. Czwarta to selektywna identyfikacja z ważną dla dziecka osobą i przejęcie części jej myśli, uczuć lub zachowań.

Żadna z tych 4 dróg nie jest listą grzechów rodziców, tylko opisem okoliczności, w których potrzeba dziecka nie miała szansy się zaspokoić. Nadmiar pokazuje przy tym, że frustracja nie zawsze znaczy niedobór: dziecko dostaje w nadmiarze coś, co w mniejszej dawce byłoby zdrowe, więc jego potrzeba autonomii albo granic i tak zostaje sfrustrowana, tylko inną drogą. Dlatego obraz surowej, krzyczącej matki z internetu pasuje tylko do części historii. Do reszty czasem pasuje dom, w którym dziecko było chronione przed każdym dyskomfortem, a innym razem dom, w którym nikt niczego nie pilnował.

Bywa też, że u źródła stoi wprost krzywda: dziecko doświadcza przemocy albo staje się jej ofiarą, i to najbardziej dosłowne znaczenie słowa „toksyczny” też ma w tym modelu swoje miejsce. Te 4 drogi to jednak osobny podział od tego, co dzieje się dalej. 18 wzorców, które mogą z nich wyrosnąć, model Younga grupuje w 5 szerszych obszarów, nazwanych w polskim wydaniu Rozłączeniem i odrzuceniem, Osłabioną autonomią i brakiem dokonań, Nakierowaniem na innych, Uszkodzonymi granicami oraz Nadmierną czujnością i zahamowaniem. Dla każdego z nich książka opisuje też typową rodzinę pochodzenia, którą poniższa lista pokazuje w skrócie.

Wszystkie te opisy łączy jedno: to nie są cechy jednej osoby, tylko wzorce środowiska, w którym któraś z 5 potrzeb dziecka regularnie przegrywała z czymś innym. Żaden z tych obszarów nie wymaga krzyku ani przemocy, żeby zostawić w dziecku ślad. Czasem wystarczy to, czego w domu konsekwentnie brakowało, dzień po dniu, przez lata, bez żadnego pojedynczego zdarzenia, które dałoby się wskazać palcem.

• Rozłączenie i odrzucenie to dom, w którym brakowało ciepła: dystans, chłód emocjonalny i nieprzewidywalność, czasem także wycofanie lub wybuchowość, przez co dziecko uczyło się, że na bliskość i akceptację nie zawsze można liczyć.
• Osłabiona autonomia i brak dokonań to dom, w którym rodzic robił za dziecko niemal wszystko, chronił je przed każdym dyskomfortem i podważał jego wiarę we własne siły, gdy tylko próbowało działać samodzielnie.
• Nakierowanie na innych to dom warunkowej akceptacji, w którym miłość i uwagę dostawało się za spełnianie oczekiwań rodzica, nie za bycie sobą, więc dziecko uczyło się tłumić własne potrzeby, żeby nie stracić bliskości.
• Uszkodzone granice to dom permisywny, bez nadzoru i konsekwencji, w którym nikt nie uczył dziecka, gdzie kończy się jego wolność, a zaczyna odpowiedzialność.
• Nadmierna czujność i zahamowanie to dom surowy i wymagający, w którym osiągnięcia, obowiązki i perfekcjonizm liczyły się bardziej niż odpoczynek, radość czy bliskość.

Dlaczego rodzeństwo z tego samego domu ma różne schematy?

Dwoje dzieci wychowanych przez tę samą matkę może wykształcić odmienne schematy, bo dom to tylko połowa równania. Druga połowa to temperament, z którym dziecko się rodzi, zanim cokolwiek wydarzy się w rodzinie. Ten sam dom bywa więc punktem wyjścia do 2 odmiennych historii.

Przychodzi pierwszy. Jedno dziecko od urodzenia bywa spokojniejsze, drugie bardziej lękliwe, jeszcze inne żywiołowe. Widać to, zanim skończy rok.

Wydarzenia z dzieciństwa inaczej odciskają się na dziecku nieśmiałym, a inaczej na dziecku, które łatwo nawiązuje kontakt z otoczeniem. W przykładzie autorów książki dziecko nieśmiałe, gdy spotka je odrzucenie, chowa się przed światem i staje się coraz bardziej wycofane. Dziecko otwarte na ludzi w tej samej sytuacji wychodzi do świata i nawiązuje inne ważne relacje. Żadna z tych 2 reakcji nie jest lepsza ani gorsza, tylko inna, bo inny jest temperament, z którym te dzieci przyszły na świat.

Young zauważył w swojej pracy klinicznej coś jeszcze, podobnie jak Klosko i Weishaar. Skrajne środowisko potrafi przeważyć nad temperamentem. Skrajny temperament potrafi też przeważyć nad środowiskiem.

Bezpieczny dom może z nieśmiałego dziecka zrobić osobę otwartą na ludzi. Silne odrzucenie może z dziecka otwartego zrobić osobę wycofaną. Autorzy zauważają też, że skrajny temperament bywa źródłem objawów, nawet gdy w historii pacjenta brakuje dla nich widocznego uzasadnienia. Różnice temperamentu sprawiają, że dzieci z tego samego domu reagują na to samo inaczej.

Co z tego bywa widoczne w dorosłym życiu?

Wzorzec wyniesiony z domu rodzinnego, w którym główną rolę pełniła matka, najczęściej widać nie w jednym dramatycznym momencie, tylko w powtarzalnych, drobnych reakcjach. Dorosły, który dorastał w chłodzie emocjonalnym, może mieć kłopot z zaufaniem, że bliskość w ogóle jest trwała. Dorosły z domu nadmiernie kontrolującego bywa niepewny przy decyzjach, które inni podejmują bez wahania.

Dorosły z domu warunkowej akceptacji bywa nastawiony na cudze reakcje bardziej niż na własne odczucia, więc pytanie, czego on sam właściwie chce, potrafi go zaskoczyć. Dorosły z domu bez granic może mieć kłopot z odraczaniem przyjemności albo z przyjmowaniem odpowiedzialności, której nikt go wcześniej nie uczył. To są kierunki, nie wyroki. Żaden z nich nie jest gorszy od pozostałych, każdy po prostu inaczej odzywa się dziś w codziennych sytuacjach.

Nie każdy z tych opisów pasuje. U części osób pasuje więcej niż jeden naraz, u innych żaden. Ten fragment nie służy do stawiania sobie rozpoznania przy jednym czytaniu, tylko do zauważenia, że reakcje mają zwykle jakiś początek.

Nic z tego nie jest wyrokiem na całe życie. Celem terapii schematów jest pomoc w znalezieniu bardziej adaptacyjnych sposobów zaspokajania tych samych podstawowych potrzeb, których zabrakło w dzieciństwie.

Czego ten tekst nie robi?

Ten tekst nie stawia diagnozy Twojej matce ani nikomu innemu. Taka diagnoza wymaga rozmowy z konkretną osobą, nie opisu z artykułu. Nie znajdziesz tu listy dziesięciu cech toksycznej matki do odhaczenia, bo model terapii schematów Younga opisuje wzorce środowiska, nie typy ludzi. Nie chodzi też o rozliczenie rodziny, tylko o nazwanie mechanizmu, z którym dziś próbujesz sobie radzić.

Artykuł nie namawia Cię też do zrywania kontaktu z matką ani z nikim innym. Decyzja należy do Ciebie. To decyzja, do której się nie miesza, bo zależy od rzeczy, których żaden tekst nie zna: od historii konkretnej relacji, od tego, co się w niej jeszcze da naprawić, i od Twoich własnych granic.

Co możesz zrobić i kiedy warto się skonsultować?

Rozpoznanie schematu, który wyniosłaś lub wyniosłeś z domu matki lub innego opiekuna, to dopiero początek, nie koniec pracy. Możesz zacząć od nazwania, która z 5 potrzeb najczęściej zostawała sfrustrowana w Twoim domu. Pomaga też zauważenie, których dzisiejszych reakcji, na przykład trudności z proszeniem o pomoc albo z odmawianiem, nauczyłaś się lub nauczyłeś w dzieciństwie, zamiast świadomie wybrać je w dorosłości.

Różnica między tym, czego się nauczyłaś lub nauczyłeś, a tym, co dziś świadomie wybierasz, bywa pierwszym krokiem do zmiany. Samodzielna refleksja ma jednak swój sufit. Jeżeli rozumienie wzorca nie pomaga zmienić powtarzających się reakcji, można rozważyć konsultację ze specjalistką lub specjalistą. Sama wiedza czasem nie wystarcza, a rozmowa pomaga odnieść ten ogólny model do Twojej indywidualnej historii.

Dobrym momentem na rozmowę ze specjalistką lub specjalistą jest sytuacja, w której wracasz do tych samych scen z dzieciństwa i nie wiesz, co dalej z nimi zrobić. Innym sygnałem bywa to, że zauważasz w swoich relacjach coś, czego wcale nie chcesz powtarzać, a mimo to powtarzasz. Rozmowa pomoże ustalić, co z tego opisu pasuje do Twojej historii, a co jest tylko trafną frazą z internetu.