Terapia schematówArtykuł
Aktualizacja: 7 min czytania
Magdalena Pliżga-Szwajgier

Autor

Magdalena Pliżga-Szwajgier

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Dorosla osoba siedzi przy kuchennym stole w domu rodzinnym i przeglada rozlozone stare zdjecia rodzinne

Toksyczna matka: co to znaczy i co zostaje w dorosłym dziecku

Co znaczy określenie „toksyczna matka”?

„Toksyczna matka” to nazwa potoczna, a nie typ osobowości opisany w psychologii. Terapia schematów mówi raczej o toksycznych doświadczeniach z dzieciństwa i o toksycznej frustracji potrzeb dziecka, czyli o tym, czego dziecko nie dostało albo co mu zrobiono, a nie o tym, jaką osobą jest matka.

Ten mechanizm dotyczy rodziców i opiekunów, bez podziału na matki i ojców. Najwcześniejsze i najsilniejsze schematy powstają zwykle w rodzinie, a dramat z dzieciństwa dotyczy najczęściej jednego z rodziców. Ten sam mechanizm opisuje się także przy toksycznych rodzicach w ogóle.

Czego potrzebuje dziecko, żeby wyrosnąć zdrowo?

Matka i inni opiekunowie mogą zaspokajać albo frustrować pięć podstawowych potrzeb emocjonalnych dziecka. Uważa się je za uniwersalne, choć nie każdy odczuwa je równie silnie. Schematy powstają wtedy, gdy któraś z nich zostaje w dzieciństwie niezaspokojona, a zdrowy dorosły potrafi zaspokajać je w sposób, który mu służy.

Lista ułożona jest na podstawie teorii innych psychologów i obserwacji klinicznych, a jej autorzy zaznaczali, że nie była jeszcze sprawdzona w badaniach. Te potrzeby to:

  1. 1bezpieczne przywiązanie do innych, czyli bezpieczeństwo, opieka, troska i akceptacja;
  2. 2autonomia, kompetencja i poczucie tożsamości;
  3. 3wolność wyrażania prawdziwych potrzeb i emocji;
  4. 4spontaniczność i zabawa;
  5. 5realistyczne granice i samokontrola.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

W jaki sposób dom i matka mogą sfrustrować te potrzeby?

Są cztery rodzaje wczesnych doświadczeń sprzyjających powstawaniu schematów. Dom, a w nim matka, może sfrustrować potrzeby dziecka przez brak ciepła i stabilności, przez krzywdę lub przemoc, przez nadmiar czegoś, co w mniejszej dawce byłoby dobre, albo przez to, że dziecko przejmuje myśli i uczucia rodzica.

Do rodzaju „zbyt dużo dobrego” należy dom nadopiekuńczy, gdzie dziecko nie uczy się samodzielności i granic, jak przy nadopiekuńczej matce. Z takich doświadczeń mogą wyrosnąć różne wzorce, wśród osiemnastu schematów Younga.

Rodzaj doświadczeniaNa czym polega
Toksyczna frustracja potrzebDziecko ma za mało dobrych doświadczeń: w jego otoczeniu brakuje stabilności, zrozumienia lub miłości.
Traumatyzacja lub wiktymizacjaDziecko doświadcza krzywdy albo staje się ofiarą przemocy.
Zbyt dużo dobregoRodzice dają w nadmiarze coś, co w mniejszej ilości byłoby dobre. Potrzeby autonomii i realistycznych granic nie zostają zaspokojone.
Selektywna identyfikacjaDziecko identyfikuje się z rodzicem i przejmuje część jego myśli, uczuć, doświadczeń i zachowań, a nie wszystko, co robi rodzic.

Dlaczego rodzeństwo z jednego domu może wynieść inne schematy?

Dwoje dzieci tej samej matki może wynieść z domu różne schematy, bo na wynik wpływa także wrodzony temperament dziecka. Temperament to na przykład miejsce między nieśmiałością a towarzyskością albo między niepokojem a spokojem, i uważa się, że jest w dużym stopniu wrodzony, więc ten sam dom odciska się na dzieciach inaczej.

Weźmy dwóch chłopców odrzucanych przez matkę. Nieśmiały chowa się przed światem, coraz bardziej się wycofuje i coraz mocniej uzależnia od matki. Towarzyski wychodzi do ludzi i nawiązuje inne ważne relacje.

Skrajne środowisko potrafi też przezwyciężyć temperament. Bezpieczny, kochający dom sprawia, że nieśmiałe dziecko staje się w wielu sytuacjach dość towarzyskie, a silne odrzucenie może zrobić odludka nawet z dziecka towarzyskiego. W drugą stronę działa skrajny temperament, który bywa silniejszy od środowiska i daje objawy bez widocznego uzasadnienia w historii człowieka.

Jak wzorzec z domu matki odzywa się w dorosłym życiu?

Schemat, który powstał w domu, uruchamia się w dorosłym życiu pod wpływem zdarzeń, które człowiek nieświadomie odbiera jako podobne do dawnych. Schemat jest tym, co dobrze znamy, więc choć powoduje cierpienie, zapewnia swojskość i wydaje się „w porządku”, a dlatego tak łatwo wracamy do tych samych układów.

Przykład: kobieta wychowana wśród emocjonalnie chłodnych rodziców wiązała się jako dorosła z mężczyznami, którzy nie okazywali uczuć. Gdy prosiła męża o czułość, a on się irytował, jej dawny schemat się uruchamiał. Rósł gniew, mąż dystansował się jeszcze bardziej i małżeństwo wpadało w błędne koło. Skłonność do wybierania partnerów, którzy uruchamiają czyjś schemat, bywa nazywana „chemią schematu”.

Przejęte komunikaty rodzica mogą też odzywać się jako sposób traktowania samego siebie, na przykład surowy wewnętrzny głos, który działa jak jeden z trybów schematów.

PsychoLogic

Jak skutecznie regulować emocje?

Czy to, co pamiętam o matce i domu, jest wiarygodne?

Odbiór dominującego klimatu emocjonalnego w domu, także tego związanego z matką, jest według doświadczenia klinicznego autorów niemal zawsze wiarygodny. Mogą natomiast być błędnie odczytane przyczyny zachowań rodziców, bo dziecko i dorosły, który wspomina, nie zawsze rozumieją, skąd brała się czyjaś oschłość lub wybuchowość.

Pacjent może na przykład nie wiedzieć, dlaczego rodzicom z trudem przychodziło okazywanie ciepła, i mylnie odczytywać powody ich zachowań. Schematy zwykle dość dokładnie odzwierciedlają środowisko wczesnego dzieciństwa. Warto więc rozdzielić dwie sprawy: jak dziecko było traktowane i dlaczego dorośli tak się zachowywali. Pierwsza zwykle jest czytelna, druga często wymaga dystansu.

Jak pracuje się z tym, co zostało po domu matki?

Dorosły może nauczyć się zaspokajać te potrzeby, których zabrakło mu w domu matki lub innego opiekuna, w sposób, który mu służy. Zaczyna się od prześledzenia, jak schemat rozwijał się od wczesnego dzieciństwa do dziś, i od spojrzenia na własne problemy jak na coś obcego, a nie jak na część siebie.

Pomaga też rozmowa z postacią z dzieciństwa, najczęściej z rodzicem, prowadzona w wyobraźni. Człowiek wyraża w niej gniew z powodu niezaspokojonych potrzeb, a ten gniew daje mu siłę do walki ze schematem. Zwykle odradza się wyrażania gniewu bezpośrednio wobec rodziców w prawdziwym życiu, chyba że po dokładnym rozważeniu wszystkich argumentów.

Gniew nie jest jedynym uczuciem. Pojawia się też żal po tym, co dziecko przeżyło, czyli proces żałoby, który pomaga odróżnić przeszłość od teraźniejszości i uwolnić się od oczekiwania, że rodzic się zmieni. Wielu ludzi zauważa, że mimo wszystko nadal kocha rodzica, i potrafi wynegocjować z nim nową relację. Gdy wysiłki zawiodą, żałoba pozwala go pożegnać i otwiera drogę do zdrowszych, bliskich relacji.

Gdzie szukać pomocy, gdy w domu jest przemoc albo pojawiają się myśli samobójcze?

Przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia, także ze strony kogoś z domu, dzwoń pod numer 112. Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, ale bezpośredniego zagrożenia nie ma, zgłoś się na izbę przyjęć lub SOR albo zadzwoń na całodobową linię wsparcia 800 70 2222, a o przemocy w rodzinie możesz porozmawiać z konsultantem.

Jeśli doznajesz przemocy w rodzinie, Ogólnopolski Telefon dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” (800 120 002) działa całodobowo.

Bibliografia

  1. Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP, rozdz. 1.2 do 1.6 (s. 25 do 43), 4 (Strategie doświadczeniowe, s. 152 do 154), 5.11 (s. 204) oraz 7.2 (s. 259). Numery stron drukowane, sprawdzone po nagłówku strony.
  2. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Pogotowie Niebieska Linia całodobowo (dostęp 15.10.2026).

Artykuł ma charakter edukacyjny i opisuje model z książki Younga, Klosko i Weishaar. Nie służy do samodzielnego rozpoznawania schematów u siebie, do oceny własnej matki ani innej bliskiej osoby. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza.

Często zadawane pytania

Czy toksyczna matka to diagnoza?

Nie. „Toksyczna matka” to nazwa potoczna, a nie rozpoznanie. Psychologia opisuje potrzeby dziecka i doświadczenia, które mogły je frustrować, a nie typy osobowości rodziców. Rozpoznanie medyczne stawia lekarz.

Czy toksyczna matka krzywdzi dziecko celowo?

Nie zawsze. Rodzic nierzadko stara się pomóc dziecku, a mimo to jego działania mogą osłabiać niezależność dziecka i jego poczucie kompetencji.

Czy o schemacie decyduje wyłącznie matka?

Nie. Obok rodziny na kształtowanie schematów wpływają temperament dziecka oraz rówieśnicy, szkoła, lokalna społeczność i kultura, choć schematy powstałe później zwykle nie są równie silne ani wszechobecne. Skrajne środowisko może przezwyciężyć wpływ temperamentu, a skrajny temperament wpływ środowiska.

Co może zostać w dorosłym synu, którego matka odrzucała?

To zależy od temperamentu. Jeden syn może się wycofać i zależeć od matki, inny wyjdzie do ludzi i znajdzie ważne relacje gdzie indziej. Schemat, który powstał w domu, uruchamia się w dorosłym życiu pod wpływem zdarzeń, które człowiek nieświadomie odbiera jako podobne do dawnych.

Czy gniew na matkę oznacza niewdzięczność?

Nie. Wiele osób niepokoi się, że gniew na rodzica jest czymś złym, i ma wrażenie, że zdradza rodziców, którzy „chcieli jak najlepiej”. Odczuwając gniew, nie potępiasz rodziców jako złych ludzi, tylko reagujesz na konkretne błędy wychowawcze.

Czy muszę zerwać kontakt z toksyczną matką?

Nie ma takiego obowiązku. Zerwanie kontaktu z krewnymi bywa wybierane, gdy po zmianie własnych zachowań sytuacja nadal jest bolesna. Warto wtedy rozważyć, czy powody są racjonalne, czy wynikają ze schematu, i zestawić zalety oraz wady zmiany i pozostania w sytuacji. Możliwa jest też nowa relacja, a gdy wysiłki zawiodą, pożegnanie.

Magdalena Pliżga-Szwajgier

mgr Magdalena Pliżga-Szwajgier

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Obok terapii indywidualnej jako jedyna w zespole prowadzę terapię rodzinną. Jestem też trenerką Treningu Umiejętności Społecznych.

Zobacz profil