Rozłączenie i odrzucenie: obszar schematów Younga

Jaka potrzeba jest sfrustrowana w tym obszarze?

Obszar rozłączenia i odrzucenia wiąże się z niezaspokojeniem potrzeby bezpiecznego przywiązania, obejmującej bezpieczeństwo, opiekę, troskę i akceptację. Sam obszar autorzy opisują szerzej: dochodzi do niego także stabilność oraz dzielenie się uczuciami i szacunek, którego osoba z tym wzorcem nie oczekuje w relacjach. Young opisuje ten obszar jako trudność w tworzeniu bezpiecznych i satysfakcjonujących więzi z innymi ludźmi. Dotyczy to każdej bliskiej relacji, nie tylko więzi rodzinnej, choć zaczyna się właśnie w domu.

Model Younga wymienia pięć podstawowych potrzeb emocjonalnych. Obok bezpiecznej więzi znajdują się tam autonomia oraz realistyczne granice. Dochodzą do tego wolność wyrażania emocji oraz spontaniczność, a każda z tych potrzeb odpowiada osobnemu obszarowi schematów. Obszar rozłączenia i odrzucenia jest przede wszystkim związany z niezaspokojeniem potrzeby bezpiecznego przywiązania: bliskości, na której można polegać.

Dziecko nie uczy się tylko, że świat bywa zawodny. Uczy się czegoś trwalszego. Może utrwalić się oczekiwanie, że bliskość, bezpieczeństwo lub przynależność nie będą dostępne albo okażą się nietrwałe. Później, w dorosłości, pojedyncze rozczarowanie łatwo potwierdza to dawne przekonanie, zamiast zostać jednym z wielu możliwych doświadczeń.

Jak wygląda typowa rodzina pochodzenia?

Dystans, chłód emocjonalny, odrzucenie, wycofanie: takimi słowami książka opisuje dom, z którego najczęściej wyrastają schematy tego obszaru. Czasem dochodzi do tego coś ostrzejszego: wybuchowość, nieprzewidywalność albo przemoc. Środowisko mogło być stale chłodne i odrzucające albo niestabilne i nieprzewidywalne z ciepłem i zamknięciem następującymi po sobie bez zapowiedzi. W obu wariantach dziecko uczyło się czujności zamiast spokoju.

Każdy z pięciu schematów odzwierciedla inny rys tej samej historii. Niestabilność sprzyja Opuszczeniu/Niestabilności Więzi, przemoc Nieufności/Skrzywdzeniu, chłód emocjonalny Deprywacji Emocjonalnej, odrzucenie Wadliwości/Wstydowi, a izolacja od otoczenia Izolacji Społecznej/Wyobcowaniu. Żadna z tych dróg nie działa w oderwaniu od dziecka, które ją przeżywa: temperament, z jakim się rodzi, zmienia to, jak mocno odciska się na nim to samo doświadczenie.

Nie każdy dom z tego obszaru wygląda dramatycznie z zewnątrz. Czasem wystarczy chłód bez podniesionego głosu. Także długotrwały brak zainteresowania bez jawnego odrzucenia może sprzyjać powstaniu przekonania, że na bliskość trudno liczyć. Rozpoznanie się w ogólnym rysie tej rodziny nie oznacza, że każdy szczegół musi pasować.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Czym ten obszar różni się od pozostałych?

Obszar rozłączenia i odrzucenia poszkodowuje mocniej niż pozostałe cztery obszary, zwłaszcza przy pierwszych czterech schematach, zaznaczają autorzy. Dzieciństwo wielu z nich nosiło ślady realnej krzywdy, nie tylko niedopasowania czy nadmiernej ochrony, jak bywa gdzie indziej. Skutek bywa widoczny w dorosłości. Kolejne trudne związki, albo unikanie bliskości w ogóle.

Praktyczne znaczenie tej różnicy dotyczy samej pracy terapeutycznej, nie tylko opisu objawów w książce. Rozpoznanie części tych doświadczeń nie oznacza, że dzieciństwo musiało być jawnie krzywdzące. Część czytelników znajdzie tu tylko fragment siebie, nie całość, a ostateczne rozpoznanie zostaje w gabinecie, między pacjentem a terapeutą, nie w tekście na stronie internetowej.

Podział na wchodzenie w kolejne trudne związki i na unikanie bliskości nie jest sztywny. Ta sama osoba bywa raz jednym, raz drugim. Zależy to od okresu życia i tego, kogo akurat spotka. Książka opisuje oba kierunki jako możliwe konsekwencje tego samego obszaru, nie dwie osobne grupy pacjentów.

Które pięć schematów należy do tego obszaru?

Do obszaru rozłączenia i odrzucenia Young zalicza pięć schematów, każdy z osobnym mechanizmem, choć wszystkie dotyczą tej samej sfrustrowanej potrzeby bliskości. Poniżej krótki opis każdego z nich, z odesłaniem do osobnego tekstu, który rozwija temat pełniej. Kolejność jest ta sama, co w książce.

U jednej osoby może występować więcej niż jeden z tych pięciu wzorców, bo wyrastają z pokrewnych doświadczeń w tym samym domu. Żaden z tych schematów nie wyklucza pozostałych, dlatego więcej niż jeden opis z tej listy może wydać się znajomy.

• Opuszczenie/Niestabilność Więzi: przekonanie, że najważniejsze osoby są niestabilne i mogą zniknąć z życia bez zapowiedzi, przez odejście, chorobę albo śmierć. W codziennym języku ten wzorzec bywa nazywany lękiem przed porzuceniem.
• Nieufność/Skrzywdzenie: oczekiwanie, że inni ludzie będą ranić, oszukiwać albo wykorzystywać, celowo albo przez skrajne zaniedbanie. Może przejawiać się wzmożoną czujnością i podejrzliwością wobec innych ludzi.
• Deprywacja Emocjonalna: przeświadczenie, że potrzeba emocjonalnego wsparcia nigdy nie zostanie wystarczająco zaspokojona, nawet w otoczeniu bliskich ludzi. Young rozróżnia w niej brak opieki, brak empatii i brak ochrony.
• Wadliwość/Wstyd: poczucie bycia osobą wadliwą, gorszą albo niegodną miłości, gdyby inni zobaczyli, jaka jest naprawdę. Potocznie bywa kojarzone z syndromem oszusta, choć obejmuje więcej niż tylko ocenę własnych osiągnięć.
• Izolacja Społeczna/Wyobcowanie: wrażenie odizolowania od reszty świata i niedopasowania do żadnej grupy ani społeczności. Często kształtuje się później niż pozostałe cztery schematy tego obszaru.

Jak odróżnić te pięć schematów od siebie?

Pięć schematów obszaru rozłączenia i odrzucenia trudno odróżnić od siebie, bo wszystkie dotyczą bliskości i wyrastają z podobnej rodziny pochodzenia. Największe podobieństwo łączy Opuszczenie/Niestabilność Więzi z Deprywacją Emocjonalną. Pierwszy dotyczy obawy przed zniknięciem kogoś ważnego. Drugi, przekonania, że nawet obecna bliska osoba nie da dość ciepła.

Nieufność/Skrzywdzenie stoi obok nich osobno: w centrum uwagi jest oczekiwana krzywda, nie sam brak obecności czy ciepła. Łatwo pomylić Wadliwość/Wstyd z Deprywacją Emocjonalną, choć chodzi o coś innego. W Wadliwości/Wstydzie centralne jest przekonanie o własnej gorszości lub niegodności miłości, a w Deprywacji Emocjonalnej oczekiwanie, że inni nie zapewnią potrzebnego wsparcia. Izolacja Społeczna/Wyobcowanie wyróżnia się na tle pozostałych czterech: dotyczy przynależności do grupy, nie pojedynczej bliskiej relacji.

PsychoLogic

Jak skutecznie regulować emocje?

Jaką rolę odgrywa relacja z terapeutą?

W pracy nad większością schematów obszaru rozłączenia i odrzucenia relacja z terapeutą jest czymś więcej niż tłem rozmowy: książka opisuje ją jako element o dużym znaczeniu dla leczenia. Powód jest prosty. Dla osoby, która przez lata uczyła się, że bliskość bywa niebezpieczna albo niedostępna, relacja z terapeutą może stać się jednym z miejsc, w których doświadcza większej stabilności, troski lub bezpieczeństwa.

W zależności od schematu terapeuta kładzie nacisk między innymi na stabilność, bezpieczeństwo, szczerość, empatię i respektowanie granic, inaczej niż wzorce z dzieciństwa opisane wyżej. To nie zastępuje pracy poznawczej ani wyobrażeniowej, tylko ją uzupełnia. Wyjątkiem jest Izolacja Społeczna/Wyobcowanie. Tu książka kładzie większy nacisk na strategie poznawcze i behawioralne oraz na relacje poza gabinetem, a sama więź z terapeutą, choć wartościowa, nie wystarcza jako jedyne narzędzie zmiany.

Przy Izolacji Społecznej/Wyobcowaniu książka opisuje to inaczej. Dla części pacjentów pomocna bywa terapia grupowa, bo daje kontakt z ludźmi podobnymi pod ważnym względem. Im silniejsza izolacja, tym większe znaczenie ma sama relacja z terapeutą, choć autorzy zaznaczają, że bez pracy nad unikaniem sytuacji społecznych sama ta relacja zwykle nie wystarcza.

Praca nad tymi schematami łączy więc kilka rodzajów pracy naraz: rozmowę o przekonaniach, ćwiczenia wyobrażeniowe sięgające do wspomnień z dzieciństwa, zmianę utrwalonych zachowań i samą relację z terapeutą jako miejsce nowego doświadczenia. Terapeuta dobiera znaczenie tych elementów do konkretnego schematu i potrzeb pacjenta. Więcej o konkretnych technikach piszą teksty poświęcone poszczególnym schematom, bo różnią się one w szczegółach.

Dlaczego te schematy bywają trudne do zmiany?

Wszystkie pięć schematów obszaru rozłączenia i odrzucenia książka zalicza do kategorii bezwarunkowych, co odróżnia je od części wzorców z pozostałych obszarów. Schemat bezwarunkowy nie zostawia furtki: niezależnie od tego, co osoba zrobi, wynik ma być ten sam. Schemat warunkowy działa inaczej, bo jednostka może chwilowo odwrócić negatywny scenariusz przez podporządkowanie się, poświęcenie albo dążenie do wysokich standardów.

Rozróżnienie na schematy warunkowe i bezwarunkowe nie służy ocenianiu, który wzorzec jest gorszy. Pomaga raczej zrozumieć, dlaczego przekonania bezwarunkowe bywają przeżywane jako szczególnie fundamentalne, a przy tym pozbawione furtki. Autorzy dodają, że wczesne nieadaptacyjne schematy dążą do przetrwania. Wpływają też na to, jak osoba interpretuje kolejne doświadczenia, co samo w sobie tłumaczy, czemu zmiana nie przychodzi przez jedno ćwiczenie ani jedną rozmowę.

Autorzy pokazują też, jak schematy warunkowe z innych obszarów potrafią wyrastać właśnie z bezwarunkowych schematów tego obszaru. Osoba ze schematem Opuszczenia/Niestabilności Więzi może obok niego wykształcić Podporządkowanie się. Wtedy przekonanie brzmi mniej więcej tak: jeśli zrobię wszystko, o co prosi mnie bliska osoba, i nigdy nie okażę z tego powodu złości, to mnie nie opuści. Schemat warunkowy działa tu jak próba zdjęcia z siebie ciężaru bezwarunkowego przekonania, nie jak osobny, niezwiązany z nim problem.

Kiedy umówić się na konsultację?

Rozpoznanie w sobie kilku mechanizmów z obszaru rozłączenia i odrzucenia jest dobrym powodem, żeby porozmawiać ze specjalistą, nie gotowym rozpoznaniem, które można postawić samodzielnie. Zwłaszcza gdy ten sam wzorzec powraca w kolejnych związkach, przyjaźniach lub w stosunku do samego siebie. Konsultacja pozwala sprawdzić, co faktycznie stoi za takim powtarzającym się doświadczeniem, zamiast zgadywać na podstawie samego opisu z artykułu.

Rozmowa nie wymaga wcześniejszej pewności. Nie potrzeba też gotowej diagnozy przyniesionej z domu. W rozmowie ze specjalistą można wspólnie przyjrzeć się powtarzającym się wzorcom i ich możliwym źródłom. Powtarzający się wzorzec wystarcza jako punkt wyjścia.

Zgłoszenie się po konsultację nie wymaga też, żeby problem dotyczył wyłącznie jednej relacji, bo u wielu osób ten sam wzorzec przenika kilka obszarów życia naraz: rodzinę, przyjaźnie i związek. To odpowiada ogólnej naturze schematów jako wzorców mogących ujawniać się w różnych obszarach życia, a nie jest powodem do zwlekania z rozmową, nawet jeśli na co dzień wygląda to jak kilka osobnych, niepowiązanych ze sobą spraw.