18 schematów Younga: lista i pięć obszarów

Czym właściwie jest schemat?

Słowo „schemat” w psychologii nie zaczyna się od Younga i znaczy więcej niż w mowie potocznej. Najogólniej oznacza strukturę albo wzorzec i służy filozofii oraz naukom ścisłym, a nawet programowaniu. U Jeana Piageta i potem u Aarona Becka schemat oznaczał ogólny wzorzec porządkujący doświadczenie i podpowiadający reakcję. Taki schemat bywa pozytywny albo negatywny i może powstać w dowolnym momencie życia.

Young zawęził to pojęcie i nadał mu precyzyjną, techniczną definicję. Wczesny nieadaptacyjny schemat to ogólny i wszechogarniający wzorzec ze wspomnień i emocji oraz z przekonań i doznań cielesnych. Dotyczy Ciebie samej lub samego oraz Twoich relacji z innymi ludźmi i kształtuje się w dzieciństwie albo w okresie dojrzewania. Rozwija się przez całe życie i jest w znacznym stopniu dysfunkcyjny.

Jedno rozróżnienie umyka najczęściej: samo zachowanie nie jest częścią schematu. Young zastrzega to wprost. To ważne rozróżnienie.

Działania pod wpływem schematu, na przykład unikanie bliskości albo kontrolowanie partnera, są reakcją na schemat, nie jego elementem. Na sam schemat składają się wspomnienia i emocje oraz przekonania i odczucia w ciele. Zachowanie tylko z niego wynika.

Jak zwykle radzimy sobie ze schematem?

Schemat wygląda inaczej w zachowaniu dwóch osób, bo o zachowaniu decyduje styl radzenia sobie, nie sam schemat. Model terapii schematów wyróżnia 3 style: podporządkowanie się schematowi oraz unikanie i nadmierną kompensację. Podporządkowanie się schematowi to przyjęcie go za prawdę o sobie, unikanie to ułożenie sobie życia tak, żeby schemat się nie uruchamiał, a nadmierna kompensacja to działanie na przekór niemu.

Styl to trwały wzorzec. Reakcja radzenia sobie to konkretne zachowanie w danej chwili, w którym ten wzorzec się ujawnia. Zmienić się może reakcja.

Styl radzenia sobie nie jest przypisany do osoby raz na zawsze. Rzadko zdarza się, żeby ktoś trzymał się tylko jednego z 3 stylów. Większość ludzi miesza wszystkie 3 style naraz w zależności od sytuacji oraz etapu życia i konkretnego schematu.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Skąd wzięło się pięć obszarów?

Pięć obszarów nie opisuje pięciu typów osobowości, tylko pięć rodzajów potrzeb emocjonalnych, według których pogrupowano 18 schematów. Young ze współautorami założył, że dzieci mają podobne potrzeby emocjonalne, a różnica polega na tym, która z nich w danym domu nie doczekała się odpowiedzi. Tabela 1.1 grupuje 18 schematów według tego kryterium: rodzaju zawiedzionej potrzeby, nie zachowania na co dzień. Nic więcej.

Książka nazywa rodzinę pochodzenia głównym źródłem najwcześniejszych i najsilniejszych schematów, bo to w niej rozgrywa się większość wczesnego dzieciństwa, a jej dynamika przez długi czas jest właściwie całym światem dziecka. Rolę odgrywa też temperament, z jakim dziecko przychodzi na świat, bo od niego zależy sposób reagowania na trudne sytuacje. Z wiekiem dochodzą kolejne źródła: rówieśnicy i szkoła, a także najbliższa okolica i kultura. Schematy powstałe w ten sposób bywają zwykle słabsze i węższe niż te z wczesnego dzieciństwa.

Dwie osoby o bardzo różnym zachowaniu na co dzień mogą więc mieć schemat z tego samego obszaru. Sposób ujawniania bywa różny. Zależy między innymi od temperamentu, a także od opisanego wyżej stylu radzenia sobie, nie od samej nazwy obszaru. Nazwa obszaru mówi o źródle, nie o tym, jak dana osoba dziś sobie z nim radzi.

Rozróżnienie źródła od dzisiejszego zachowania ma znaczenie praktyczne, nie tylko porządkowe. Osobom ze schematami z pierwszego obszaru trudniej może być szybko zbudować zaufanie do terapeuty, a osobom ze schematami z obszaru czwartego, dla odmiany, trudniej skupić się na własnych myślach zamiast na tym, czego oczekuje od nich rozmówca. Dlatego samo poznanie nazwy schematu znaczy niewiele bez zrozumienia, z jakiego obszaru ona pochodzi.

Obszar I: Rozłączenie i odrzucenie

Obszar Rozłączenia i odrzucenia dotyka najbardziej podstawowej potrzeby, bezpiecznej bliskości, na której można polegać, a należy do niego 5 schematów. Typowy dom bywał tu niestabilny, chłodny emocjonalnie, odrzucający, izolujący od świata zewnętrznego albo wprost przemocowy, zależnie od tego, który z 5 schematów akurat powstawał. Dziecko uczyło się, że na bliskość nie zawsze można liczyć. Wszystkie znajdziesz w tabeli niżej.

Jako dorośli ludzie z tego obszaru często wybierają jedną z dwóch dróg. Część z nich wchodzi na oślep w kolejne relacje, które ranią podobnie jak te z dzieciństwa. Inni z bliskości rezygnują niemal całkiem, żeby nigdy więcej nie poczuć podobnej straty. Tu często najbardziej pomaga sama relacja z terapeutą.

Obszar II: Osłabiona autonomia i brak dokonań

Obszar Osłabionej autonomii i braku dokonań zaczyna się tam, gdzie dziecku nie pozwolono nauczyć się radzić sobie samodzielnie, a należą do niego 4 schematy. Rodzina bywała nadopiekuńcza i robiła za dziecko niemal wszystko, albo rzadziej nie dawała potrzebnej troski. W obu wariantach rodzice podważali wiarę dziecka we własne siły, zamiast ją wzmacniać, gdy poradziło sobie samo.

W dorosłości zostaje z tego niepewność, czy w ogóle wiadomo, czego się chce od życia. Trudno to nazwać. Wyznaczenie sobie celu i konsekwentne dążenie do niego przychodzi z trudem. W sprawach, które wymagają samodzielności, część osób z tego obszaru czuje się jak ktoś dużo młodszy niż w metryce.

Obszar III: Uszkodzone granice

Trudności z granicami, odpowiedzialnością i samokontrolą wysuwają się na pierwszy plan w trzecim z pięciu obszarów, do którego należą 2 schematy. Dom bywał nadmiernie pobłażliwy. Niewielki nacisk kładziono w nim na zasady, obowiązki czy liczenie się z innymi domownikami, a odmowa rzadko spotykała się ze sprzeciwem.

Nikt tam specjalnie nie uczył czekania na swoją kolej ani znoszenia odmowy, więc w dorosłości zostaje z tego trudność z przestrzeganiem reguł, które obowiązują wszystkich pozostałych. Ten obszar obejmuje tylko 2 schematy, najmniej spośród całej piątki.

W dorosłości najtrudniejsza bywa jedna rzecz: odłożenie nagrody na później w imię czegoś, co opłaci się dopiero z czasem. Impuls wygrywa częściej niż plan. Z zewnątrz łatwo to pomylić z brakiem silnej woli, choć źródło leży gdzie indziej: w tym, czego nikt wcześniej nie uczył.

Obszar IV: Nakierowanie na innych

Cudze potrzeby liczą się bardziej niż Twoje własne w obszarze Nakierowania na innych, gdzie mieszczą się 3 schematy. Akceptacja w takim domu bywała warunkowa. Dziecko dostawało miłość i uwagę, gdy dopasowywało się do oczekiwań rodziców, rzadziej wtedy, gdy po prostu było sobą.

Z czasem trudno już rozpoznać własny gniew albo własne preferencje pod warstwą dbania o innych. 3 schematy z tego obszaru opisuje tabela poniżej.

Jako dorosła osoba możesz mieć wtedy trudność z kierowaniem się własnym kompasem. Łatwiej wtedy bywa powiedzieć, na co ma ochotę ktoś obok, niż nazwać własną potrzebę. To nawyk, który z czasem robi się tak głęboki, że przestaje nawet wyglądać na wybór.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Obszar V: Nadmierna czujność i zahamowanie

Spontaniczność zamienia się w coś, na co po prostu nie ma miejsca, w obszarze Nadmiernej czujności i zahamowania, ostatnim z 4 schematami. Dzieciństwo bywało tu surowe i wymagające, czasem wprost karzące, z niewielkim marginesem na błędy. Osiągnięcia i obowiązki liczyły się bardziej niż zabawa czy odpoczynek.

Emocje uczono chować, błędy traktowano poważnie, a nad wszystkim unosił się cichy niepokój, że coś zaraz pójdzie źle. W tabeli niżej znajdziesz wszystkie 4.

Dorosłych z tego obszaru często otacza cicha aura zmartwienia, nawet gdy na pierwszy rzut oka nic złego się nie dzieje. Czujność, którą kiedyś trzeba było mieć włączoną bez przerwy, nie wyłącza się sama tylko dlatego, że dom rodzinny został daleko w tyle. Nawyk zostaje. Odpoczynek bywa wtedy czymś, na co trudno sobie pozwolić bez cichego poczucia winy.

Czego ta lista nie robi?

Lista 18 schematów nie jest testem i nie zastępuje żadnego kwestionariusza. Kwestionariusz Younga to osobne, licencjonowane narzędzie, które ocenia nasilenie każdego schematu na podstawie wielu pytań, nie kilku zdań opisu. Przeczytanie 18 nazw i skinienie głową przy paru z nich niczego nie przesądza, ani u Ciebie, ani u bliskich. To wymaga rozmowy z kimś, kto zna Twoją historię.

Model dopuszcza współwystępowanie kilku schematów naraz i opisuje związki między niektórymi z nich, więc rozpoznanie więcej niż jednego nie jest powodem do gorszej samooceny. Część schematów, tak zwanych warunkowych, powstaje właśnie jako próba poradzenia sobie z ciężarem innego, wcześniejszego schematu. Jeśli w kilku opisach z tej listy rozpoznajesz coś znajomego, to zwyczajne, nie sygnał, że u Ciebie jest gorzej niż u kogoś, kto rozpoznaje tylko jeden.

Zdarza się też coś innego: ktoś czyta całą listę i rozpoznaje siebie niemal w każdym opisie naraz. Krótkie opisy z tabeli nie służą do samodzielnego rozpoznawania schematów, więc taka reakcja jeszcze niczego o Tobie nie mówi. Precyzyjniejszy obraz daje dopiero rozmowa. W niej ktoś z zewnątrz może zapytać o konkretne sytuacje z Twojego życia, nie tylko o ogólne wrażenie po lekturze.

Co dalej, jeśli rozpoznajesz swój schemat?

Jeśli w opisie jednego ze schematów rozpoznajesz coś swojego, warto poczytać o nim osobno, a nie poprzestawać na jednym zdaniu z tabeli. Osobny tekst ma więcej miejsca na przykłady i na typowe reakcje radzenia sobie. Pokazuje też z czym łatwo dany schemat pomylić i czego tabela nie pomieści. Na blogu mamy już osobne materiały o 4 z 18 schematów.

O Wadliwości/Wstydzie przeczytasz w tekście o syndromie oszusta. O Niedostatecznej Samokontroli i Samodyscyplinie, w kontekście odkładania spraw na później, pisze tekst o prokrastynacji. Schemat Podporządkowania się opisuje tekst o asertywności, a Samopoświęcenie, czyli stawianie innych przed sobą, tekst o people pleaserze. Pozostałe 14 schematów doczeka się własnych tekstów z czasem.