- Baza wiedzy
- Schematy Younga: lista 18 schematów i pięć obszarów

Autor
Marcela Kwiecień
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

W artykule
- Czym jest schemat w terapii schematów?
- Jak ludzie radzą sobie ze schematami?
- Skąd bierze się 18 schematów i 5 obszarów?
- Jakie schematy należą do obszaru rozłączenia i odrzucenia?
- Jakie schematy należą do obszaru osłabionej autonomii i braku dokonań?
- Jakie schematy należą do obszaru uszkodzonych granic?
- Jakie schematy należą do obszaru nakierowania na innych?
- Jakie schematy należą do obszaru nadmiernej czujności i zahamowania?
- Czy lista 18 schematów pozwala rozpoznać swój schemat?
- Co zrobić, jeśli rozpoznaję swój schemat?
- Bibliografia
- Często zadawane pytania
Schematy Younga: lista 18 schematów i pięć obszarów
Spis treści
- 01Czym jest schemat w terapii schematów?
- 02Jak ludzie radzą sobie ze schematami?
- 03Skąd bierze się 18 schematów i 5 obszarów?
- 04Jakie schematy należą do obszaru rozłączenia i odrzucenia?
- 05Jakie schematy należą do obszaru osłabionej autonomii i braku dokonań?
- 06Jakie schematy należą do obszaru uszkodzonych granic?
- 07Jakie schematy należą do obszaru nakierowania na innych?
- 08Jakie schematy należą do obszaru nadmiernej czujności i zahamowania?
- 09Czy lista 18 schematów pozwala rozpoznać swój schemat?
- 10Co zrobić, jeśli rozpoznaję swój schemat?
- 11Bibliografia
- 12Często zadawane pytania
Czym jest schemat w terapii schematów?
Schemat w terapii schematów to utrwalony wzorzec złożony ze wspomnień, emocji, przekonań i doznań z ciała, który dotyczy Ciebie samej lub samego oraz Twoich relacji z ludźmi. Powstaje w dzieciństwie albo w okresie dojrzewania, rozwija się przez całe życie i w znacznym stopniu utrudnia funkcjonowanie.
Samo słowo ma dłuższą historię. W psychologii schemat oznaczał ogólny wzorzec porządkujący doświadczenie i podpowiadający reakcję, pozytywny albo negatywny, mogący powstać w każdym momencie życia. Terapia schematów zawęziła to pojęcie do wzorców wczesnych i nieadaptacyjnych.
Zachowanie nie jest częścią schematu. Unikanie bliskości albo kontrolowanie partnera to reakcje na schemat, a sam schemat tworzą wspomnienia, emocje, przekonania i odczucia w ciele.
Jak ludzie radzą sobie ze schematami?
Ten sam schemat u dwóch osób wygląda w zachowaniu inaczej, bo o zachowaniu decyduje styl radzenia sobie. Są trzy style: podporządkowanie się schematowi, czyli przyjęcie go za prawdę o sobie, unikanie, czyli ułożenie życia tak, żeby schemat się nie uruchamiał, oraz nadmierna kompensacja, czyli działanie na przekór niemu.
Styl to trwały wzorzec, a reakcja radzenia sobie to konkretne zachowanie w danej chwili, w którym ten wzorzec się ujawnia. Zmienić się może reakcja.
Styl nie jest przypisany do osoby raz na zawsze. Większość ludzi miesza wszystkie trzy, zależnie od sytuacji, etapu życia i konkretnego schematu.
PsychoLogic
Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic
Ten sam temat w podcaście PsychoLogic
Skąd bierze się 18 schematów i 5 obszarów?
Pięć obszarów to nie pięć typów osobowości, tylko pięć rodzajów potrzeb emocjonalnych dziecka, według których pogrupowano 18 schematów. Założenie jest takie, że dzieci mają podobne potrzeby, a różnica polega na tym, która z nich w danym domu nie doczekała się odpowiedzi.
Głównym źródłem najwcześniejszych i najsilniejszych schematów jest rodzina pochodzenia, bo to w niej rozgrywa się większość wczesnego dzieciństwa. Rolę odgrywa też temperament dziecka, od którego zależy sposób reagowania na trudne sytuacje. Z wiekiem dochodzą rówieśnicy, szkoła, okolica i kultura, a schematy powstałe w ten sposób bywają zwykle słabsze i węższe.
Dwie osoby o bardzo różnym zachowaniu na co dzień mogą więc mieć schemat z tego samego obszaru. Nazwa obszaru mówi o źródle, a nie o tym, jak dana osoba dziś sobie z nim radzi.
Jakie schematy należą do obszaru rozłączenia i odrzucenia?
Obszar rozłączenia i odrzucenia dotyczy najbardziej podstawowej potrzeby, czyli bezpiecznej bliskości, na której można polegać, i obejmuje 5 schematów. Dom bywał tu niestabilny, chłodny emocjonalnie, odrzucający, izolujący od świata albo wprost przemocowy, a dziecko uczyło się, że na bliskość nie zawsze można liczyć.
Dorośli z tego obszaru często wybierają jedną z dwóch dróg. Część wchodzi w kolejne relacje, które ranią podobnie jak te z dzieciństwa. Inni rezygnują z bliskości niemal całkiem, żeby nigdy więcej nie poczuć takiej straty.
| Schemat | W skrócie |
|---|---|
| 1. Opuszczenie/Niestabilność Więzi | Oczekiwanie, że bliska osoba w końcu zniknie, umrze albo odejdzie do kogoś innego, więc więź nigdy nie wydaje się pewna. |
| 2. Nieufność/Skrzywdzenie | Założenie z góry, że inni ludzie skrzywdzą, oszukają albo wykorzystają, gdy tylko nadarzy się okazja. |
| 3. Deprywacja Emocjonalna | Przekonanie, że nikt nigdy nie da Ci tyle troski, zrozumienia i oparcia, ile potrzebujesz. |
| 4. Wadliwość/Wstyd | Poczucie bycia w środku gorszym albo wadliwym, które każe ukrywać prawdziwe ja przed bliskimi. |
| 5. Izolacja Społeczna/Wyobcowanie | Wrażenie, że jesteś inna lub inny niż wszyscy dookoła i nigdzie właściwie nie pasujesz. |
Jakie schematy należą do obszaru osłabionej autonomii i braku dokonań?
Obszar osłabionej autonomii i braku dokonań zaczyna się tam, gdzie dziecku nie pozwolono nauczyć się samodzielności, i obejmuje 4 schematy. Rodzina bywała nadopiekuńcza i robiła za dziecko niemal wszystko albo, rzadziej, nie dawała potrzebnej troski, a w obu wariantach podważała wiarę dziecka we własne siły.
W dorosłości zostaje z tego niepewność, czego się właściwie chce od życia. Wyznaczenie celu i konsekwentne dążenie do niego przychodzi z trudem, a w sprawach wymagających samodzielności część osób czuje się jak ktoś dużo młodszy niż w metryce.
| Schemat | W skrócie |
|---|---|
| 6. Zależność/Niekompetencja | Przekonanie, że bez czyjejś pomocy nie poradzisz sobie nawet ze zwykłymi, codziennymi sprawami. |
| 7. Podatność na Zranienie lub Zachorowanie | Wyolbrzymiony lęk, że zaraz wydarzy się katastrofa zdrowotna, emocjonalna albo zewnętrzna, której nie da się powstrzymać. |
| 8. Uwikłanie Emocjonalne/Nie w Pełni Rozwinięte Ja | Więź z jedną ważną osobą tak ciasna, że trudno powiedzieć, gdzie kończy się ona, a zaczynasz Ty. |
| 9. Porażka | Głębokie przekonanie, że w nauce, pracy czy innych osiągnięciach i tak w końcu przegrasz z innymi. |
Jakie schematy należą do obszaru uszkodzonych granic?
Obszar uszkodzonych granic dotyczy trudności z granicami, odpowiedzialnością i samokontrolą i obejmuje 2 schematy, najmniej ze wszystkich obszarów. Dom bywał nadmiernie pobłażliwy: mały nacisk kładziono na zasady, obowiązki i liczenie się z innymi, a odmowa rzadko spotykała się ze sprzeciwem.
Nikt specjalnie nie uczył czekania na swoją kolej ani znoszenia odmowy, więc w dorosłości trudno przestrzegać reguł, które obowiązują wszystkich. Najtrudniejsze bywa odłożenie nagrody na później w imię czegoś, co opłaci się dopiero z czasem, bo impuls wygrywa z planem. Z zewnątrz łatwo wziąć to za brak silnej woli, choć źródło leży w tym, czego nikt wcześniej nie nauczył.
| Schemat | W skrócie |
|---|---|
| 10. Roszczeniowość/Wielkościowość | Poczucie, że zasady obowiązujące innych ludzi Ciebie nie dotyczą, bo należy Ci się więcej. |
| 11. Niedostateczna Samokontrola i Samodyscyplina | Trudność ze zniesieniem frustracji i dyskomfortu, przez którą łatwiej coś odłożyć albo porzucić, niż to znieść. |
Jakie schematy należą do obszaru nakierowania na innych?
W obszarze nakierowania na innych cudze potrzeby liczą się bardziej niż Twoje własne, a należą do niego 3 schematy. Akceptacja w takim domu bywała warunkowa: dziecko dostawało miłość i uwagę, gdy dopasowywało się do oczekiwań rodziców, a rzadziej wtedy, gdy po prostu było sobą.
Z czasem trudno rozpoznać własny gniew albo własne preferencje pod warstwą dbania o innych. Dorosłej osobie łatwiej wtedy powiedzieć, na co ma ochotę ktoś obok, niż nazwać własną potrzebę, a ten nawyk z czasem robi się tak głęboki, że przestaje wyglądać na wybór.
| Schemat | W skrócie |
|---|---|
| 12. Podporządkowanie się | Oddawanie innym kontroli nad własnymi wyborami z obawy przed czyimś gniewem albo odejściem. |
| 13. Samopoświęcenie | Stawianie cudzych potrzeb nad własnymi z własnej woli, żeby oszczędzić komuś bólu, uniknąć poczucia winy albo nie stracić bliskości z osobą, która wydaje się bardziej potrzebująca. |
| 14. Poszukiwanie Akceptacji i Uznania | Uzależnienie poczucia własnej wartości od tego, co inni ludzie o Tobie pomyślą albo powiedzą. |
PsychoLogic
Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?
Jakie schematy należą do obszaru nadmiernej czujności i zahamowania?
W obszarze nadmiernej czujności i zahamowania spontaniczność nie ma miejsca, a należą do niego 4 schematy. Dzieciństwo bywało surowe i wymagające, czasem wprost karzące, z małym marginesem na błędy, a osiągnięcia i obowiązki liczyły się bardziej niż zabawa czy odpoczynek.
Emocje uczono chować, błędy traktowano poważnie, a nad wszystkim unosił się niepokój, że coś zaraz pójdzie źle. Czujność, którą kiedyś trzeba było mieć włączoną bez przerwy, nie wyłącza się sama tylko dlatego, że dom rodzinny został daleko w tyle. Odpoczynek bywa wtedy czymś, na co trudno sobie pozwolić bez cichego poczucia winy.
| Schemat | W skrócie |
|---|---|
| 15. Negatywizm/Pesymizm | Stałe skupienie na tym, co może pójść źle, przy jednoczesnym pomniejszaniu tego, co się udaje. |
| 16. Zahamowanie Emocjonalne | Trzymanie na wodzy spontanicznych uczuć i reakcji, żeby uniknąć dezaprobaty, wstydu albo utraty kontroli nad impulsami. |
| 17. Nadmierne Wymagania/Nadmierny Krytycyzm | Stawianie sobie tak wysokiej poprzeczki, że odpoczynek zaczyna wyglądać jak strata czasu. |
| 18. Bezwzględna Surowość | Przekonanie, że błędy, także własne, zasługują na surową karę, bez taryfy ulgowej. |
Czy lista 18 schematów pozwala rozpoznać swój schemat?
Nie, lista nie jest testem i nie zastępuje kwestionariusza. Kwestionariusz Younga to osobne, licencjonowane narzędzie, które ocenia nasilenie każdego schematu na podstawie wielu pytań. Przeczytanie 18 nazw i skinienie głową przy kilku z nich niczego nie przesądza, ani u Ciebie, ani u bliskich.
Model dopuszcza współwystępowanie kilku schematów naraz, więc rozpoznanie więcej niż jednego nie jest powodem do gorszej samooceny. Część schematów, tak zwanych warunkowych, powstaje jako próba poradzenia sobie z ciężarem innego, wcześniejszego schematu.
Zdarza się też, że ktoś czyta całą listę i rozpoznaje siebie niemal w każdym opisie. Krótkie opisy z tabel nie służą do samodzielnego rozpoznawania, więc taka reakcja jeszcze niczego o Tobie nie mówi. Precyzyjniejszy obraz daje rozmowa, w której ktoś z zewnątrz pyta o konkretne sytuacje z Twojego życia.
Co zrobić, jeśli rozpoznaję swój schemat?
Jeśli w opisie jednego ze schematów rozpoznajesz coś swojego, jedno zdanie z tabeli to za mało, bo pomija przykłady, typowe sposoby radzenia sobie i to, z czym łatwo dany schemat pomylić. Dokładniejszy obraz daje rozmowa ze specjalistą, który zapyta o konkretne sytuacje z Twojego życia.
Cztery schematy widać szczególnie w codziennych sytuacjach. Wadliwość/Wstyd pojawia się w syndromie oszusta, Niedostateczna Samokontrola i Samodyscyplina w odkładaniu spraw na później, Podporządkowanie się w trudności z odmawianiem, a Samopoświęcenie w postawie people pleasera.
- Terapia schematów a terapia poznawcza
- Schemat w psychologii
- Obszar rozłączenia i odrzucenia
- Osłabiona autonomia i brak dokonań
- Uszkodzone granice w terapii schematów
- Nakierowanie na innych
- Nadmierna czujność i zahamowanie
- Style radzenia sobie ze schematem
- Tryby schematów
- Jak przebiega terapia schematów?
- Skuteczność terapii schematów
- Brak zaufania w związku
- Poczucie porażki
- Potrzeba akceptacji
- Poczucie wyobcowania
- Oczekiwanie katastrofy
- Roszczeniowość
- Praca z wewnętrznym dzieckiem w terapii schematów
- Kwestionariusz Schematów Younga
- Toksyczni rodzice
- Prokrastynacja
- Asertywność
- Syndrom oszusta
- Toksyczna matka
- People pleaser po polsku
- Wewnętrzny krytyk
- Co to jest wewnętrzne dziecko w terapii schematów?
- Nic mi nie wystarcza
- Deprywacja emocjonalna
- Lęk przed porzuceniem
- Wyuczona bezradność
- Nadopiekuńcza matka
- Pesymizm
- Tłumienie emocji
Bibliografia
- Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP, rozdz. 1.3, 1.5, 1.6 i 1.10.
Często zadawane pytania
Ile jest schematów w terapii schematów?
18. Terapia schematów grupuje je w 5 obszarów według rodzaju potrzeby emocjonalnej, która została w dzieciństwie zawiedziona, a nie według objawów czy nasilenia. Każdy obszar skupia od 2 do 5 schematów.
Czy można mieć więcej niż jeden schemat naraz?
Tak, to w tym modelu normalne. Niektóre schematy powstają nawet jako reakcja na inny, wcześniejszy schemat, więc naturalnie występują razem. Liczba rozpoznanych u siebie opisów niczego nie mówi o tym, jak poważna jest Twoja sytuacja.
Czy ta lista pozwala rozpoznać swój schemat?
Nie. Lista porządkuje nazwy i pokazuje, skąd się biorą, ale rozpoznanie wymaga dłuższej rozmowy albo licencjonowanego kwestionariusza, a nie kilku zdań opisu. Jeśli coś z tej listy Cię zaniepokoiło, naturalnym krokiem jest rozmowa ze specjalistą, a nie stawianie sobie rozpoznania samodzielnie.
Czym różnią się między sobą obszary schematów?
Tym, jaka potrzeba emocjonalna dziecka nie została zaspokojona i jak wyglądało środowisko, w którym do tego doszło. Pierwszy obszar wiąże się z brakiem bezpiecznej bliskości, ostatni z domem, w którym liczyły się głównie osiągnięcia i zasady. Pomiędzy nimi są jeszcze trzy inne rodzaje zawiedzionych potrzeb.



