Terapia schematówArtykuł
10 min czytania
Marcela Kwiecień

Autor

Marcela Kwiecień

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Osoba siedzi przy duzym stole i uklada w grupy rozlozone kartki, obok notatnik, kubek herbaty i okulary

Schematy Younga: lista 18 schematów i pięć obszarów

Czym jest schemat w terapii schematów?

Schemat w terapii schematów to utrwalony wzorzec złożony ze wspomnień, emocji, przekonań i doznań z ciała, który dotyczy Ciebie samej lub samego oraz Twoich relacji z ludźmi. Powstaje w dzieciństwie albo w okresie dojrzewania, rozwija się przez całe życie i w znacznym stopniu utrudnia funkcjonowanie.

Samo słowo ma dłuższą historię. W psychologii schemat oznaczał ogólny wzorzec porządkujący doświadczenie i podpowiadający reakcję, pozytywny albo negatywny, mogący powstać w każdym momencie życia. Terapia schematów zawęziła to pojęcie do wzorców wczesnych i nieadaptacyjnych.

Zachowanie nie jest częścią schematu. Unikanie bliskości albo kontrolowanie partnera to reakcje na schemat, a sam schemat tworzą wspomnienia, emocje, przekonania i odczucia w ciele.

Jak ludzie radzą sobie ze schematami?

Ten sam schemat u dwóch osób wygląda w zachowaniu inaczej, bo o zachowaniu decyduje styl radzenia sobie. Są trzy style: podporządkowanie się schematowi, czyli przyjęcie go za prawdę o sobie, unikanie, czyli ułożenie życia tak, żeby schemat się nie uruchamiał, oraz nadmierna kompensacja, czyli działanie na przekór niemu.

Styl to trwały wzorzec, a reakcja radzenia sobie to konkretne zachowanie w danej chwili, w którym ten wzorzec się ujawnia. Zmienić się może reakcja.

Styl nie jest przypisany do osoby raz na zawsze. Większość ludzi miesza wszystkie trzy, zależnie od sytuacji, etapu życia i konkretnego schematu.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Skąd bierze się 18 schematów i 5 obszarów?

Pięć obszarów to nie pięć typów osobowości, tylko pięć rodzajów potrzeb emocjonalnych dziecka, według których pogrupowano 18 schematów. Założenie jest takie, że dzieci mają podobne potrzeby, a różnica polega na tym, która z nich w danym domu nie doczekała się odpowiedzi.

Głównym źródłem najwcześniejszych i najsilniejszych schematów jest rodzina pochodzenia, bo to w niej rozgrywa się większość wczesnego dzieciństwa. Rolę odgrywa też temperament dziecka, od którego zależy sposób reagowania na trudne sytuacje. Z wiekiem dochodzą rówieśnicy, szkoła, okolica i kultura, a schematy powstałe w ten sposób bywają zwykle słabsze i węższe.

Dwie osoby o bardzo różnym zachowaniu na co dzień mogą więc mieć schemat z tego samego obszaru. Nazwa obszaru mówi o źródle, a nie o tym, jak dana osoba dziś sobie z nim radzi.

Jakie schematy należą do obszaru rozłączenia i odrzucenia?

Obszar rozłączenia i odrzucenia dotyczy najbardziej podstawowej potrzeby, czyli bezpiecznej bliskości, na której można polegać, i obejmuje 5 schematów. Dom bywał tu niestabilny, chłodny emocjonalnie, odrzucający, izolujący od świata albo wprost przemocowy, a dziecko uczyło się, że na bliskość nie zawsze można liczyć.

Dorośli z tego obszaru często wybierają jedną z dwóch dróg. Część wchodzi w kolejne relacje, które ranią podobnie jak te z dzieciństwa. Inni rezygnują z bliskości niemal całkiem, żeby nigdy więcej nie poczuć takiej straty.

SchematW skrócie
1. Opuszczenie/Niestabilność WięziOczekiwanie, że bliska osoba w końcu zniknie, umrze albo odejdzie do kogoś innego, więc więź nigdy nie wydaje się pewna.
2. Nieufność/SkrzywdzenieZałożenie z góry, że inni ludzie skrzywdzą, oszukają albo wykorzystają, gdy tylko nadarzy się okazja.
3. Deprywacja EmocjonalnaPrzekonanie, że nikt nigdy nie da Ci tyle troski, zrozumienia i oparcia, ile potrzebujesz.
4. Wadliwość/WstydPoczucie bycia w środku gorszym albo wadliwym, które każe ukrywać prawdziwe ja przed bliskimi.
5. Izolacja Społeczna/WyobcowanieWrażenie, że jesteś inna lub inny niż wszyscy dookoła i nigdzie właściwie nie pasujesz.

Jakie schematy należą do obszaru osłabionej autonomii i braku dokonań?

Obszar osłabionej autonomii i braku dokonań zaczyna się tam, gdzie dziecku nie pozwolono nauczyć się samodzielności, i obejmuje 4 schematy. Rodzina bywała nadopiekuńcza i robiła za dziecko niemal wszystko albo, rzadziej, nie dawała potrzebnej troski, a w obu wariantach podważała wiarę dziecka we własne siły.

W dorosłości zostaje z tego niepewność, czego się właściwie chce od życia. Wyznaczenie celu i konsekwentne dążenie do niego przychodzi z trudem, a w sprawach wymagających samodzielności część osób czuje się jak ktoś dużo młodszy niż w metryce.

SchematW skrócie
6. Zależność/NiekompetencjaPrzekonanie, że bez czyjejś pomocy nie poradzisz sobie nawet ze zwykłymi, codziennymi sprawami.
7. Podatność na Zranienie lub ZachorowanieWyolbrzymiony lęk, że zaraz wydarzy się katastrofa zdrowotna, emocjonalna albo zewnętrzna, której nie da się powstrzymać.
8. Uwikłanie Emocjonalne/Nie w Pełni Rozwinięte JaWięź z jedną ważną osobą tak ciasna, że trudno powiedzieć, gdzie kończy się ona, a zaczynasz Ty.
9. PorażkaGłębokie przekonanie, że w nauce, pracy czy innych osiągnięciach i tak w końcu przegrasz z innymi.

Jakie schematy należą do obszaru uszkodzonych granic?

Obszar uszkodzonych granic dotyczy trudności z granicami, odpowiedzialnością i samokontrolą i obejmuje 2 schematy, najmniej ze wszystkich obszarów. Dom bywał nadmiernie pobłażliwy: mały nacisk kładziono na zasady, obowiązki i liczenie się z innymi, a odmowa rzadko spotykała się ze sprzeciwem.

Nikt specjalnie nie uczył czekania na swoją kolej ani znoszenia odmowy, więc w dorosłości trudno przestrzegać reguł, które obowiązują wszystkich. Najtrudniejsze bywa odłożenie nagrody na później w imię czegoś, co opłaci się dopiero z czasem, bo impuls wygrywa z planem. Z zewnątrz łatwo wziąć to za brak silnej woli, choć źródło leży w tym, czego nikt wcześniej nie nauczył.

SchematW skrócie
10. Roszczeniowość/WielkościowośćPoczucie, że zasady obowiązujące innych ludzi Ciebie nie dotyczą, bo należy Ci się więcej.
11. Niedostateczna Samokontrola i SamodyscyplinaTrudność ze zniesieniem frustracji i dyskomfortu, przez którą łatwiej coś odłożyć albo porzucić, niż to znieść.

Jakie schematy należą do obszaru nakierowania na innych?

W obszarze nakierowania na innych cudze potrzeby liczą się bardziej niż Twoje własne, a należą do niego 3 schematy. Akceptacja w takim domu bywała warunkowa: dziecko dostawało miłość i uwagę, gdy dopasowywało się do oczekiwań rodziców, a rzadziej wtedy, gdy po prostu było sobą.

Z czasem trudno rozpoznać własny gniew albo własne preferencje pod warstwą dbania o innych. Dorosłej osobie łatwiej wtedy powiedzieć, na co ma ochotę ktoś obok, niż nazwać własną potrzebę, a ten nawyk z czasem robi się tak głęboki, że przestaje wyglądać na wybór.

SchematW skrócie
12. Podporządkowanie sięOddawanie innym kontroli nad własnymi wyborami z obawy przed czyimś gniewem albo odejściem.
13. SamopoświęcenieStawianie cudzych potrzeb nad własnymi z własnej woli, żeby oszczędzić komuś bólu, uniknąć poczucia winy albo nie stracić bliskości z osobą, która wydaje się bardziej potrzebująca.
14. Poszukiwanie Akceptacji i UznaniaUzależnienie poczucia własnej wartości od tego, co inni ludzie o Tobie pomyślą albo powiedzą.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Jakie schematy należą do obszaru nadmiernej czujności i zahamowania?

W obszarze nadmiernej czujności i zahamowania spontaniczność nie ma miejsca, a należą do niego 4 schematy. Dzieciństwo bywało surowe i wymagające, czasem wprost karzące, z małym marginesem na błędy, a osiągnięcia i obowiązki liczyły się bardziej niż zabawa czy odpoczynek.

Emocje uczono chować, błędy traktowano poważnie, a nad wszystkim unosił się niepokój, że coś zaraz pójdzie źle. Czujność, którą kiedyś trzeba było mieć włączoną bez przerwy, nie wyłącza się sama tylko dlatego, że dom rodzinny został daleko w tyle. Odpoczynek bywa wtedy czymś, na co trudno sobie pozwolić bez cichego poczucia winy.

SchematW skrócie
15. Negatywizm/PesymizmStałe skupienie na tym, co może pójść źle, przy jednoczesnym pomniejszaniu tego, co się udaje.
16. Zahamowanie EmocjonalneTrzymanie na wodzy spontanicznych uczuć i reakcji, żeby uniknąć dezaprobaty, wstydu albo utraty kontroli nad impulsami.
17. Nadmierne Wymagania/Nadmierny KrytycyzmStawianie sobie tak wysokiej poprzeczki, że odpoczynek zaczyna wyglądać jak strata czasu.
18. Bezwzględna SurowośćPrzekonanie, że błędy, także własne, zasługują na surową karę, bez taryfy ulgowej.

Czy lista 18 schematów pozwala rozpoznać swój schemat?

Nie, lista nie jest testem i nie zastępuje kwestionariusza. Kwestionariusz Younga to osobne, licencjonowane narzędzie, które ocenia nasilenie każdego schematu na podstawie wielu pytań. Przeczytanie 18 nazw i skinienie głową przy kilku z nich niczego nie przesądza, ani u Ciebie, ani u bliskich.

Model dopuszcza współwystępowanie kilku schematów naraz, więc rozpoznanie więcej niż jednego nie jest powodem do gorszej samooceny. Część schematów, tak zwanych warunkowych, powstaje jako próba poradzenia sobie z ciężarem innego, wcześniejszego schematu.

Zdarza się też, że ktoś czyta całą listę i rozpoznaje siebie niemal w każdym opisie. Krótkie opisy z tabel nie służą do samodzielnego rozpoznawania, więc taka reakcja jeszcze niczego o Tobie nie mówi. Precyzyjniejszy obraz daje rozmowa, w której ktoś z zewnątrz pyta o konkretne sytuacje z Twojego życia.

Co zrobić, jeśli rozpoznaję swój schemat?

Jeśli w opisie jednego ze schematów rozpoznajesz coś swojego, jedno zdanie z tabeli to za mało, bo pomija przykłady, typowe sposoby radzenia sobie i to, z czym łatwo dany schemat pomylić. Dokładniejszy obraz daje rozmowa ze specjalistą, który zapyta o konkretne sytuacje z Twojego życia.

Cztery schematy widać szczególnie w codziennych sytuacjach. Wadliwość/Wstyd pojawia się w syndromie oszusta, Niedostateczna Samokontrola i Samodyscyplina w odkładaniu spraw na później, Podporządkowanie się w trudności z odmawianiem, a Samopoświęcenie w postawie people pleasera.

Bibliografia

  1. Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP, rozdz. 1.3, 1.5, 1.6 i 1.10.

Często zadawane pytania

Ile jest schematów w terapii schematów?

18. Terapia schematów grupuje je w 5 obszarów według rodzaju potrzeby emocjonalnej, która została w dzieciństwie zawiedziona, a nie według objawów czy nasilenia. Każdy obszar skupia od 2 do 5 schematów.

Czy można mieć więcej niż jeden schemat naraz?

Tak, to w tym modelu normalne. Niektóre schematy powstają nawet jako reakcja na inny, wcześniejszy schemat, więc naturalnie występują razem. Liczba rozpoznanych u siebie opisów niczego nie mówi o tym, jak poważna jest Twoja sytuacja.

Czy ta lista pozwala rozpoznać swój schemat?

Nie. Lista porządkuje nazwy i pokazuje, skąd się biorą, ale rozpoznanie wymaga dłuższej rozmowy albo licencjonowanego kwestionariusza, a nie kilku zdań opisu. Jeśli coś z tej listy Cię zaniepokoiło, naturalnym krokiem jest rozmowa ze specjalistą, a nie stawianie sobie rozpoznania samodzielnie.

Czym różnią się między sobą obszary schematów?

Tym, jaka potrzeba emocjonalna dziecka nie została zaspokojona i jak wyglądało środowisko, w którym do tego doszło. Pierwszy obszar wiąże się z brakiem bezpiecznej bliskości, ostatni z domem, w którym liczyły się głównie osiągnięcia i zasady. Pomiędzy nimi są jeszcze trzy inne rodzaje zawiedzionych potrzeb.

Marcela Kwiecień

mgr Marcela Kwiecień

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Prowadzę terapię par, a jako jedyna w zespole diagnozę ADHD u dorosłych (wywiad DIVA-5). W pracy łączę CBT z Terapią Skoncentrowaną na Rozwiązaniach.

Zobacz profil