Terapia schematówArtykuł
Aktualizacja: 6 min czytania
Magdalena Pliżga-Szwajgier

Autor

Magdalena Pliżga-Szwajgier

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Dwie osoby przy kuchennym stole, jedna mówi i gestykuluje, druga siedzi ze splecionymi dłońmi i spuszczonym wzrokiem

Asertywność: dlaczego trudno odmawiać i stawiać granice

Czym jest zdrowa asertywność?

Zdrowa asertywność to wyrażanie potrzeb i uczuć w odpowiedni sposób, kiedy się pojawiają, a nie odkładanie ich ani niewyrażanie wcale. Techniki asertywności mogą pomóc wyrażać potrzeby i uczucia wobec partnera i innych ludzi, a trening asertywności należy do tradycyjnych technik behawioralnych.

Osoby, które uczą się wyrażać potrzeby i uczucia po długim podporządkowywaniu się, często robią to niedoskonale: na początku mogą mówić tak nieśmiało, że nikt ich nie słyszy, albo stają się zbyt agresywne. Znalezienie właściwej równowagi wymaga czasu, więc nie warto oceniać się zbyt surowo za błędy.

Dlaczego sama technika odmawiania nie wystarcza?

Trening asertywności może nie wystarczyć, jeśli lęk przed karą, opuszczeniem lub krytyką skłania Cię do zgody wbrew sobie. Trening może pomóc, ale sam w sobie zapewne nie zmieni utrwalonego wzorca podporządkowywania się ważnym osobom, bo ten lęk trzeba najpierw przepracować.

Autorzy podają trzy przykłady obaw, które potrafią zablokować nawet dobrze znaną technikę: że w związku druga osoba stanie się agresywna, że odejdzie albo że nie ma się prawa być asertywnym. To przykłady obaw, a nie sposób na rozpoznanie własnego powodu po jednej z nich.

PsychoLogic

„Co oni sobie pomyślą?”: ile kosztuje Cię życie pod cudzą ocenę

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Czym jest schemat Podporządkowania się?

Schemat Podporządkowania się to w terapii schematów nadmierne oddawanie kontroli innym z poczucia przymusu, a nie z własnej decyzji. Jego funkcją jest zwykle uniknięcie gniewu, odwetu lub porzucenia przez inną osobę, a na zewnątrz przejawia się nadmierną uległością i poczuciem osaczenia.

Są dwie formy. Pierwsza to podporządkowanie potrzeb, czyli tłumienie własnych pragnień. Druga to podporządkowanie emocji, czyli tłumienie uczuć, zwłaszcza gniewu. Własne potrzeby i uczucia uchodzą w tym schemacie za nieuzasadnione albo nieważne dla innych. Osoba nie tłumi ich dlatego, że uważa, iż tak powinna, tylko dlatego, że czuje, iż musi, bo inaczej spotka ją kara.

To jeden z 18 schematów Younga. Nie jest rozpoznaniem choroby, a pojedyncza zgoda wbrew sobie niczego nie przesądza, bo schemat w psychologii to utrwalony wzorzec, a nie pojedyncze zachowanie.

Co dzieje się ze złością, gdy trudno Ci odmówić?

Podporządkowanie z lęku często prowadzi do narastania gniewu, który wychodzi w szkodliwych zachowaniach, takich jak zachowania bierno-agresywne, czyli cichy opór zamiast otwartego sprzeciwu, oraz niekontrolowane wybuchy złości. Pojawiają się też ukrywanie emocji i nadużywanie substancji psychoaktywnych.

U osób z tym schematem gniew potrafi narastać przez długie okresy bierności, aż nagle wybucha w niekontrolowany sposób. Autorzy wymieniają też objawy psychosomatyczne, czyli dolegliwości z ciała o możliwym podłożu emocjonalnym. Każdą taką dolegliwość powinien najpierw ocenić lekarz, bo ma wiele możliwych przyczyn.

Złość po zgodzie wbrew sobie niczego sama nie rozstrzyga. Może mieć inne źródła.

Skąd może brać się podporządkowanie?

Autorzy łączą Podporządkowanie się z domem, w którym dominował kontrolujący rodzic, zbyt silny wobec dziecka. Typowa rodzina pochodzenia opiera się na warunkowej akceptacji: dziecko musi tłumić ważne części siebie, żeby zyskać miłość lub aprobatę. Inną drogą bywa próba obrony przed lękiem przed porzuceniem.

Schemat należy do obszaru nakierowania na innych, a drugą drogę opisuje schemat Opuszczenie/Niestabilność Więzi.

To typowe historie, a nie Twoja. Rozpoznanie się w nich nie dowodzi, że dorastałaś lub dorastałeś w takim domu. Trudność z odmawianiem może mieć też inne źródła.

Jakie inne powody mogą stać za trudnością z odmawianiem?

Trudność z odmawianiem może mieć różne motywy, a Podporządkowanie się jest tylko jednym z możliwych wyjaśnień. Osoba podporządkowana rezygnuje z własnych potrzeb z obawy przed zewnętrznymi konsekwencjami i czuje się kontrolowana, a przy Samopoświęceniu powodem jest wewnętrzne przekonanie i poczucie własnego wyboru.

Samopoświęcenie znane z potocznego określenia people pleaser to inny mechanizm niż strach przed karą. Do zgody wbrew sobie może prowadzić także dążenie do aprobaty innych, czyli potrzeba akceptacji. Trzeba też odróżnić schemat Podporządkowania się od stylu radzenia sobie o nazwie „podporządkowanie się schematowi”, który dotyczy reagowania na dowolny schemat, a trzy style radzenia sobie ze schematem to osobne zagadnienie.

Co z asertywnością robi terapia schematów?

Terapia schematów łączy trening asertywności z pracą nad lękiem, który utrudnia odmowę. Podstawowy cel to uświadomienie sobie prawa do własnych potrzeb i uczuć oraz do ich wyrażania w odpowiedni sposób. Ważne są przy tym różne rodzaje pracy: nad myślami, w wyobraźni, w zachowaniu i w relacji z terapeutą.

Całość odbywa się w ramach terapii schematów. Autorzy uznają za ważne przy tym schemacie:

  • Praca nad myślami: analiza dowodów i eksperymenty, w których sprawdza się w praktyce, czy obawiane konsekwencje wyrażenia potrzeb rzeczywiście następują. Zwykle okazuje się, że przewidywania były wyolbrzymione.
  • Praca z wyobraźnią: w wyobrażonej scenie z kontrolującym rodzicem lub inną ważną osobą pacjent wyraża gniew i domaga się swoich praw. Gniew ma przede wszystkim dać poczucie siły do walki o siebie.
  • Zmiana zachowań: wybór ludzi, którzy nie kontrolują, oraz ćwiczenie asertywności w odgrywaniu ról na sesji, a potem w codziennych rozmowach jako praca domowa.
  • Relacja z terapeutą: terapeuta daje raczej za mało niż za dużo wskazówek, zostawia pacjentowi wybór tematów i zadań oraz zwraca uwagę na uległe zachowania, bo posłuszeństwo wobec terapeuty wzmacnia schemat zamiast go leczyć.
  • Poznawanie własnych pragnień: jeśli ktoś nie wie, czego chce ani co czuje, praca obejmuje obserwowanie własnych pragnień i uczuć oraz ćwiczenie działania zgodnego z nimi, także w wyobrażeniach.

Bibliografia

  1. Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP, rozdz. 1.3 (s. 26), 1.6 (s. 35 do 36 i 40 do 41), 1.6.6 (s. 44), 5.1 (s. 176 oraz 181 do 182), 7.3 (s. 275) i 7.4.1 (s. 276 do 281, w tym s. 277 do 280). Numery stron drukowane, sprawdzone po nagłówku strony.
  2. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Pogotowie „Niebieska Linia” całodobowo. Numer 800 120 002, telefon pracuje przez całą dobę (dostęp 15.10.2026).

Artykuł ma charakter edukacyjny i opisuje schemat Podporządkowania się według książki Younga, Klosko i Weishaar. Nie służy do samodzielnego rozpoznawania schematów u siebie lub u kogoś bliskiego. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza.

Często zadawane pytania

Dlaczego trudno mi odmawiać, choć znam techniki?

Jednym z możliwych wyjaśnień jest lęk przed konsekwencjami odmowy, na przykład przed gniewem, porzuceniem lub krytyką. Autorzy terapii schematów piszą, że trening asertywności zapewne nie wystarczy, gdy taki lęk steruje zachowaniem. Co stoi za Twoją trudnością, ustala się w rozmowie ze specjalistą.

Czy trudność z odmawianiem oznacza schemat Podporządkowania się?

Niekoniecznie. Podobne zachowania mogą mieć różne motywy, a pojedyncze zachowanie nie pozwala rozpoznać schematu u siebie.

Czy terapia schematów uczy asertywności?

Trening asertywności należy do technik behawioralnych, z których terapeuta może korzystać, a przy Podporządkowaniu się stosuje się także odgrywanie ról. Praca obejmuje ponadto sprawdzanie obawianych konsekwencji oraz kontakt z własnym gniewem. Z doświadczenia klinicznego ten schemat jest w większości przypadków dość łatwy w leczeniu, ale wyniku nie da się obiecać.

Skąd bierze się złość po tym, jak zgodzę się wbrew sobie?

Tłumione potrzeby i uczucia mogą prowadzić do narastania gniewu. Po długim czasie gniew wybucha lub wychodzi w zachowaniach bierno-agresywnych. Złość może mieć też inne przyczyny. Dolegliwości z ciała powinien najpierw ocenić lekarz.

Czy po odmowie naprawdę spotka mnie kara?

Dla żadnej konkretnej sytuacji nie da się tego przesądzić. Osoby zdrowe psychicznie nie mszczą się za odpowiednie wyrażanie potrzeb. W terapii obawiane skutki sprawdza się w praktyce. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod numer 112. Jeśli obawiasz się przemocy w rodzinie, możesz zadzwonić na całodobowy telefon dla ofiar przemocy w rodzinie „Niebieska Linia” pod numer 800 120 002.

Co zrobić, gdy pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia?

Nie czekaj na zaplanowaną wizytę. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia, na przykład trwającej próbie samobójczej, dzwoń tylko pod numer 112. Gdy takiego zagrożenia nie ma, ale myśli wracają, zadzwoń na całodobową linię wsparcia 800 70 2222 (dorośli) albo na telefon zaufania 116 123 lub, jeśli dojazd jest bezpieczny, zgłoś się na SOR albo do izby przyjęć.

Magdalena Pliżga-Szwajgier

mgr Magdalena Pliżga-Szwajgier

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Obok terapii indywidualnej jako jedyna w zespole prowadzę terapię rodzinną. Jestem też trenerką Treningu Umiejętności Społecznych.

Zobacz profil