Terapia schematówArtykuł
Aktualizacja: 4 min czytania
Martyna Jakubiszak

Autor

Martyna Jakubiszak

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Kobieta wieczorem przy lampie pracuje nad listą zadań

Nadmierna czujność i zahamowanie: piąty obszar

Czym jest nadmierna czujność w terapii schematów?

Nadmierna czujność w terapii schematów oznacza ciągłe wypatrywanie negatywnych wydarzeń, a cały obszar jest piątą z pięciu grup niezaspokojonych potrzeb emocjonalnych z dzieciństwa. Osoby z tego obszaru są pełne obaw, że bez nieustannej czujności i ostrożności ich życie się rozpadnie.

W terapii schematów wyróżnia się łącznie 18 schematów w pięciu obszarach.

Nadmierna czujność w innym znaczeniu bywa objawem PTSD u dorosłych: to bycie bardzo niespokojnym i ciągłe wypatrywanie zagrożenia. To inne zjawisko, a rozpoznanie PTSD stawia lekarz.

Co łączy cztery schematy z tego obszaru?

Cztery schematy łączy przesadny nacisk na tłumienie spontaniczności albo na sztywne zasady dotyczące osiągnięć lub zachowania, przejęte w dzieciństwie jako własne. Dzieje się to często kosztem szczęścia, wyrażania siebie, relaksu, bliskich związków lub zdrowia. Dzieci z takiego domu nie były zachęcane do zabawy ani do dążenia do szczęścia.

Zamiast tego nauczyły się wciąż wypatrywać negatywnych wydarzeń i postrzegać życie jako szare i nudne.

PsychoLogic

Czy czujesz niepokój nawet wtedy, gdy nic się nie dzieje?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Jakie schematy należą do obszaru nadmiernej czujności i zahamowania?

Do obszaru należą cztery schematy, numerowane od 15 do 18: Negatywizm/Pesymizm, Zahamowanie Emocjonalne, Nadmierne Wymagania/Nadmierny Krytycyzm i Bezwzględna Surowość. Każdy opisuje inny sposób, w jaki dawny nacisk na kontrolę, osiągnięcia i unikanie błędów zostaje w człowieku na dorosłe życie.

Negatywizm/Pesymizm to wszechogarniające, utrzymujące się całe życie skupienie na negatywnych aspektach, czyli pesymizm. Zahamowanie Emocjonalne to przesadne hamowanie uczuć lub spontanicznych działań z obawy przed wstydem, dezaprobatą albo utratą kontroli, czyli tłumienie emocji. Nadmierne Wymagania/Nadmierny Krytycyzm to poczucie, że trzeba sprostać bardzo wysokim wewnętrznym standardom, dlatego nic nie wystarcza. Bezwzględna Surowość to przekonanie, że błędy trzeba surowo karać, najczęściej słyszane jako głos wewnętrznego krytyka.

Cele i narzędzia pracy dobiera się do konkretnego schematu w ramach terapii schematów.

Skąd bierze się nadmierna czujność i zahamowanie?

Typowa rodzina pochodzenia dla tego obszaru jest ponura i wymagająca, a w części domów nadmiernie karząca. Liczą się w niej osiągnięcia, obowiązki, perfekcjonizm, przestrzeganie zasad, ukrywanie emocji i unikanie błędów, a samokontrola i wyrzeczenie dominują nad spontanicznością. Przyjemność, radość i relaks schodzą na dalszy plan.

Lista potrzeb to propozycja, a nie ostateczny podział, i z czasem może się zmienić. Głosy przejęte od rodziców opisuje w terapii pojęcie trybów schematów.

Gdzie szukać pomocy, gdy pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia?

Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie czekaj, aż sytuacja minie sama. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia, na przykład trwającej próbie samobójczej, dzwoń tylko pod 112. Gdy takiego zagrożenia nie ma, ale myśli wracają, zadzwoń na całodobową linię wsparcia 800 70 2222 albo, jeśli dojazd jest bezpieczny, zgłoś się na SOR lub do izby przyjęć.

Przy każdym kryzysie psychicznym całodobowo działa też telefon zaufania 116 123.

Bibliografia

  1. Young J. E., Klosko J. S., Weishaar M. E. (2013), Terapia schematów. Przewodnik praktyka, przeł. O. Waśkiewicz, Sopot: GWP, rozdz. 1.3 (s. 26), rozdz. 1.5 (s. 29), rozdz. 1.6 (s. 36-37, 41-42), rozdz. 1.11 (s. 65-69), rozdz. 7.5 Obszar nadmiernej czujności i zahamowania (s. 290-306)
  2. NHS, Post-traumatic stress disorder (PTSD), Symptoms: Symptoms of PTSD in adults (dostęp 14.10.2026).

Tekst ma charakter edukacyjny. Opisuje obszar schematów z modelu terapii schematów i nie służy do samodzielnego przypisywania sobie schematu ani nie jest rozpoznaniem medycznym. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie i decyzje o leczeniu należą do lekarza.

Często zadawane pytania

Czym jest nadmierna czujność w terapii schematów?

Piąty obszar schematów w terapii schematów nosi nazwę nadmiernej czujności i zahamowania. Czujność wiąże się w nim z wypatrywaniem negatywnych wydarzeń, a zahamowanie z tłumieniem spontanicznych uczuć lub impulsów.

Jakie schematy należą do obszaru nadmiernej czujności i zahamowania?

Cztery: Negatywizm/Pesymizm, Zahamowanie Emocjonalne, Nadmierne Wymagania/Nadmierny Krytycyzm i Bezwzględna Surowość.

Czy wzmożona czujność to to samo co nadmierna czujność w terapii schematów?

Nie. W terapii schematów czujność wiąże się z wypatrywaniem negatywnych wydarzeń. Osobno nadmierna czujność (hypervigilance) bywa objawem PTSD u dorosłych, a rozpoznanie PTSD stawia lekarz.

Czy jedna osoba może mieć kilka schematów z tego obszaru?

Tak. Zdarzają się pacjenci z jednoczesnym schematem Zahamowania Emocjonalnego i Nadmiernych Wymagań, a oba należą do tego obszaru.

Martyna Jakubiszak

mgr Martyna Jakubiszak

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Trauma i kryzys emocjonalny to obszary szczególnie bliskie mojej pracy. Pomagam, gdy dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają wystarczać.

Zobacz profil