Nadmierna czujność i zahamowanie: piąty obszar

Co łączy schematy z tego obszaru?

Cztery schematy obszaru nadmiernej czujności i zahamowania łączy jeden mechanizm: nacisk na kontrolę kosztem przyjemności. Terapia schematów opisuje to jako przesadne trzymanie na wodzy własnych spontanicznych uczuć, impulsów i wyborów, albo trzymanie się sztywnych, zinternalizowanych zasad dotyczących osiągnięć i zachowania, często kosztem szczęścia, bliskości z innymi ludźmi, zdrowia, a nawet prawa do tego, żeby pokazać, kim się jest. Z zewnątrz to bywa mylone ze zwykłą sumiennością.

U podstaw stoi piąta z pięciu podstawowych potrzeb emocjonalnych: spontaniczność i zabawa. Kiedy dziecko nie dostaje na nią przyzwolenia, uczy się jednego: liczy się wynik, nie radość z samego działania. Mechanizm wraca potem w dorosłości.

Terapeuci widzą to w drobiazgach. W trudności z cieszeniem się chwilą. W automatycznym szukaniu zagrożenia, tam, gdzie go jeszcze nie ma, oraz w karaniu siebie za coś, co ktoś inny machnąłby ręką. Osobno żaden z tych sygnałów jeszcze nic nie przesądza.

Nie każda osoba zorganizowana czy zapracowana ma jeden z tych czterech schematów. Istotne są sztywność wzorca oraz koszty, które powoduje: czy pilnowanie siebie daje poczucie bezpieczeństwa i bywa po prostu przydatne w pracy czy w nauce, czy raczej systematycznie odbiera radość, zdrowie, bliskość z innymi ludźmi, prawo do tego, żeby czasem coś sobie odpuścić bez poczucia winy. Książka podkreśla ten warunek szczególnie przy Nadmiernych Wymaganiach i Nadmiernym Krytycyzmie. Różnica bywa widoczna dopiero po latach.

Jak wygląda typowa rodzina pochodzenia?

Typowy dom, z którego wyrastają schematy obszaru nadmiernej czujności i zahamowania, jest surowy i wymagający. Czasem karze ponad miarę za błędy. Liczą się w nim osiągnięcia, obowiązki, trzymanie się reguł. Przyjemność, odpoczynek, bliskość schodzą na dalszy plan; emocje raczej się chowa, niż nimi dzieli, bo błąd traktuje się jako coś, czego trzeba unikać za każdą cenę.

Dziecko uczy się jednego. Bezpieczniej dopasować się do reguł, niż zaryzykować błąd. Ten nawyk zostaje w dorosłości, nawet gdy nikt już niczego nie pilnuje, a nagroda za posłuszeństwo bywa cicha: spokój i mniejsze ryzyko krytyki ze strony innych.

Nie każdy dom z tego opisu wyglądał identycznie. W jednym rodzice sami żyli pod presją wysokich standardów i przekazali ją dalej. W innym karcono surowo za najmniejsze odstępstwo od reguł, a spontaniczna radość uchodziła za coś niestosownego. Jeśli ten opis brzmi znajomo, to nie dowód, że dorastałaś lub dorastałeś dokładnie tak.

Sama książka streszcza ten obszar jednym zdaniem: ważniejsze od przyjemności, radości, relaksu bywają tu osiągnięcia, obowiązki, przestrzeganie zasad, ukrywanie emocji, unikanie błędów za wszelką cenę. To zdanie nie mówi nic o miłości ani jej braku. Mówi tylko o tym, co w danym domu zajmowało pierwsze miejsce, a co spadało na sam koniec listy, razem z zabawą czy odpoczynkiem.

PsychoLogic

Czy czujesz niepokój nawet wtedy, gdy nic się nie dzieje?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Czym ten obszar różni się od pozostałych czterech?

Pozostałe obszary dotyczą braku: bliskości, autonomii, granic albo prawa do własnych potrzeb. Obszar nadmiernej czujności i zahamowania dotyczy za to nadmiaru kontroli. Obszar rozłączenia i odrzucenia opisuje dom chłodny i nieprzewidywalny. Obszar osłabionej autonomii to dom, w którym dziecku zbyt mocno chroniono przed samodzielnością i nie dano szansy na własne kompetencje; w typowym opisie obszaru uszkodzonych granic brakuje za to realistycznych zasad, nadzoru lub nauki samodyscypliny, choć to nie jest proste lustrzane odbicie obszaru piątego.

Obszar nakierowania na innych stawia inny warunek: na pierwszym planie stoją tam cudze potrzeby i reakcje, nie własne. W piątym obszarze dominują za to tłumienie spontaniczności oraz sztywne, zinternalizowane zasady dotyczące osiągnięć i zachowania. Oba mechanizmy mogą jednak współwystępować u tej samej osoby, więc nie dzielą ludzi na dwie rozłączne grupy.

Każdy z pięciu obszarów odpowiada innej sfrustrowanej potrzebie z dzieciństwa. Ten dotyczy spontaniczności i zabawy, więc różni go właśnie to, czego dziecku odmówiono: nie miłości, nie samodzielności, tylko prawa do luzu.

Wszystkie pięć obszarów razem składa się na jedną mapę niezaspokojonych potrzeb z dzieciństwa, nie na ranking, w którym jeden bywa gorszy od drugiego. Żaden z nich nie jest ważniejszy od pozostałych. Jedna osoba może nosić schematy z kilku obszarów naraz, nie tylko z tego opisanego w tym artykule, a schemat z jednego obszaru bywa też próbą skompensowania schematu z innego.

Co widać na zewnątrz, u dorosłej osoby?

Z zewnątrz cztery schematy obszaru nadmiernej czujności i zahamowania wyglądają różnie, choć łączy je jedno: trudno się domyślić, że ktoś się z czymś zmaga. Przy Zahamowaniu Emocjonalnym i Nadmiernych Wymaganiach osoba często sprawia wrażenie zorganizowanej i opanowanej: dotrzymuje terminów, wykonuje obowiązki, trzyma emocje na wodzy. Przy Negatywizmie/Pesymizmie widać raczej chroniczne napięcie i narzekanie, a przy Bezwzględnej Surowości gniew i krytyczny ton wobec cudzych i własnych błędów. Cenę tego porządku albo tego napięcia widać dopiero z bliska, w trudności z cieszeniem się czymkolwiek bez wyraźnego powodu.

Bliscy bywają pierwszymi, którzy to zauważają. Skarżą się, że nie wiedzą, co druga osoba czuje. Że żadna pochwała nie starcza na dłużej. Czasem to oni proponują rozmowę z kimś z zewnątrz, zanim sama zainteresowana osoba do tego dojrzeje.

Niektóre z tych wzorców mogą być szczególnie widoczne w pracy, zwłaszcza gdy uruchamiają presję wyniku, perfekcjonizm lub lęk przed błędem. W domu ten sam mechanizm wygląda inaczej. Jako trudność z odpoczynkiem, z zabawą bez celu, z przyznaniem się, że coś akurat boli.

W bliskich relacjach te wzorce bywają różne. Przy Zahamowaniu Emocjonalnym partner czy partnerka częściej czują dystans niż otwarty konflikt, jakby druga strona zawsze trzymała coś w rezerwie. Przy Negatywizmie/Pesymizmie albo Bezwzględnej Surowości trudność bywa głośniejsza: narzekanie, krytycyzm albo gniew. Z czasem obie formy potrafią zmęczyć bliskich, tylko w inny sposób.

Jakie schematy należą do tego obszaru?

Obszar nadmiernej czujności i zahamowania obejmuje cztery schematy, a każdy ma w tej serii osobny, dedykowany artykuł. Należą do tego samego obszaru niezaspokojonych potrzeb, ale różni je sposób działania: koncentracja na zagrożeniach, hamowanie emocji, podporządkowanie życia wygórowanym standardom albo karzące podejście do błędów. Kolejność w tej liście powtarza kolejność z książki, nie ważność problemu. Każdy z tych czterech wzorców bywa równie trudny, tylko inaczej.

Kilka z tych schematów potrafi zresztą występować razem u jednej osoby, choć ich źródła nie muszą być identyczne. Poniższa lista zbiera je po kolei, tak jak układa je książka.

• Pesymizm, czyli Negatywizm/Pesymizm: uwaga nieustannie wraca do tego, co może pójść źle, a dobra wiadomość rzadko cieszy na dłużej. Terapia dąży do bardziej obiektywnego i umiarkowanego spojrzenia na przyszłość, nie do bezgranicznego optymizmu.
• Tłumienie emocji, czyli Zahamowanie Emocjonalne: osoba głęboko chowa spontaniczne uczucia, zwłaszcza gniew i radość, więc bliscy często nie wiedzą, co się w środku dzieje.
• Nadmierne wymagania, czyli Nadmierne Wymagania/Nadmierny Krytycyzm: żaden wynik nie jest dość dobry, a odpoczynek przychodzi z trudem. Potocznie to zjawisko bywa nazywane perfekcjonizmem, choć schemat obejmuje więcej niż samą dbałość o szczegóły.
• Wewnętrzny krytyk, potocznie kojarzony z Bezwzględną Surowością: błąd, własny albo cudzy, wywołuje odruch kary, nie chęć zrozumienia. Trudność w wybaczaniu dotyczy zarówno innych ludzi, jak i siebie samej lub samego.

Kiedy umówić się na konsultację?

Warto rozważyć konsultację związaną z obszarem nadmiernej czujności i zahamowania, gdy kontrola nad sobą przestaje dawać ulgę. Kosztuje wtedy więcej, niż daje. Sygnałem bywa to, że bliscy mówią, że nie wiedzą, co czujesz; bywa nim też to, że oceniasz siebie surowiej, niż na to zasługujesz. Innym sygnałem jest to, że żadne osiągnięcie nie przynosi satysfakcji na dłużej, a odpoczynek budzi poczucie winy.

Na start wystarczy jedno zdanie, nie gotowa diagnoza. Nie musisz wiedzieć, który z czterech wzorców akurat pasuje. Wystarczy, że rozpoznajesz siebie w części tego, co opisano wyżej, i chcesz to z kimś omówić. Konsultacja może pomóc spojrzeć na te trudności z zewnątrz, bez samodzielnego przypisywania sobie etykiety.

Konsultacja nie wymaga też, żebyś już wiedziała lub wiedział, skąd wziął się akurat ten wzorzec. Terapeuta może pytać o to razem z Tobą, krok po kroku, zamiast oczekiwać od razu gotowej historii na pierwsze spotkanie. Wystarczy, że przychodzisz z tym, co czujesz teraz, nie z gotową teorią na temat własnego dzieciństwa.