Terapia schematówArtykuł
Aktualizacja: 6 min czytania
Izabela Stanowska

Autor

Izabela Stanowska

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Osoba stoi przy oknie z kubkiem w dloni i wypatruje czegos na ulicy, na szybie krople po deszczu

Pesymizm: czym jest w terapii schematów i skąd się bierze

Czym jest pesymizm w terapii schematów?

Pesymizm może być przejawem schematu Negatywizmu/Pesymizmu, który terapia schematów opisuje jako utrzymujące się całe życie skupienie na negatywnych aspektach, takich jak ból, strata, rozczarowanie, konflikt czy zdrada, przy pomniejszaniu tego, co pozytywne. Do schematu należy też przesadne oczekiwanie, że sprawy w pracy, finansach albo życiu osobistym potoczą się bardzo źle.

Tak opisuje go terapia schematów, a sam schemat należy do obszaru nadmiernej czujności i zahamowania. Do tego dochodzi lęk przed błędem, który miałby przynieść ruinę finansową, stratę albo upokorzenie. Typowe uczucia to chroniczne napięcie i zamartwianie się, a typowe zachowania to narzekanie i brak zdecydowania.

Negatywizm/Pesymizm to nazwa jednego schematu, a nie dwóch osobnych.

Jak pesymistyczne myśli wpływają na codzienne życie?

W opisie autorów pesymizm porządkuje życie wokół zapobiegania złym rzeczom, a nie doświadczania dobrych. Osoby z tym schematem często organizują życie wokół przetrwania, a nie przyjemności, spędzają dużo czasu na zabezpieczaniu się przed pomyłkami i mają skłonność do obsesyjnych rozmyślań, a ich domyślną postawą jest lęk.

Wyolbrzymianie możliwych negatywnych scenariuszy tłumaczy, skąd biorą się chroniczne zamartwianie, wahanie, nadmierna czujność, narzekanie i niezdecydowanie. Zdarza się też odwrotność: przesadny optymizm, tak zwany efekt Pollyanny, może być jedną z reakcji na ten sam schemat, czyli jednym ze stylów radzenia sobie ze schematem.

Rozmowa z taką osobą może skręcać w stronę tego, co negatywne, niezależnie od tego, co powie druga strona. Przebywanie w towarzystwie takich osób bywa trudne. Po pewnym czasie inni mają narzekania dość, tracą cierpliwość albo zaczynają unikać osoby, która narzeka.

PsychoLogic

Czy czujesz niepokój nawet wtedy, gdy nic się nie dzieje?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Czy przewidywanie najgorszego chroni przed rozczarowaniem?

W ujęciu terapii schematów pesymizm zazwyczaj nie chroni przed rozczarowaniem, bo trafne przewidzenie złego zdarzenia nie poprawia samopoczucia. Kto przewidział porażkę i miał rację, nie czuje się przez to lepiej, a kto liczył na dobry wynik i się zawiódł, nie czuje się wiele gorzej.

Koszty codziennego napięcia przewyższają korzyści z takich prognoz. W terapii pacjent przewiduje przyszłość, a terapeuta obserwuje razem z nim, jak często negatywne oczekiwania się sprawdzają. Terapeuta pomaga też odróżnić przeszłość od przyszłości, bo to, że coś złego już się zdarzyło, nie oznacza, że to samo czeka pacjenta w przyszłości.

PrzekonanieCo o nim mówi terapia schematów
Założenie, że warto oczekiwać najgorszego, żeby się nie zawieśćTo założenie zazwyczaj jest błędne: gdy ktoś przewiduje zło i ma rację, nie czuje się przez to lepiej, bo wcześniej się tym martwił. Gdy oczekiwał dobrego i się zawiódł, nie czuje się wiele gorzej.
Przekonanie, że zamartwianie się zapobiega złym wydarzeniomTo tak zwana magia zamartwiania się: martwienie działa jak rytuał, który ma powstrzymać złe zdarzenia. Wiele spraw, którymi ludzie się zamartwiają, pozostaje poza ich kontrolą albo nie da się nimi sterować przez zamartwianie.
Lęk przed błędem, który miałby zniszczyć życieTo paraliżujący lęk przed błędem, który miałby spowodować finansową katastrofę, stratę albo upokorzenie. W terapii pacjenci uczą się mniej obsesyjnie unikać pomyłek i nie podejmować zbędnych działań mających uchronić przed potknięciem, a potem obserwują większą satysfakcję i przyjemność.

Skąd bierze się pesymizm?

Najczęstszym źródłem schematu Negatywizmu/Pesymizmu jest modelowanie: dziecko uczy się pesymistycznego nastawienia od jednego z rodziców i przejmuje je jako własne. Drugim źródłem jest doświadczenie cierpienia i straty we wczesnym życiu, a schemat, który z niego wyrósł, jest znacznie trudniejszy do zmiany.

Często pomaga wtedy opłakanie straty, bo autentyczna żałoba może osłabić przymus narzekania. Narzekanie służące zdobywaniu uwagi lub współczucia wiąże się z deprywacją emocjonalną. Schemat ma czasem częściowo biologiczne podłoże; o ewentualnych lekach decyduje lekarz psychiatra.

Co robi terapia schematów z pesymistycznym nastawieniem?

Terapia pesymizmu w modelu schematów pomaga ograniczyć skrajny pesymizm i patrzeć na przyszłość bardziej umiarkowanie, a od większości pacjentów nie oczekuje się beztroskiego optymizmu. Oznaką poprawy jest rzadsze zamartwianie się, częstszą optymistyczną postawę i zaprzestanie wymyślania najgorszych scenariuszy.

Zazwyczaj w terapii schematów najważniejsze są strategie poznawcze i behawioralne, choć doświadczeniowe oraz relacja terapeutyczna też mogą się przydać. Schemat zwykle trudno poddaje się zmianom, a pacjenci często nie pamiętają chwili bez pesymistycznego nastawienia. Terapeuta uważa, by sesje nie zamieniły się w debatę, w której on broni optymizmu, a pacjent pesymizmu, więc role zmieniają się, a pacjent z czasem odgrywa obie strony.

  • Sprawdzanie prognoz: pacjent zapisuje negatywne przewidywania i porównuje je z tym, co się wydarzyło. Jeśli miał wpływ na dawne zdarzenie, szuka się sposobu, by się nie powtórzyło. Jeśli nie miał, zdarzenie nie przesądza o przyszłości.
  • Lista kosztów i korzyści: pacjent zestawia to, co daje, a co kosztuje przewidywanie najgorszego, i zapisuje wpływ obu postaw na nastrój.
  • Praca w wyobraźni: pacjent wraca do scen z dzieciństwa, w których dorosły tłumił jego entuzjazm. Terapeuta, a potem sam pacjent, wciela się w zdrową, dorosłą stronę, która sprzeciwia się pesymistycznemu głosowi i pociesza zmartwione dziecko.
  • Zadania behawioralne: wyznaczony czas na zamartwianie się, więcej przyjemnych zajęć, ćwiczenie rezygnacji ze zbędnych działań, które mają uchronić przed potknięciem. Plan przyjemności ma przeciwdziałać wielogodzinnemu zamartwianiu się.
  • Relacja z terapeutą: terapeuta okazuje empatię wobec dawnych strat, ale nie wzmacnia narzekania ani negatywnych przewidywań.

Gdzie szukać pomocy, gdy pesymizm łączy się z kryzysem?

Utrzymujący się smutek, brak sił albo poczucie beznadziei wymagają osobnej oceny lekarskiej, bo mogą być objawami depresji, a nie samego pesymizmu. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia, na przykład trwającej próbie samobójczej, dzwoń natychmiast i tylko pod numer 112.

Gdy takiego zagrożenia nie ma, ale myśli o odebraniu sobie życia wracają, zadzwoń na całodobową linię wsparcia 800 70 2222 albo, jeśli dojazd jest bezpieczny, zgłoś się na SOR lub do izby przyjęć. Smutek i brak sił to częste objawy depresji, a w kryzysie psychicznym liczy się szybki kontakt z kimś, kto może pomóc od razu.

Bibliografia

  1. Young J. E., Klosko J. S., Weishaar M. E. (2013), Terapia schematów. Przewodnik praktyka, przeł. O. Waśkiewicz, Sopot: GWP, rozdz. 1.6 (s. 36-44, w tym Negatywizm/Pesymizm s. 36 i 42 oraz tabela 1.2 s. 44), rozdz. 1.10 z tabelą 1.3 (s. 60-62), rozdz. 1.11 (s. 65-69), rozdz. 7.5.1 Negatywizm/Pesymizm (s. 290-296)

Tekst ma charakter edukacyjny. Opisuje wzorzec z modelu terapii schematów i nie służy do samodzielnego przypisywania sobie schematu ani nie jest rozpoznaniem medycznym. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie i decyzje o leczeniu, także farmakologicznym, należą do lekarza.

Często zadawane pytania

Czym jest negatywizm w terapii schematów?

Negatywizm to część nazwy schematu Negatywizm/Pesymizm z terapii schematów. Oznacza utrzymujące się całe życie skupienie na tym, co negatywne, i przesadne oczekiwanie, że sprawy ostatecznie potoczą się źle.

Czy pesymizm można zmniejszyć?

Schemat jest opisywany jako trudny do zmiany. Oznaki poprawy są jednak widoczne: rzadsze zamartwianie się, częstszą optymistyczną postawę, koniec wymyślania najgorszych scenariuszy. Pomaga w tym sprawdzanie prognoz, planowanie przyjemnych zajęć, praca z terapeutą.

Czy terapia zamieni mnie w optymistę?

Celem nie jest beztroski optymizm. Terapia pomaga ograniczyć skrajny pesymizm i zająć bardziej umiarkowaną postawę, a od większości pacjentów nie oczekuje się beztroski. Oznaką poprawy jest częstsza optymistyczna postawa.

Skąd bierze się pesymizm według terapii schematów?

Najczęstszym źródłem jest modelowanie, czyli przejęcie pesymistycznego nastawienia od jednego z rodziców. Drugim źródłem jest doświadczenie cierpienia i straty w dzieciństwie.

Izabela Stanowska

mgr Izabela Stanowska

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Doświadczenie zbierałam w placówkach oświatowych z oddziałami integracyjnymi, w centrum medycznym i na oddziale dziennym. Dziś pracuję też z ADHD i spektrum autyzmu.

Zobacz profil