Terapia schematówArtykuł
Aktualizacja: 4 min czytania
Paula Kozaczuk

Autor

Paula Kozaczuk

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Kobieta siedzi sama przy dużym stole po spotkaniu i przegląda kartki, w tle rozmyte sylwetki dwóch osób wychodzących przez drzwi

Syndrom oszusta: poczucie wadliwości w terapii schematów

Czy syndrom oszusta występuje w terapii schematów?

Określenie „syndrom oszusta” nie pada w terapii schematów. Opisuje się w niej natomiast schemat Wadliwość/Wstyd z obszaru rozłączenia i odrzucenia, czyli przekonanie, że jest się niepełnowartościowym, złym, niechcianym albo gorszym, lub że straciłoby się miłość ważnych osób, gdyby zobaczyły, jaki naprawdę się jest.

Często towarzyszy temu nadwrażliwość na krytykę i odrzucenie oraz wstyd z powodu własnych wad, także wyobrażonych. Czy poczucie bycia oszustem ma związek z tym schematem, ocenia się w rozmowie z psychologiem lub psychoterapeutą.

Jak objawia się schemat Wadliwości/Wstydu?

Schematowi Wadliwości/Wstydu często towarzyszy wstyd z powodu tego, kim człowiek czuje, że jest, a nie tego, co robi, oraz obawa, że inni dostrzegą rzekomą wadę. Ten lęk może dotyczyć bliskich relacji, życia społecznego albo obu tych sfer.

Wśród typowych zachowań jest pomniejszanie własnej osoby oraz pozwalanie innym na złe traktowanie. Osoby z tym schematem nieustannie porównują się z innymi i czują się niepewnie wśród ludzi, których postrzegają jako pozbawionych wad. Zdarza się też, że wybierają krytycznych partnerów, a bywają krytyczne wobec kochających ludzi.

Wady, których osoby ze schematem się wstydzą, mogą być ukryte, na przykład egoizm albo gniewne impulsy, lub jawne, na przykład wady dotyczące wyglądu albo niezręczność w sytuacjach społecznych. Z obawy przed ich odkryciem osoby ze schematem mogą unikać bliskich relacji i sytuacji społecznych. Pojedyncze zachowanie jeszcze o niczym nie przesądza.

PsychoLogic

Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Skąd może brać się schemat Wadliwości/Wstydu?

Schemat Wadliwości/Wstydu należy do obszaru rozłączenia i odrzucenia, w którego typowej rodzinie pojawia się odrzucenie. Najsilniejsze schematy powstają zwykle w rodzinie, a w tym schemacie dużą rolę gra krytyka ze strony rodziców: im wcześniejsza i ostrzejsza była, tym trudniej schemat zmienić.

Autorzy podają przykład osoby krytykowanej od dzieciństwa przez oboje rodziców: w dorosłości niemal każdy kontakt z ludźmi mógłby uruchamiać u niej ten schemat. To tylko przykład.

Z czasem wpływ zyskują też rówieśnicy i szkoła. O powstaniu schematu współdecyduje temperament dziecka. Rozpoznanie w tym opisie własnej historii nie dowodzi, że masz ten schemat.

Co terapia schematów robi ze schematem Wadliwości/Wstydu?

Podstawowym celem terapii schematu Wadliwości/Wstydu jest zwiększenie poczucia własnej wartości, aby człowiek uwierzył, że zasługuje na miłość i szacunek. Osoby, które przepracowały ten schemat, uznają dawne poczucie wadliwości za błędne albo mocno przesadzone, a nie za prawdę o sobie.

Cecha, której się wstydziły, okazuje się wtedy mniejszym ograniczeniem, niż sądziły, albo nie jest wadą. Bywa, że taką cechę da się zmienić. Gdy się nie da, nie przekreśla to wartości człowieka, bo wady i niedoskonałości należą do ludzkiej natury. Osoby po przepracowaniu schematu czują się swobodniej wśród ludzi, są mniej podatne na zranienie i mniej przejmują się cudzymi opiniami.

Zmiana tego schematu bywa trudna. Przy schematach z obszaru rozłączenia i odrzucenia relacja z terapeutą ma często duże znaczenie. Osoba z tym schematem może ze wstydu zatajać informacje o sobie i dopiero po długim czasie opowiedzieć terapeucie o wspomnieniach.

Gdzie szukać pomocy, gdy pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia?

Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie czekaj na kolejną wizytę. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia, na przykład trwającej próbie samobójczej, dzwoń tylko pod 112. Gdy takiego zagrożenia nie ma, ale myśli wracają, zadzwoń na całodobową linię wsparcia 800 70 2222 albo, jeśli dojazd jest bezpieczny, zgłoś się na SOR lub do izby przyjęć.

Całodobowo działa też telefon zaufania 116 123. Bliska osoba nie zastępuje pomocy profesjonalnej.

Bibliografia

  1. Young J. E., Klosko J. S., Weishaar M. E. (2013), Terapia schematów. Przewodnik praktyka, przeł. O. Waśkiewicz, Sopot: GWP, rozdz. 1.3 (s. 26-27), 1.4 (s. 27-28), 1.5 (s. 29-32), 1.6 (tabela 1.1 s. 33; obszar I s. 37-38), 7.1.4 Wadliwość/Wstyd (s. 250-251, 254)

Tekst ma charakter edukacyjny. Opisuje schemat Wadliwość/Wstyd z modelu terapii schematów i nie służy do samodzielnego przypisywania sobie schematu ani nie jest rozpoznaniem medycznym. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie i decyzje o leczeniu należą do lekarza.

Często zadawane pytania

Czy syndrom oszusta występuje w terapii schematów?

Określenie „syndrom oszusta” nie pada w terapii schematów. Opisuje się w niej schemat Wadliwość/Wstyd. Czy poczucie bycia oszustem ma z nim związek, ocenia się w rozmowie z psychologiem lub psychoterapeutą.

Jak objawia się schemat Wadliwość/Wstyd?

Typowy jest wstyd z powodu tego, kim człowiek czuje, że jest, a nie z powodu tego, co robi, oraz obawa, że inni dostrzegą rzekomą wadę. Typowe zachowania to pomniejszanie własnej osoby, nadwrażliwość na krytykę i nieustanne porównywanie się z innymi. Pojedyncze zachowanie jeszcze o niczym nie przesądza.

Skąd bierze się schemat Wadliwości/Wstydu?

Ten schemat należy do obszaru rozłączenia i odrzucenia. W typowej rodzinie tego obszaru pojawia się odrzucenie, a ważną rolę gra wczesna krytyka rodziców. O powstaniu schematu współdecyduje temperament dziecka, więc nie przesądza o nim sama historia rodzinna.

Czy poczucie wadliwości da się zmniejszyć w terapii?

Celem terapii schematu Wadliwości/Wstydu jest zwiększenie poczucia własnej wartości, a osoby po przepracowaniu schematu czują się swobodniej wśród ludzi. Ten schemat trudno jednak poddaje się zmianie. Poprawy nie da się zagwarantować u każdej osoby.

Paula Kozaczuk

mgr Paula Kozaczuk

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

ADHD, AuDHD i spektrum autyzmu u dorosłych to mój szczególny obszar. Przy wypaleniu pomaga mi też przygotowanie z doradztwa zawodowego.

Zobacz profil