- Baza wiedzy
- Oczekiwanie katastrofy: gdy lęk mówi, że zaraz stanie się coś strasznego

Autor
Marcela Kwiecień
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

W artykule
Oczekiwanie katastrofy: gdy lęk mówi, że zaraz stanie się coś strasznego
Spis treści
Jak wygląda ciągłe oczekiwanie katastrofy?
Oczekiwanie katastrofy to ciągły strach przed czymś strasznym, co może wydarzyć się w każdej chwili i czemu nie da się zapobiec. Myśli wracają do nagłej choroby, wypadku, przestępstwa, utraty pieniędzy albo załamania nerwowego, a towarzyszący im niepokój bywa od lekkiego napięcia po napady paniki.
Człowiek próbuje się przed tym zabezpieczyć na dwa sposoby. Jedni unikają: omijają miejsca, które nie wydają się bezpieczne, rezygnują z podróży, windy czy samolotu i z czasem ich życie się zawęża. Inni robią coś odwrotnego, na przykład lekceważą własny lęk i podejmują ryzyko na przekór niemu. Do tego dochodzą rytuały i „znaki bezpieczeństwa”: zaufana osoba obok, butelka wody w torbie, wciąż sprawdzane wiadomości o nieszczęściach. Wszystko to ma zapobiec katastrofie, a w praktyce podtrzymuje lęk, bo człowiek nigdy nie sprawdza, czy bez tych zabezpieczeń cokolwiek by się stało.
Jakich katastrof boją się osoby ze schematem Podatności na Zranienie lub Zachorowanie?
Schemat Podatności na Zranienie lub Zachorowanie to przesadny lęk przed nieuchronną katastrofą, której nie da się zapobiec. Dotyczy co najmniej jednej z trzech grup nieszczęść: zdrowotnych, emocjonalnych albo zewnętrznych, więc jedna osoba boi się zawału, inna utraty rozumu, a jeszcze inna wypadku czy napadu.
Nie trzeba bać się wszystkiego naraz. Ten lęk różni się od lęku w schemacie Zależności/Niekompetencji: tam człowiek obawia się, że nie poradzi sobie z codziennymi sprawami, tutaj, że spadnie na niego coś, czemu nie zapobiegnie. Odróżnia się też od pesymizmu, czyli przewidywania, że sprawy zawodowe, finansowe lub osobiste potoczą się w końcu bardzo źle.
| Rodzaj katastrofy | Przykłady |
|---|---|
| Zdrowotna | Zawał serca, ciężkie choroby zakaźne |
| Emocjonalna | Popadnięcie w obłęd, utrata kontroli nad sobą |
| Zewnętrzna | Zarwanie się windy, bycie ofiarą przestępstwa, katastrofa samolotu, trzęsienie ziemi |
PsychoLogic
Czy czujesz niepokój nawet wtedy, gdy nic się nie dzieje?
Ten sam temat w podcaście PsychoLogic
Skąd bierze się oczekiwanie katastrofy?
Jednym z najczęstszych źródeł takiego lęku jest rodzic, który sam widział świat jako pełen zagrożeń i na co dzień dramatyzował. Dziecko przejmuje jego sposób patrzenia, bo uczy się od dorosłych, które sytuacje są niebezpieczne i jak mocno trzeba się bać, więc z czasem uznaje cudzy lęk za własny.
Wyobraź sobie dom, w którym każdy kaszel jest początkiem ciężkiej choroby, a spóźnienie kogoś z rodziny kończy się telefonami do szpitali. Dziecko nie ma wtedy skąd wiedzieć, że świat bywa bezpieczniejszy, niż mówią dorośli. Ten schemat należy do grupy schematów związanych z osłabioną autonomią, czyli z przekonaniem, że samemu nie da się poradzić sobie z życiem.
Jak zmniejszyć lęk przed katastrofą?
Praca z tym lękiem ma dwa cele: obniżyć ocenę prawdopodobieństwa katastrofy i wzmocnić wiarę we własną zdolność radzenia sobie. Człowiek ma zobaczyć, że jego obawy były wyolbrzymione, i uwierzyć, że nawet gdyby coś złego się stało, dałby sobie radę, a mierzenie się z lękiem prowadzi się stopniowo.
Nie chodzi o wchodzenie w sytuacje naprawdę niebezpieczne, na przykład jazdę samochodem w czasie silnej burzy. Najtrudniejsze bywa porzucenie dotychczasowych zabezpieczeń, bo to one przez lata chroniły przed lękiem, więc człowiek czuje opór przed ich odstawieniem. Pomagają sposoby, które można ćwiczyć także samodzielnie:
- Prześledź, skąd wziął się Twój lęk i ile Cię kosztuje, na przykład jakich dobrych chwil Ci przez niego zabrakło.
- Sprawdzaj wyolbrzymione przewidywania: jak często to, czego się boisz, naprawdę się zdarza, a co zrobiłbyś, gdyby się zdarzyło.
- Odstawiaj rytuały i „znaki bezpieczeństwa” stopniowo, zaczynając od tych, które budzą najmniejszy lęk, i obserwuj, co się wtedy dzieje.
- Ćwicz oddychanie i uspokajanie napięcia, żeby łatwiej znieść lęk podczas takich prób, oraz miej pod ręką krótką kartkę z przypomnieniem, że lęk mija.
- Wyobraź sobie, że wchodzisz w trudną sytuację, a obok jest dorosła, spokojna część Ciebie, która prowadzi przestraszone dziecko.
Kiedy lęk przed chorobą wymaga lekarza?
Lęk przed chorobą nie zwalnia z badań. Ból w klatce piersiowej, duszność albo nagłe, silne pogorszenie samopoczucia wymagają pilnej oceny lekarskiej, bo przyczyna objawu z ciała może być psychiczna, somatyczna albo mieszana, a tego nie rozstrzygniesz sam, więc nie zakładaj z góry, że to tylko lęk.
Przy nagłych, silnych objawach dzwoń pod 112. Jeśli niepokój wraca falami z bijącym sercem i poczuciem utraty kontroli, może to być atak paniki, a jeśli lęk trwa tygodniami i utrudnia codzienne życie, zgłoś się do psychologa, psychoterapeuty albo lekarza rodzinnego.
- Terapia schematów a terapia poznawcza
- Schemat w psychologii
- Schematy Younga
- Obszar rozłączenia i odrzucenia
- Osłabiona autonomia i brak dokonań
- Uszkodzone granice w terapii schematów
- Nakierowanie na innych
- Nadmierna czujność i zahamowanie
- Style radzenia sobie ze schematem
- Tryby schematów
- Jak przebiega terapia schematów?
- Skuteczność terapii schematów
- Brak zaufania w związku
- Poczucie porażki
- Potrzeba akceptacji
- Poczucie wyobcowania
- Roszczeniowość
- Praca z wewnętrznym dzieckiem w terapii schematów
- Kwestionariusz Schematów Younga
- Toksyczni rodzice
- Prokrastynacja
- Asertywność
- Syndrom oszusta
- Toksyczna matka
- People pleaser po polsku
- Wewnętrzny krytyk
- Co to jest wewnętrzne dziecko w terapii schematów?
- Nic mi nie wystarcza
- Deprywacja emocjonalna
- Lęk przed porzuceniem
- Wyuczona bezradność
- Nadopiekuńcza matka
- Pesymizm
- Tłumienie emocji
Bibliografia
- Young J. E., Klosko J. S., Weishaar M. E. (2013), Terapia schematów. Przewodnik praktyka, przeł. O. Waśkiewicz, Sopot: GWP, rozdz. 1.6 (tabela 1.1, s. 34, oraz opis obszaru II, s. 38 i 39), rozdz. 1.10 z tabelą 1.3 (s. 59 do 62), rozdz. 7.2.2 Podatność na Zranienie lub Zachorowanie (s. 260 do 263)
Tekst ma charakter edukacyjny. Opisuje wzorzec z modelu terapii schematów i nie służy do samodzielnego przypisywania sobie schematu ani nie jest rozpoznaniem medycznym. Objawy z ciała, takie jak ból w klatce piersiowej albo duszność, wymagają oceny lekarskiej. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie i decyzje o leczeniu należą do lekarza.
Często zadawane pytania
Czym jest oczekiwanie katastrofy?
To stałe przeczucie, że zaraz stanie się coś strasznego, któremu nie da się zapobiec. W terapii schematów opisuje je schemat Podatności na Zranienie lub Zachorowanie: przesadny lęk przed katastrofą zdrowotną, emocjonalną albo zewnętrzną.
Czy oczekiwanie katastrofy to lęk o zdrowie?
Tylko częściowo. Lęk o zdrowie to jedna z trzech grup, obok lęku przed utratą kontroli nad sobą i przed zdarzeniami z zewnątrz. Niepokojący objaw z ciała zawsze wymaga oceny lekarza, a nie samodzielnego uznania, że to lęk.
Czy każda osoba z tym lękiem boi się tego samego?
Nie. Lęk skupia się na co najmniej jednej z trzech grup katastrof i nie musi obejmować wszystkich naraz.
Czy lęk przed katastrofą da się zmniejszyć?
Tak. Pomaga sprawdzanie wyolbrzymionych przewidywań, stopniowe odstawianie rytuałów zabezpieczających i mierzenie się z sytuacjami budzącymi lęk, co wzmacnia wiarę we własne możliwości radzenia sobie.
Czy trzeba robić to, czego się boję?
Chodzi o stopniowe mierzenie się z sytuacjami budzącymi lęk, przygotowane z wyprzedzeniem. Nie o wchodzenie w sytuacje faktycznie niebezpieczne, na przykład jazdę samochodem w czasie silnej burzy.
Czy rozpoznanie siebie w tym opisie oznacza, że mam ten schemat?
Nie. Opis pokazuje, jak taki lęk może wyglądać, ale nie służy do rozpoznawania schematów u siebie ani u bliskich.



