Oczekiwanie katastrofy: schemat Podatności na Zranienie

Jak to wygląda od środka?

Od środka schemat Podatności na Zranienie to poczucie, że lada moment wydarzy się coś strasznego, na co nie będziesz miała lub miał żadnego wpływu. Myśli wracają do podobnych scenariuszy: nagła poważna choroba, wypadek, napad, utrata pieniędzy albo załamanie, po którym nic już nie byłoby takie samo, a dominującą emocją bywa niepokój, czasem łagodny, czasem sięgający pełnych napadów paniki. Ciało bywa w gotowości. Nawet wtedy, gdy nic konkretnego się nie dzieje.

Uwaga krąży wokół katastrof w wiadomościach. Czasem wokół własnego ciała. Czujność działa wtedy tak, jakby miała zapewnić kontrolę, choć nad częścią zagrożeń nikt nie ma pełnej władzy, niezależnie od tego, jak bardzo się stara. Część osób trzyma się kompulsywnych rytuałów albo „znaków bezpieczeństwa”: książka wymienia wśród nich zaufaną osobę, butelkę wody i leki uspokajające, po które pacjenci sięgają, zanim poczują choć trochę ulgi.

Dlaczego sama wiedza o zagrożeniu nie wystarcza?

Bo pod spodem nie stoi pojedyncza obawa, tylko rozbudowane przekonanie o nieuchronności katastrofy. W terapii schematów nosi to nazwę Podatność na Zranienie lub Zachorowanie. Książka definiuje go jako przesadny lęk przed katastrofą, która może nastąpić w każdej chwili. Takiej katastrofie, zgodnie z tą definicją, nie da się zapobiec.

Lęk ten obejmuje co najmniej jeden z trzech rodzajów zagrożeń, nie wszystkie naraz. Pierwsza grupa to katastrofy zdrowotne, na przykład zawał serca. Druga to katastrofy emocjonalne, na przykład utrata kontroli nad sobą aż po obłęd. Trzecia to katastrofy zewnętrzne: wypadek, napad, trzęsienie ziemi.

Sama świadomość, że prawdopodobieństwo katastrofy jest niskie, rzadko wystarcza, żeby lęk zniknął. To nie działa jak przełącznik. Schematy dążą do przetrwania i czują się jak coś dobrze znanego, nawet jeśli przynoszą cierpienie, dlatego to, że logicznie wiesz, iż przesadzasz, nie wyłącza automatycznie napięcia w ciele.

PsychoLogic

Czy czujesz niepokój nawet wtedy, gdy nic się nie dzieje?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Skąd się bierze ten lęk?

Young umieszcza schemat Podatności na Zranienie w tej samej grupie co Zależność/Niekompetencję: dotyczy osłabionej autonomii i braku poczucia własnych dokonań. Sfrustrowana zostaje w niej potrzeba samodzielności i kompetencji, cierpi też poczucie własnej tożsamości. Typowa rodzina pochodzenia bywa wtedy nadopiekuńcza albo podważa wiarę dziecka we własne siły.

Czasem oba te wzorce nakładają się na siebie. Zamiast uczyć, że świat bywa niebezpieczny, ale da się sobie z nim radzić, taki dom uczy czujności bez poczucia sprawstwa.

Rzadziej zdarza się odwrotna skrajność: dom bez troski i przewodnictwa, w którym dziecko samo musiało radzić sobie z tym, co je przerastało. Obie skrajności prowadzą do podobnego skutku. Wiara w to, że da się przetrwać, słabnie tak samo jak wiara we własne możliwości radzenia sobie z tym, co przyniesie życie.

Opis w tym tekście nie służy do rozpoznawania schematu u siebie ani do stawiania diagnozy rodzinnej. Pytanie o źródło lepiej zostawić specjalistce lub specjaliście, którzy poznają Twoją historię z bliska.

Trzy maski, czyli jak radzisz sobie z tym schematem?

Ze schematem Podatności na Zranienie radzisz sobie na trzy różne sposoby: poddajesz mu się, unikasz zagrożenia z daleka albo zachowujesz się tak, jakby wcale Cię nie dotyczyło. Te trzy drogi noszą wspólną nazwę stylów radzenia sobie. Ten sam podział wraca przy każdym z osiemnastu schematów tej serii.

Podporządkowanie się schematowi różni się od schematu numer 12, który nazywa się po prostu Podporządkowanie się: końcówka „się schematowi” nie jest tu ozdobnikiem, tylko rozstrzyga, o który mechanizm chodzi.

Styl różni się od konkretnej reakcji w danej chwili: styl jest ogólnym sposobem, a reakcja jednym zachowaniem w jednej sytuacji. Tę różnicę autorzy tłumaczą na przykładzie innego schematu tej serii, Opuszczenia lub Niestabilności Więzi: gdy partnerka zagroziła odejściem, mężczyzna wrócił do domu i pił, aż stracił przytomność. To był styl unikania, a picie tamtego wieczoru jedną konkretną reakcją.

Przy Podatności na Zranienie lub Zachorowanie działa to tak samo: poniższe punkty pokazują tylko możliwe reakcje tego stylu, nie gotowy portret. Większość osób z tym wzorcem nie trzyma się jednej drogi na stałe, raz poddają się czujności, raz ją omijają, a czasem reagują na przekór, zależnie od sytuacji czy etapu życia. Szukanie w sobie „swojej maski” mija się więc z celem.

• Podporządkowanie się schematowi wygląda jak obsesyjne śledzenie doniesień o katastrofach i spodziewanie się ich nawet w zwyczajnych, codziennych sytuacjach.
• Unikanie oznacza omijanie miejsc, które nie wydają się bezpieczne, nawet jeśli obiektywnie niczym nie grożą.
• Nadmierna kompensacja oznacza zachowanie lekkomyślne, jakby ktoś na przekór lękowi przestawał zważać na niebezpieczeństwo.

Z czym można pomylić ten schemat?

Najłatwiej pomylić schemat Podatności na Zranienie z byciem po prostu ostrożną osobą albo z innym schematem, który też dotyczy lęku. Zwykła ostrożność gaśnie, gdy zagrożenie mija. Tu czujność wraca nawet wtedy, gdy nic konkretnego się nie dzieje, a poczucie bliskiej katastrofy zostaje takie samo jak zawsze.

Książka rozdziela ten schemat od Zależności/Niekompetencji, opisanej w osobnym artykule tej serii. Tamten dotyczy zwykłych, codziennych spraw: gospodarowania pieniędzmi, podejmowania decyzji, radzenia sobie z rutyną. W Zależności/Niekompetencji lęk dotyczy radzenia sobie z codziennością. W Podatności na Zranienie lub Zachorowanie chodzi o możliwą katastrofę, nie o zwykłe sprawy dnia codziennego.

Blisko stoi też Negatywizm/Pesymizm, opisany w innym artykule tej serii. Tamten schemat obejmuje szerokie spektrum sytuacji zawodowych, finansowych i interpersonalnych, z przekonaniem, że ostatecznie potoczą się bardzo źle. Ten tutaj jest węższy: chodzi konkretnie o katastrofę, która może nadejść w każdej chwili i której nie da się zapobiec, nie o rozlane poczucie, że wszystko się nie uda.

Oczekiwanie katastrofy bywa też jednym z możliwych przejawów wielu innych trudności, nie tylko tego schematu. Sama nazwa frazy nie przesądza więc, co za nią stoi. Które mechanizmy faktycznie działają, najlepiej sprawdzić w rozmowie z osobą, która pozna Twoją sytuację w całości.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Co z tym robi terapia?

Terapia przy schemacie Podatności na Zranienie nie obiecuje, że nic złego nigdy się nie zdarzy. Pomaga za to obniżyć przesadnie wysoko ocenione prawdopodobieństwo katastrofy i podnieść wiarę we własną zdolność radzenia sobie. Książka opisuje to jako cel dwutorowy: mniej wyolbrzymione przewidywania zagrożenia z jednej strony, więcej zaufania do siebie z drugiej, tak by nawet w obliczu prawdziwego zagrożenia czuć, że dasz sobie radę.

Ostatecznie terapia uczy odstawiać unikanie i nadmierną kompensację oraz mierzyć się z większością sytuacji budzących lęk. Książka zastrzega jednak, że nie chodzi o wchodzenie w sytuacje rzeczywiście niebezpieczne, na przykład o jazdę samochodem w czasie silnej burzy. Nie chodzi o gwarancję, że nic się nie wydarzy, tylko o bardziej realistyczną ocenę ryzyka.

Praca zaczyna się od prześledzenia źródła tego lęku i tego, jak działał przez całe życie. Sprawdzasz też, ile już kosztował. Zastanawiasz się, jakie zmiany byłyby możliwe bez tego nadmiernego lęku. Terapeuta pomaga zobaczyć, co czujność faktycznie odebrała: stracone okazje do dobrej zabawy oraz szansę na poznawanie siebie.

Pomaga też dostrzec możliwą swobodę: życie pełniejsze i bogatsze. Liczą się fakty: strategie poznawcze uczą kwestionowania wyolbrzymionych przewidywań i sprawdzania, jak często faktycznie się sprawdzają.

Strategie behawioralne prowadzą przez stopniową ekspozycję na sytuacje, których dotyczy lęk. Ekspozycja zaczyna się od najłatwiejszych sytuacji i od ćwiczeń wyobrażeniowych przygotowanych wcześniej na sesji. W pracy z wyobraźnią terapeuta pomaga wejść w rolę Zdrowego Dorosłego. Ta rola prowadzi przestraszone dziecko przez trudną sytuację i pokazuje, że da się z nią zmierzyć.

Jeżeli źródłem schematu był rodzic, który sam modelował katastroficzne myślenie, ta sama technika pozwala wrócić do takich scen w wyobraźni i skonfrontować go z tym, do czego prowadzi ciągłe dramatyzowanie. Pomocne bywają też ćwiczenia oddechowe albo karta przypominająca, do której wracasz, kiedy lęk znów rośnie.

Sama relacja z terapeutą nie odgrywa tu kluczowej roli, inaczej niż przy części pozostałych schematów tej serii, w których to właśnie więź z terapeutą robi największą różnicę. Liczy się coś innego. Konsekwentna i empatyczna konfrontacja z unikaniem oraz z nadmierną kompensacją, a przy tym spokojne pokazywanie, że da się oceniać ryzyko inaczej, bez wpadania w skrajności.

Największą trudnością bywa to, że zbyt silny lęk nie pozwala zrezygnować z unikania ani z nadmiernej kompensacji, książka nazywa to oporem przed porzuceniem sposobów, które dotąd chroniły przed lękiem. Praca z trybami pomaga wtedy wzmocnić tę część Ciebie, która tęskni za pełniejszym życiem, nawet jeśli sama zmiana na początku nie przynosi ulgi.

Co możesz zrobić sam, a gdzie jest granica tej pracy?

Zacząć możesz od zapisania, ile realnie kosztuje Cię ciągłe czekanie na katastrofę: godzin czujności, unikanych sytuacji, energii, która idzie na przewidywanie najgorszego. Spisz to uczciwie. Przydatne bywa też notowanie konkretnych przewidywań i późniejsze sprawdzanie, co się w końcu wydarzyło, zamiast automatycznie wierzyć, że najgorszy scenariusz był bliski.

Warto zauważać też własne rytuały i „znaki bezpieczeństwa” z tej samej listy, po które sięgasz, zanim poczujesz się choć trochę spokojniej. Zauważ, jak często po nie sięgasz. To już pierwszy krok do tego, żeby zacząć się z nimi rozstawać stopniowo, nie od razu.

Jeżeli samodzielne próby nasilają lęk, prowadzą do dalszego unikania albo trudno dobrać bezpieczne kroki, warto omówić ekspozycję z terapeutą. W terapii jest ona rozłożona na etapy i przygotowana wcześniej ćwiczeniami wyobrażeniowymi na sesji, a techniki panowania nad lękiem, takie jak ćwiczenia oddechowe czy karta przypominająca, pomagają wytrzymać napięcie po drodze.

Kiedy umówić się na konsultację?

Zgłoś się, gdy lęk przed katastrofą zaczyna zawężać Twoje życie bardziej, niż uzasadniałoby to realne zagrożenie. Książka opisuje, że część osób z tym schematem ogranicza swoje życiowe możliwości, żeby zmniejszyć ryzyko katastrofy: unika miejsc, sytuacji, a czasem całych obszarów codzienności.

Sygnałem bywają też napady paniki albo niepokój, który trwa bez przerwy, choć w danej chwili nic konkretnego nie zagraża. Jeśli zauważasz u siebie taki wzorzec od dłuższego czasu, a nie tylko w gorszym tygodniu, to dobry moment, żeby o tym z kimś porozmawiać.

Nie musisz przyjść z gotowym rozpoznaniem, które sama sobie lub sam sobie postawisz w domu. Wystarczy zdanie o tym, że czujność nigdy nie gaśnie i że zaczyna kosztować więcej, niż daje.