Terapia schematówArtykuł
Aktualizacja: 5 min czytania
Martyna Jakubiszak

Autor

Martyna Jakubiszak

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Osoba siedzi wieczorem przy biurku, z reka zawieszona nad klawiatura, obok wystygla kawa i przekreslona kartka

Wewnętrzny krytyk: głos, który po błędzie domaga się kary

Czym jest wewnętrzny krytyk?

Wewnętrzny krytyk to głos, który po błędzie nie podpowiada, jak to naprawić, tylko domaga się kary. W terapii schematów taki głos bywa przejawem schematu Bezwzględnej Surowości, czyli przekonania, że ludzi, także siebie samego, należy surowo karać za błędy. To nie jest rozpoznanie, tylko opis wzorca myślenia.

Podobny głos opisuje się też jako tryb Karzącego Rodzica, czyli stan aktywny w danej chwili, a nie trwały wzorzec. Surowości często towarzyszą Nadmierne Wymagania oraz poczucie Wadliwości i Wstydu.

Jak brzmi wewnętrzny krytyk, gdy ktoś popełnia błąd?

Najłatwiej go rozpoznać po tonie: oskarżycielskim, obwiniającym, bez miejsca na tłumaczenia. Osoba ze schematem nie przyjmuje okoliczności łagodzących i nie godzi się na ludzką niedoskonałość, a robi tak wobec cudzych błędów tak samo jak wobec własnych, więc ten sam głos może paść w Twojej głowie i w rozmowie z bliskimi.

Wyobraź sobie, że spóźniasz się z raportem. Krytyk mówi: „znowu zawiodłeś, nic z Ciebie nie będzie”, a nie: „co zrobię, żeby następnym razem zdążyć”. Autorzy terapii porównują ten ton do kaznodziei głoszącego naukę o ogniu piekielnym: zimnego, bez śladu współczucia. Słuchającemu wydaje się, że kara jest zbyt surowa wobec przewinienia.

Po cudzym albo własnym błędzieGłos karzącyReakcja, której uczy terapia
Na czym skupia się uwagaNa samym błędzie, bez przyjmowania tłumaczeńTakże na intencjach i okolicznościach łagodzących
Czego domaga się reakcjaKaryWyjaśnienia, jak postąpić następnym razem
Stosunek do ludzkiej niedoskonałościBrak wyrozumiałości i empatii wobec osoby, która zawiodłaNiedoskonałość jest uwzględniana, a reakcja pozostaje wyważona
Kiedy stosuje się karęZa każdy popełniony błądPrzy wielkim zaniedbaniu albo niemoralnych intencjach

PsychoLogic

Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Skąd bierze się wewnętrzny krytyk?

W terapii schematów przyjmuje się, że oskarżycielski ton niemal zawsze przypomina głos obwiniającego rodzica, a sam schemat niemal zawsze powstaje przez przejęcie takiego karzącego wzorca. Dorosły traktuje wtedy siebie tak, jak dawniej traktował go ktoś bliski, i słyszy to jako własny głos.

Typowa rodzina, z której pochodzą osoby z tym schematem, jest ponura i wymagająca. Schemat należy do obszaru nadmiernej czujności i zahamowania.

Czy karanie siebie za błędy pomaga się poprawić?

W większości przypadków nie. Kara nie jest skuteczną metodą zmiany zachowania, zwłaszcza w porównaniu z nagradzaniem dobrych reakcji i dawaniem własnego przykładu, więc karanie siebie za potknięcia zwykle nie czyni Cię lepszym pracownikiem, rodzicem ani partnerem.

Autorzy podają przykład młodej matki. Przez tydzień zamiast krzyczeć na córkę spokojnie tłumaczyła, dlaczego nie aprobuje jej zachowania. Spodziewała się, że będzie gorzej, a stało się odwrotnie.

Gdy ktoś ma nad kimś realną władzę, na przykład jako rodzic albo przełożony, autorzy radzą zamiast karać wyjaśnić, jak ta osoba powinna postąpić następnym razem. Kara zostaje dla wielkiego zaniedbania lub niemoralnych intencji, a nie dla zwykłej pomyłki.

Jak terapia pracuje z wewnętrznym krytykiem?

Terapia ma pomóc człowiekowi rzadziej karać siebie i innych, a częściej wybaczać. Zaczyna się od zestawienia zalet i wad postawy karzącej i wybaczającej, potem w dialogu daje się głos obu stronom, a w nowych zachowaniach sprawdza się, czy skutki wybaczania są tak złe, jak człowiek przewidywał.

Poczucie moralnego oburzenia i niesprawiedliwości bywa bardzo odporne na zmianę, więc cały schemat jest trudny do zmiany, a podstawą powodzenia jest podtrzymanie motywacji. Pomaga przypominanie korzyści: lepszej samooceny i bardziej harmonijnych związków. Jeśli surowy głos utrudnia Ci pracę i relacje albo odbiera spokój, pomoże psychoterapeuta.

  • Zestawienie konsekwencji: spisujesz, co wynika z ukarania danej osoby, a co z wybaczenia jej i zachęcenia do przemyślenia zachowania. To pomaga zrozumieć, że kara nie jest skutecznym sposobem radzenia sobie z błędami.
  • Pytania przy chęci ukarania: czy intencje drugiej osoby były dobre, czy kara cokolwiek naprawi i czy nie osłabi relacji.
  • Praca z wyobrażeniem: wyobrażasz sobie rodzica mówiącego karzącym tonem i sprzeciwiasz się mu, dzięki czemu możesz usłyszeć ten głos jako cudzy, a nie własny.
  • Nowe zachowania: wybaczającą postawę ćwiczysz najpierw w wyobraźni albo w odgrywaniu ról, potem w codziennych sytuacjach.
  • Relacja z terapeutą: gdy się pomylisz, na przykład pomylisz godzinę wizyty, terapeuta Cię nie karci, tylko szuka z Tobą sposobu, by uniknąć podobnego potknięcia.

Co zrobić, gdy głos podsuwa myśli o zrobieniu sobie krzywdy?

Jeśli głos podsuwa myśli o zrobieniu sobie krzywdy albo odebraniu sobie życia, szukaj pomocy od razu. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia, na przykład trwającej próbie, dzwoń pod 112. Gdy takiego zagrożenia nie ma, ale myśli wracają, zadzwoń na całodobową linię wsparcia 800 70 2222 albo zgłoś się na SOR lub do izby przyjęć.

Całodobowo działa też telefon zaufania 116 123.

Bibliografia

  1. Young J. E., Klosko J. S., Weishaar M. E. (2013), Terapia schematów. Przewodnik praktyka, przeł. O. Waśkiewicz, Sopot: GWP, rozdz. 1.6 (tabela 1.1, s. 33 do 37, oraz opis obszaru V, s. 41 i 42), rozdz. 1.10 z tabelą 1.3 (s. 59 do 62), rozdz. 1.11.4 (s. 68), rozdz. 7.5.4 Bezwzględna Surowość (s. 303 do 306), rozdz. 8.2.3 (s. 313 i 314)

Tekst ma charakter edukacyjny. Opisuje wzorzec z modelu terapii schematów i nie służy do samodzielnego przypisywania sobie schematu ani nie jest rozpoznaniem medycznym. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie i decyzje o leczeniu należą do lekarza.

Często zadawane pytania

Czym jest wewnętrzny krytyk?

To głos, który po błędzie nie proponuje poprawy, tylko domaga się kary. W terapii schematów taki głos może być przejawem schematu Bezwzględnej Surowości.

Czy wewnętrzny krytyk to to samo co Bezwzględna Surowość?

Nie do końca. „Wewnętrzny krytyk” to potoczna nazwa, której nie ma w modelu terapii schematów. Bezwzględna Surowość to schemat z tego modelu: trwałe przekonanie, że błędy, także własne, należy surowo karać.

Skąd bierze się wewnętrzny krytyk według terapii schematów?

Oskarżycielski ton niemal zawsze przypomina głos obwiniającego rodzica, a sam schemat niemal zawsze powstaje przez przejęcie takiego karzącego wzorca. Typowa rodzina pochodzenia jest ponura i wymagająca.

Czy karanie siebie za błędy pomaga się poprawić?

W większości przypadków niewiele. Kara nie jest skuteczną metodą zmiany zachowania. Lepiej działa nagradzanie dobrych reakcji i dawanie przykładu, dlatego terapia ćwiczy wybaczanie i uwzględnianie okoliczności łagodzących.

Czy z wewnętrznym krytykiem można pracować w terapii?

Tak. Dla Bezwzględnej Surowości opisano strategie poznawcze, doświadczeniowe i behawioralne oraz rolę relacji z terapeutą. Autorzy zaznaczają jednak, że ten schemat bywa trudny do zmiany, a podstawą jest podtrzymanie motywacji.

Czy wewnętrzny krytyk dotyczy tylko mnie, czy też innych ludzi?

Obu kierunków. Surowość dotyczy ludzi, którzy nie spełniają wysokich oczekiwań, także samego siebie. Ten sam oskarżycielski ton pojawia się wobec własnych i cudzych błędów, więc trudność w wybaczaniu bywa widoczna w obie strony.

Martyna Jakubiszak

mgr Martyna Jakubiszak

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Trauma i kryzys emocjonalny to obszary szczególnie bliskie mojej pracy. Pomagam, gdy dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają wystarczać.

Zobacz profil