Wewnętrzny krytyk a schemat Bezwzględnej Surowości

Jak to wygląda od środka?

Od środka wewnętrzny krytyk to głos, który po każdym potknięciu domaga się kary, nie poprawy. Popadasz w gniew, kiedy Ty sama, Ty sam albo ktoś inny nie spełnia wysokich oczekiwań. Trudno Ci przyjąć tłumaczenie, nawet gdy jest zasadne, bo w pierwszym odruchu liczy się to, że ktoś złamał zasadę, nie to, dlaczego.

Okoliczności łagodzące umykają. Ludzka niedoskonałość też. Empatia wobec tego, co czuje druga osoba, przychodzi z opóźnieniem, jeśli w ogóle przychodzi.

Po cudzym błędzie w głowie włącza się oskarżycielski, obwiniający ton, ten sam, niezależnie od tego, czy mówisz o kimś innym, czy o sobie. Autorzy porównują ten ton do głosu surowego kaznodziei, pozbawionego czułości, który nie odpuszcza, dopóki błąd nie zostanie ukarany. Bywa, że brzmi znajomo, jakby należał do kogoś, kogo dobrze znałaś lub znałeś w dzieciństwie.

Niecierpliwość wobec cudzych i własnych potknięć bywa jego stałym towarzyszem. Nietolerancja też. Wybaczenie przychodzi rzadko, bo pierwszym odruchem jest kara, nie ulga.

Dlaczego sama wiedza albo sama technika nie wystarcza?

Pod wewnętrznym krytykiem nie stoi zły nawyk, tylko przekonanie, że błędy trzeba karać, nie wybaczać. W terapii schematów to przekonanie ma swoją nazwę: schemat Bezwzględnej Surowości. Jedna nazwa, cały mechanizm. To jeden z osiemnastu wczesnych nieadaptacyjnych schematów opisanych w tym modelu, czyli trwałych wzorców tego, jak widzisz siebie i innych ludzi.

Definicja brzmi wprost. Osoba z tym schematem wierzy, że ludzi należy surowo karać za popełniane błędy. Wiąże się z tym skłonność do gniewu, nietolerancji i niecierpliwości wobec tych, którzy nie spełniają wysokich oczekiwań.

Kluczowe jest zastrzeżenie, które autorzy dodają w nawiasie zaraz przy słowie „ludzi”: również siebie. Ta sama surowość. Ten sam brak taryfy ulgowej, niezależnie od tego, kto zawinił.

Schemat nie jest jednym błędnym zdaniem, które można zastąpić lepszym. To wzorzec. Wraca przy kolejnym potknięciu, własnym albo cudzym, i przynosi ze sobą ten sam surowy ton. Dlatego zmiana obejmuje pracę na kilku poziomach naraz: poznawczym, doświadczeniowym, behawioralnym.

PsychoLogic

Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Skąd się bierze?

Schemat Bezwzględnej Surowości bierze się z domu, w którym osiągnięcia i zasady liczyły się bardziej niż zabawa, a spontaniczne uczucia trzeba było trzymać na wodzy. Terapia schematów umieszcza Bezwzględną Surowość w piątym obszarze, zwanym nadmierną czujnością i zahamowaniem. Piąty z pięciu. Obejmuje on schematy, przy których człowiek tłumi spontaniczne uczucia i trzyma się sztywnych, zinternalizowanych zasad, często kosztem szczęścia, bliskich związków i zdrowia.

Książka opisuje typową rodzinę pochodzenia dla tego obszaru jako ponurą, wymagającą, a czasem nadmiernie karzącą. Ważniejsze od przyjemności i relaksu były w niej osiągnięcia, obowiązki i przestrzeganie zasad, a błędów unikało się za wszelką cenę. Emocje raczej się ukrywało, niż nimi dzielono.

Autorzy zaznaczają coś jeszcze: sam schemat Bezwzględnej Surowości niemal zawsze powstaje jako internalizacja tego samego schematu u rodzica. Dziecko z czasem przejmuje ten karzący głos i zaczyna używać go wobec siebie, a później także wobec innych ludzi. To nie reguła bez wyjątków, tylko kierunek, który książka opisuje jako najczęstszy. Nie każda osoba, która widzi w sobie ten głos, dorastała w takim domu.

Trzy maski, czyli jak radzisz sobie z tym schematem?

Z Bezwzględną Surowością radzisz sobie tak samo, jak z każdym innym schematem: poddajesz się jej, unikasz jej albo działasz na przekór. Terapia schematów określa te trzy drogi mianem stylów radzenia sobie. Tym samym mechanizmem opisuje wszystkie osiemnaście schematów, nie tylko ten z tego tekstu.

Nikt nie trzyma się tylko jednej z tych trzech dróg. Większość osób stosuje ich kombinację, raz poddając się schematowi, raz go unikając, a czasem nadmiernie kompensując, zależnie od sytuacji i etapu życia.

• Podporządkowanie się schematowi sprawia, że przyjmujesz surową, karzącą postawę wobec siebie i wobec innych ludzi, a kara wydaje się oczywistą odpowiedzią na pomyłkę, nie jedną z możliwych.
• Unikanie każe trzymać się z dala od ludzi z obawy przed karą, więc bliskość staje się ryzykiem, nie ulgą, bo im bliżej kogoś jesteś, tym łatwiej ten ktoś zobaczy Twój błąd.
• Nadmierna kompensacja przy tym schemacie o dziwo wygląda na coś zdrowego, bo zamiast surowości pojawia się zbyt łatwe wybaczanie, nawet tam, gdzie jakaś reakcja byłaby na miejscu.

Z czym się myli?

Wewnętrzny krytyk najczęściej miesza się ze schematem Nadmiernych Wymagań, bo oba dotyczą wysokich standardów, choć każdy odpowiada za coś innego. Nadmierne Wymagania ustawiają poprzeczkę. To przekonanie, że trzeba spełniać bardzo wysokie, zinternalizowane standardy. Bezwzględna Surowość włącza się chwilę później, kiedy komuś nie udaje się jej sprostać.

Współwystępowanie obu schematów jest częste, zaznacza książka wprost. Autorzy piszą, że kiedy ktoś z Nadmiernymi Wymaganiami karze samego siebie za to, że nie spełnił własnych wygórowanych standardów, a nie tylko czuje się z tego powodu gorzej, wskazuje to na obecność obu schematów naraz. Jeden stawia wymóg. Drugi wymierza karę, kiedy wymóg zawodzi.

Blisko jest też do schematu Wadliwości/Wstydu, opisanego w innym tekście tego cyklu, gdzie chodzi o poczucie, że jesteś uszkodzona lub uszkodzony w samym centrum siebie. Tutaj chodzi o coś innego. O przekonanie, że błąd, Twój własny albo cudzy, zasługuje na karę, a nie na wyrozumiałość.

Warto też odróżnić ten schemat od trybu Karzącego Rodzica, opisanego w innej części tej samej teorii. Schemat to trwały wzorzec przekonań. Nosisz go ze sobą niezależnie od tego, czy w danej chwili jest aktywny. Tryb to co innego: zespół schematów albo sposobów działania schematów, adaptacyjnych lub nie, aktywnych w Tobie w danej chwili.

„Wewnętrzny krytyk” to określenie potoczne, nie termin kliniczny, i samo w sobie nikogo nie diagnozuje. Nie służy do rozpoznawania tego schematu u siebie czy u bliskich. Podobny głos bywa też jednym z przejawów innych schematów, nie tylko tego opisanego tutaj. Rozpoznanie siebie w tych paru zdaniach to sygnał, żeby czytać dalej, nie stawiać sobie etykiety.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Co z tym robi terapia?

Terapia pracująca z Bezwzględną Surowością ma jeden cel: żebyś rzadziej sięgała lub sięgał po karę, a częściej po wybaczenie, tak sobie, jak innym. Punktem wyjścia bywa edukacja. Autorzy uczą pacjentów, że karanie rzadko skutecznie zmienia czyjeś zachowanie, a lepiej działają nagradzanie dobrych reakcji albo modelowanie ich własnym przykładem.

Kiedy pojawia się chęć ukarania kogoś, terapeuta pyta o intencje tej osoby. Czy były dobre, czy złe? Czy dobre intencje w ogóle coś zmieniają?

Czy kara naprawi relację, czy tylko ją osłabi? Takie pytania pomagają dostrzec, że kara rzadko bywa najlepszym wyjściem, nawet jeśli w pierwszym odruchu wydaje się jedyne możliwe.

Osobny wątek dotyczy sytuacji, w których masz nad kimś realną władzę, na przykład jako rodzic albo przełożona lub przełożony. Autorzy proponują wtedy, aby zamiast karać, wyjaśniać, jak dana osoba powinna zachować się następnym razem. Karę rezerwują dla wielkiego zaniedbania albo niemoralnych intencji. Nie dla zwykłej pomyłki.

W pracy z wyobrażeniami wracasz do rodzica, który przemawiał tym karzącym tonem, i uczysz się mu sprzeciwiać. Możesz wtedy powiedzieć sobie, że to nie Twój głos Cię osądza, tylko głos kogoś innego, i że nie musi mieć racji. Taka praca pomaga oddzielić ten głos od siebie. Przestajesz traktować go jak własne zdanie.

Na poziomie zachowań ćwiczysz nową, łagodniejszą reakcję najpierw w wyobraźni albo w odgrywaniu ról, a dopiero potem w codziennych sytuacjach. Z książki pochodzi przykład matki, która zamiast krzyczeć na córkę za złe zachowanie, zaczęła spokojnie tłumaczyć, co jej się nie podoba. Spodziewała się, że córka zacznie zachowywać się gorzej. Stało się odwrotnie.

Autorzy zaznaczają przy tym, że ten schemat bywa trudny do zmiany, zwłaszcza w połączeniu z Wadliwością. Poczucie moralnego oburzenia potrafi być odporne na zmianę, nawet gdy intelektualnie rozumiesz już, że kara niewiele daje. Kluczem, jak piszą, jest podtrzymanie motywacji. I pamiętanie o korzyściach, jakie przynosi zmiana, choćby spokojniejsze relacje z ludźmi.

Co możesz zrobić sam i gdzie jest granica pracy własnej?

Zacznij od zauważania tonu wewnętrznego krytyka, nie treści: kiedy w głowie odzywa się głos, który brzmi bardziej jak oskarżenie niż jak informacja. Autorzy piszą, że ten ton niemal zawsze przypomina głos obwiniającego rodzica. Zanim ocenisz, czy zarzut jest słuszny, zapytaj samą siebie lub samego siebie, czyj to właściwie głos.

Możesz też przećwiczyć pytania, które w terapii zadaje się przy chęci ukarania kogoś: czy intencje tej osoby, Twoje albo cudze, były złe, czy raczej wynikały z pomyłki. Czy kara coś naprawi, czy tylko oddali od Ciebie kogoś, na kim Ci zależy? Samo zadanie tych pytań nie zmienia od razu odruchu, ale zaczyna go spowalniać.

Granica pracy własnej leży tam, gdzie zwykła refleksja przestaje wystarczać. Książka opisuje eksternalizację głosu Karzącego Rodzica jako pracę z wyobrażeniami prowadzoną wspólnie z terapeutą, bo samodzielne sprzeciwianie się temu głosowi bywa trudniejsze, niż wygląda na papierze. Poczucie moralnego oburzenia, o którym była mowa wyżej, autorzy zaliczają do zjawisk szczególnie opornych na zmianę, więc jeśli mimo prób wraca z tą samą siłą, to nie znak, że robisz coś źle.

Kiedy umówić się na konsultację?

Warto się umówić, kiedy wewnętrzny krytyk zaczyna wraz z brakiem wybaczenia rządzić Twoimi relacjami częściej, niż chciałabyś lub chciałbyś. Nie musisz mieć gotowej nazwy tego, co się dzieje. Wystarczy, że rozpoznajesz w sobie ten surowy, nieustępliwy ton, opisany na początku tego tekstu, i chcesz zrozumieć, skąd się bierze.

Sygnałem bywa też to, że bliscy mówią Ci, że jesteś dla nich, albo dla siebie, zbyt surowa lub surowy, a Tobie trudno w to uwierzyć, bo w środku to po prostu czujesz jako sprawiedliwość. Rozmowa z terapeutką lub terapeutą daje przestrzeń, żeby przyjrzeć się temu z boku, bez oceniania i bez pośpiechu.