Terapia schematówArtykuł
10 min czytania
Magdalena Pliżga-Szwajgier

Autor

Magdalena Pliżga-Szwajgier

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Dwie osoby siedza na kanapie w niewielkiej odleglosci od siebie, obie zwrocone w strone pokoju, miedzy nimi wolne miejsce

Brak zaufania w związku: schemat Nieufność/Skrzywdzenie

Jak wygląda brak zaufania w związku, gdy stoi za nim schemat?

Nieufność wobec bliskich objawia się czujnością i podejrzliwymi interpretacjami: zanim ktoś zdąży Cię zawieść, wystawiasz go na próbę i szukasz dowodów, że można mu zaufać. Wystarczy drobiazg, na przykład spóźniona odpowiedź, a zamiast się zbliżyć, sprawdzasz.

Część osób z tym wzorcem oczekuje najgorszego: że ludzie działają wrogo i czerpią przyjemność z cudzej krzywdy. Inni zakładają coś łagodniejszego, ale wciąż niewygodnego, czyli że każdy dba tylko o siebie i skrzywdzi kogoś, żeby dostać to, czego chce. Obie wersje prowadzą do dystansu.

Bliskość staje się ryzykiem. Niektórzy nie dzielą się tym, co czują i myślą, i trzymają w zanadrzu więcej niż jedną tajemnicę. Zdarza się też coś przeciwnego: uderzenie pierwszym, zanim ktoś uderzy. To dwie strony tego samego wzorca, rola osoby krzywdzonej albo krzywdzenie innych w obronnym kontrataku, a nie stała cecha charakteru.

Czujność przybiera postać zbierania dowodów. Zapamiętujesz drobne niekonsekwencje, wracasz do nich myślami, sprawdzasz, czy ktoś powie to samo za drugim razem. To nie złośliwość, tylko sposób, w jaki schemat każe Ci pilnować bezpieczeństwa.

Skąd bierze się nieufność wobec ludzi?

Nieufność bierze się z niezaspokojonej w dzieciństwie potrzeby bezpiecznej więzi, czyli poczucia, że ktoś przy Tobie naprawdę jest, dba o Ciebie i Cię akceptuje. Przy tym schemacie zabrakło czegoś więcej niż ciepła: poczucia, że nikt dziecka nie skrzywdzi.

Terapia schematów wyróżnia pięć podstawowych potrzeb emocjonalnych, a pierwsza z nich to bezpieczne przywiązanie do innych. Jeśli dziecko nie miało poczucia, że jego emocje mają znaczenie i że jest traktowane z szacunkiem, uczy się, że bliscy są niebezpieczni.

Rodzinę, w której powstaje taki wzorzec, mogą cechować dystans, chłód emocjonalny i nieprzewidywalność, a w tym konkretnym schemacie charakterystyczna jest przemoc. Jedna z opisanych dróg to skrzywdzenie dziecka albo uczynienie z niego ofiary czyjejś przemocy. Nie jedyna jednak.

Podobieństwo do własnej historii nie jest diagnozą. Na to, jak mocno doświadczenia się odciskają, wpływa też temperament, a ogólne wrażenie, że dzieciństwo było spokojne albo trudne, nie zastępuje przyjrzenia się konkretnym zdarzeniom. Schematy zwykle dość wiernie odzwierciedlają klimat wczesnego środowiska, więc liczą się fakty.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Czym schemat Nieufności różni się od lęku przed porzuceniem?

Nieufność najczęściej myli się ze schematem Opuszczenia, choć chodzi o coś innego: tamten dotyczy obawy, że bliska osoba odejdzie, a ten oczekiwania krzywdy, oszustwa, wykorzystania lub upokorzenia, obojętnie, czy ta osoba zostanie, czy odejdzie, więc mylą się łatwo, choć wymagają innej pracy.

Oba schematy potrafią współwystępować, ale opisują różne obawy. W jednym boisz się utraty, w drugim tego, co ktoś Ci zrobi, gdy będzie blisko.

Czasem miesza się też ze schematem Wadliwości i Wstydu, bo skrzywdzenie łatwo zamienia się w przekonanie, że to Ty jesteś winna lub winien. To przemieszanie dwóch wzorców naraz, nieufności wobec innych i wstydu za siebie, a rozdzielenie ich bywa częścią pracy terapeutycznej.

Z zewnątrz bywa to odbierane jako podejrzliwość na granicy paranoi, ale to opis stylu funkcjonowania, nie diagnoza. Zwykła ostrożność wobec kogoś, kto rzeczywiście zawiódł, to nie schemat. Różnica pojawia się wtedy, gdy podejrzliwość obejmuje ludzi, którzy nigdy nie dali powodu, i trwa mimo dowodów, że można im ufać.

Poddanie się, unikanie czy kontratak: jak ludzie radzą sobie z nieufnością?

Styl radzenia sobie to Twoje ustawienie domyślne, czyli sposób, w jaki zwykle funkcjonujesz, a reakcja to pojedyncze zachowanie w jednej sytuacji. Większość osób nie ma jednego stałego stylu: raz się poddajesz, raz unikasz, a czasem kompensujesz nadmiernie, zależnie od sytuacji i od tego, z kim masz do czynienia.

Przy nieufności te trzy style wyglądają następująco.

  • Poddanie się bywa wyborem partnera, który nie traktuje Cię dobrze, i cichym przyzwoleniem na złe traktowanie.
  • Unikanie oznacza dystans, niechęć do zwierzania się i pilnowanie, żeby nikt nie poznał zbyt wiele z Twojego życia.
  • Nadmierna kompensacja odwraca role: uderzyć pierwszym, zanim ktoś zdąży uderzyć, czasem przez wykorzystywanie innych, zanim oni zdążą wykorzystać Ciebie.

Dlaczego samo zrozumienie nieufności nic nie zmienia?

Rozumienie schematu nie wystarcza, bo to coś więcej niż przekonania: obejmuje wspomnienia, emocje, doznania cielesne, które pojawiają się razem z czujnością, obraz siebie i sposób budowania relacji. Dlatego sama analiza nie zmienia go od razu.

Schemat zaczyna się bardzo wcześnie, w dzieciństwie i w pierwszych latach dorastania kształtuje się najmocniej, a potem towarzyszy człowiekowi przez dekady. Sprawdzanie kogoś albo trzymanie dystansu to reakcja na ten wzorzec, a nie jego część.

Nieufność to drugi z 18 schematów: przekonanie, że inni Cię skrzywdzą, upokorzą, oszukają lub wykorzystają, także przez niesprawiedliwe traktowanie czy skrajne zaniedbanie, bez złej woli drugiej strony. Praca nad nim łączy więc myślenie, emocje i zachowanie, a ważna jest w niej relacja z terapeutą.

PsychoLogic

Jak skutecznie regulować emocje?

Jak terapia pomaga w nieufności?

Celem terapii nie jest przekonanie, że zaufanie należy się każdemu, tylko nauczenie się odróżniania ludzi niegodnych zaufania od wielu innych, którym zaufać można. Pomaga w tym skala wiarygodności: nikt nie musi być idealny, wystarczy, że jest dostatecznie godny zaufania, a to niższy próg, niż podpowiada czujność.

Praca na poziomie myślenia zmniejsza nadmierną czujność i uczy dostrzegać dowody, które podważają automatyczne podejrzenia. Pomaga też rozdzielić oczekiwanie krzywdy od innych od obrazu siebie jako osoby, która na coś złego zasłużyła, bo te dwa wątki łatwo się zlepiają. Ważne jest też przestanie usprawiedliwiania osoby, która skrzywdziła, i dostrzeżenie winy tam, gdzie faktycznie leży.

Praca w wyobraźni pozwala wrócić do dawnych wspomnień w tempie, na jakie jesteś gotowa lub gotowy, zwłaszcza do gniewu skierowanego na właściwą osobę, a nie na siebie czy ludzi z obecnego życia. Przy krzywdzących doświadczeniach z dzieciństwa leczenie bywa czasochłonne, podobnie jak przy schemacie Opuszczenia. Terapeuta najpierw buduje zaufanie, regularnie pytając wprost, czy coś w relacji budzi wątpliwości, i oddaje Ci sporą kontrolę nad przebiegiem terapii, żeby odbudować poczucie siły, które krzywda naruszyła.

W codzienności chodzi o konkretne kroki: powoli obdarzasz zaufaniem ludzi, którzy na nie zasłużyli, budujesz bliskość z osobami, które są tego warte, i wybierasz partnerów, którzy nie krzywdzą. Dla osób, które z obrony same zaczęły krzywdzić innych, zaprzestanie tego bywa osobnym celem.

Czasem pomocne jest, gdy w wybranej sesji uczestniczy też partner. Można wtedy na konkretnym przykładzie pokazać, w którym miejscu odczytujesz jego intencje inaczej, niż je miał.

Co możesz zrobić sam z nieufnością w związku?

Samodzielnie da się przećwiczyć zauważanie automatycznej nieufności, zanim zamieni się w decyzję. Gdy łapiesz się na zbieraniu dowodów przeciwko komuś, kto nie zrobił nic złego, zapytaj, czy to on dał powód, czy to echo czegoś dawniejszego. Pytanie nie usuwa podejrzenia, ale pozwala sprawdzić, na czym się opiera.

Czujność może obejmować rzeczy z pozoru drobne, na przykład niechęć do wypełniania formularzy albo obawę, że to, co powiesz, ktoś kiedyś wykorzysta przeciwko Tobie. To część tego samego wzorca. Sprawdź, czy aktualna sytuacja taką obawę uzasadnia.

Nikt nie oczekuje, że zaczniesz ufać wszystkim naraz. Małe, sprawdzalne kroki, czyli jedna rozmowa, jedno zwierzenie, jedna osoba, która wielokrotnie pokazała, że można na niej polegać, liczą się bardziej niż ogólne postanowienie, że będzie inaczej.

Granica pojawia się przy wspomnieniach, które bolą. Praca z nimi wymaga czasu i przygotowania, dlatego prowadzi ją terapeuta, a nie człowiek w pojedynkę, i w tym miejscu lepiej nie zostawać z tym samemu.

Kiedy z nieufnością warto zgłosić się do psychologa lub psychoterapeuty?

Pomocy specjalisty warto szukać, gdy nieufność dotyka też ludzi, którzy niczym sobie na nią nie zasłużyli. Jeśli podejrzliwość przenosi się na osoby, które konsekwentnie traktują Cię dobrze, a mimo to czekasz na cios, wzorzec działa szerzej niż zwykła ostrożność.

Podobnie jest, gdy zauważasz u siebie drugą stronę, czyli krzywdzenie innych, zanim oni skrzywdzą Ciebie. Rozmowa z kimś spoza sytuacji pomaga też wtedy, gdy za nieufnością stoją krzywdzące doświadczenia z dzieciństwa, o których trudno mówić samemu. Nie musisz mieć gotowej rekonstrukcji przeszłości ani pewności, że chodzi akurat o ten wzorzec.

Bibliografia

  1. Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP. Wykorzystane fragmenty: rozdz. 1.3.2, 1.5, 1.6 (w tym tabela 1.1), 1.10, 7.1.2.

Często zadawane pytania

Czy brak zaufania w związku to zawsze schemat?

Nie zawsze. Brak zaufania bywa zdrową reakcją na coś, co rzeczywiście wydarzyło się w związku, i wtedy nie trzeba szukać schematu. Bywa przejawem Nieufności/Skrzywdzenia, a czasem bliżej mu do schematu Opuszczenia, w którym chodzi o strach przed utratą, nie o oczekiwanie krzywdy.

Czym różni się Nieufność/Skrzywdzenie od Opuszczenia/Niestabilności Więzi?

Opuszczenie koncentruje się na obawie, że ktoś zniknie: umrze, odsunie się albo znajdzie sobie kogoś na Twoje miejsce. Nieufność koncentruje się na oczekiwaniu krzywdy, wykorzystania, oszustwa lub skrajnego zaniedbania. Oba schematy należą do tego samego obszaru i potrafią występować razem.

Czy praca nad tym schematem wymaga opowiadania szczegółów krzywdzących wspomnień?

Nie. To proces w tempie pacjenta. Terapeuta czeka, aż będziesz gotowa lub gotowy wrócić do trudnych wspomnień, i nie naciska. Część pracy dzieje się na poziomie myślenia i codziennych zachowań, więc rozmowa o przeszłości nie jest jedyną drogą.

Czy mam przestać być ostrożna lub ostrożny wobec ludzi?

Nie. Celem jest skala wiarygodności, na której nikt nie musi być idealny, żeby zasłużyć na odrobinę zaufania. Ostrożność wobec kogoś, kto dał powód, zostaje. Zmienia się to, czy ta sama czujność obejmuje też ludzi, którzy nigdy takiego powodu nie dali.

Magdalena Pliżga-Szwajgier

mgr Magdalena Pliżga-Szwajgier

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Obok terapii indywidualnej jako jedyna w zespole prowadzę terapię rodzinną. Jestem też trenerką Treningu Umiejętności Społecznych.

Zobacz profil