Terapia schematówArtykuł
Aktualizacja: 6 min czytania
Paula Kozaczuk

Autor

Paula Kozaczuk

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Kobieta siedzi odchylona w fotelu przy drewnianym biurku z zamkniętym laptopem, trzyma telefon i patrzy w stronę okna

Prokrastynacja: dlaczego odkładasz to, co umiesz zrobić

Dlaczego odkładam zadania, które umiem zrobić?

Odkładanie zadań na później może być przejawem schematu Niedostatecznej Samokontroli i Samodyscypliny, czyli stałej trudności z rozwijaniem samokontroli i tolerowaniem frustracji na tyle długo, by doprowadzić zadanie do końca. Samo odkładanie jest jednak zachowaniem, a nie schematem: to reakcja na schemat, która pojawia się także przy innych.

Sam schemat opisuje szerszy wzorzec: impulsywność, rozproszenie, dezorganizację, niechęć do nudnych lub rutynowych czynności albo nawykowe spóźnianie się.

Odkładanie lub ociąganie się z podjęciem pracy bywa też unikaniem przy schemacie Porażki i Nadmiernych Wymagań. Style radzenia sobie nie są przypisane do poszczególnych schematów, bo trzy style radzenia sobie ze schematem mogą pojawić się przy każdym z nich.

Co dzieje się w głowie, gdy odkładasz zadanie?

Odkładanie zadania bywa sposobem na odsunięcie narastającego lęku. Autorzy pokazują to na przykładzie studenta, który odkładał zadania domowe i osiągał wyniki poniżej swoich możliwości, a jego wieczór pokazuje, jak lęk, unikanie i poczucie spóźnienia nakręcają się nawzajem.

  1. 1Przez cały dzień student powtarza sobie, że popracuje później, a wieczorem uświadamia sobie, że pracę trzeba oddać następnego dnia, a on jeszcze jej nie zaczął.
  2. 2Pojawia się opór: nie wie, od czego zacząć, myśl o pracy jest nieprzyjemna, a od samej myśli boli go brzuch.
  3. 3Zamiast zacząć pracę, gra i słucha muzyki; autorzy nazywają to unikaniem narastającego lęku.
  4. 4Czas mija, rośnie lęk i przygnębienie, a im większy lęk, tym trudniej mu się skupić.
  5. 5Pojawia się myśl, że jest już za późno na najwyższą ocenę, więc praca wydaje mu się bezsensowna.
  6. 6Plan awaryjny, czyli budzik na czwartą rano, zawodzi: rano nie słyszy dzwonka.

PsychoLogic

Czy to lenistwo, czy już depresja?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Dlaczego chęć nie zawsze wystarcza, by zabrać się do zadania?

Osoba z tą trudnością zwykle przeżywa ją jako coś poza własną kontrolą: większość chciałaby mieć więcej samokontroli i wciąż próbuje, lecz nie potrafi dość długo wytrwać. W odróżnieniu od innych schematów nie jest to coś, co uważa za zgodne z własnymi przekonaniami.

Brakuje dwóch zdolności: samokontrolę (panowanie nad emocjami i impulsami) oraz samodyscyplinę (tolerowanie znudzenia i frustracji na tyle długo, by doprowadzić zadanie do końca). Wspólnym mianownikiem jest wybieranie natychmiastowej przyjemności kosztem późniejszych celów.

Łagodniejsza postać polega na przesadnym unikaniu dyskomfortu: bólu, konfliktu, konfrontacji, odpowiedzialności albo większego wysiłku, nawet kosztem osobistej realizacji. Definicja dopuszcza też, że ktoś wprost odmawia rozwijania tych umiejętności.

Skąd bierze się trudność z samokontrolą?

Trudność z samokontrolą i samodyscypliną może wynikać z niedostatecznych granic w dzieciństwie, z temperamentu albo z obu tych źródeł naraz. Autorzy zakładają, że wszystkie dzieci rodzą się z impulsywnym trybem działania, a samokontrolę zdobywa się dzięki doświadczeniom w rodzinie i w szerszym środowisku.

Typowa rodzina pochodzenia jest w tym obszarze pobłażliwa i bez nadzoru, a dziecko bywa chronione nawet przed normalnym poziomem dyskomfortu. Bywa też, że dzieci zostawały same, bo rodzice pracowali, więc nikt nie narzucał im dyscypliny.

Podłoże biologiczne też wchodzi w grę: rozwinięcie samokontroli może utrudniać na przykład ADHD u dorosłych. W praktyce często trudno określić, ile zależy od temperamentu, a ile od braku granic.

Co robi terapia schematów, gdy ktoś odkłada zadania?

Terapia ma pomóc dostrzec wartość rezygnacji z krótkoterminowej gratyfikacji na rzecz długofalowych korzyści, bo natychmiastowe dawanie ujścia emocjom nie jest warte szkód dla rozwoju zawodowego, relacji z ludźmi i poczucia własnej wartości. Najkorzystniejsze zwykle okazują się strategie poznawczo-behawioralne, a ich podstawą jest nauka oddzielania myślą impulsu od działania.

Niekiedy ten schemat wiąże się z innym, bardziej pierwotnym, na przykład z Podporządkowaniem się.

Gdy źródłem schematu był brak zaangażowania rodziców, terapeuta może dać częściowe antidotum: aktywnie wyznacza konsekwencje, na przykład za spóźnienie na sesję albo nieodrobione zadanie domowe. Wszystko to dzieje się w ramach terapii schematów. Typowe elementy pracy to:

  • Zadania domowe o rosnącej trudności: przygotowanie się do wyjścia, wykonanie nudnej lub rutynowej czynności, punktualność, narzucenie sobie ram działania. Pacjent zaczyna od zadań o niewielkiej trudności, wykonuje je przez krótki czas i stopniowo go wydłuża.
  • Techniki wspierające odkładanie przyjemności na później i samokontrolę: medytacja, relaksacja i odwrócenie uwagi.
  • Karty przypominające, na których pacjent zapisuje powody, dla których trzeba się kontrolować, oraz metody, które w tym pomagają.
  • Nagrody po udanym zadaniu: pochwała, ulubione zajęcie, drobny prezent albo wolny czas.
  • Ćwiczenie na sesji: nowe zachowania trenuje się w wyobraźni albo w odgrywaniu ról, a w scenie, w której pacjent nie potrafił się opanować, jako Zdrowy Dorosły występuje najpierw terapeuta, potem pacjent.

Kiedy odkładanie zadań wymaga oceny lekarza?

Jeśli odkładaniu towarzyszy utrzymujący się smutek, brak sił albo poczucie beznadziei, taką zmianę nastroju powinien ocenić lekarz, bo może za nią stać depresja, a nie kłopot z samokontrolą. Wtedy zamiast ćwiczyć samodyscyplinę, trzeba najpierw sprawdzić nastrój.

Listę objawów depresji warto znać, zanim zacznie się szukać pomocy, a przed pierwszą rozmową ze specjalistą pomaga wiedza, jak wygląda pierwsza wizyta u psychoterapeuty.

Bibliografia

  1. Young J. E., Klosko J. S., Weishaar M. E. (2013), Terapia schematów. Przewodnik praktyka, przeł. O. Waśkiewicz, Sopot: GWP, rozdz. 1.6 (tabela 1.1, s. 35, oraz opis obszaru III, s. 39 i 40), rozdz. 1.10 z tabelą 1.3 (s. 59 do 62) i s. 97, rozdz. 5.3.3 (s. 185 i 186), rozdz. 7.2.4 Porażka (s. 266 i 267), rozdz. 7.3.2 Niedostateczna Samokontrola i Samodyscyplina (s. 273 do 276)

Tekst ma charakter edukacyjny. Opisuje wzorzec z modelu terapii schematów i nie służy do samodzielnego przypisywania sobie schematu ani nie jest rozpoznaniem medycznym. Prokrastynacja jest tu nazwą zachowania, a nie rozpoznaniem. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie i decyzje o leczeniu należą do lekarza.

Często zadawane pytania

Czym jest prokrastynacja?

Prokrastynacja oznacza odkładanie zadań na później. Uporczywe odkładanie może być przejawem schematu Niedostatecznej Samokontroli i Samodyscypliny, ale książka opisuje je też przy innych schematach.

Jak przestać prokrastynować?

Pacjent ze schematem Niedostatecznej Samokontroli i Samodyscypliny wykonuje w terapii jako pracę domową serię coraz trudniejszych zadań. Zaczyna od zadań o niewielkim stopniu trudności, wykonuje je przez krótki czas i stopniowo go wydłuża. Podstawą jest nauka oddzielania myślą impulsu od działania: przed zadziałaniem pod wpływem impulsu pacjent przewiduje konsekwencje.

Dlaczego odkładam zadania, choć wiem, że to mi szkodzi?

Typowe jest wybieranie natychmiastowej przyjemności kosztem późniejszych celów oraz przesadne unikanie dyskomfortu, takiego jak ból, konflikt czy większy wysiłek. W przykładzie ze studentem odkładanie było sposobem radzenia sobie z narastającym lękiem.

Czy prokrastynację można leczyć?

Jeśli za odkładaniem stoi Niedostateczna Samokontrola i Samodyscyplina, terapia schematów ćwiczy samokontrolę strategiami poznawczo-behawioralnymi. Gdy schemat ma podłoże biologiczne, bardzo trudno zmienić go samą terapią, a decyzje o leczeniu należą do lekarza.

Czy każde odkładanie zadań oznacza Niedostateczną Samokontrolę i Samodyscyplinę?

Nie. Schemat to ogólny, wszechogarniający wzorzec, a książka opisuje odkładanie pracy także jako unikanie przy innych schematach.

Paula Kozaczuk

mgr Paula Kozaczuk

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

ADHD, AuDHD i spektrum autyzmu u dorosłych to mój szczególny obszar. Przy wypaleniu pomaga mi też przygotowanie z doradztwa zawodowego.

Zobacz profil