Terapia schematówArtykuł
10 min czytania
Martyna Jakubiszak

Autor

Martyna Jakubiszak

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Trzy osoby przy jednym stole w trzech roznych postawach: jedna pochylona nad kubkiem, druga odchylona z rekami skrzyzowanymi, trzecia wychylona do przodu

Style radzenia sobie ze schematem: trzy sposoby reagowania

Jak człowiek broni się przed bólem, który przynosi schemat?

Kiedy schemat się uruchamia, masz trzy sposoby radzenia sobie z bólem. Możesz mu się poddać i zachowywać tak, jakby to, co czujesz, było prawdą o Tobie. Możesz go unikać i układać życie tak, by się nie odezwał. Możesz też działać dokładnie odwrotnie, czyli nadmiernie kompensować.

Za każdym razem to obrona przed tym samym bólem, tylko inną metodą. Ból ma źródło w dzieciństwie, w chwili, gdy otoczenie nie zaspokaja jednej z podstawowych potrzeb emocjonalnych dziecka, na przykład bezpiecznego przywiązania albo realistycznych granic i samokontroli.

Każdy organizm zna trzy podstawowe reakcje na zagrożenie: walkę, ucieczkę i znieruchomienie. W terapii schematów odpowiadają im nadmierna kompensacja, unikanie i podporządkowanie się schematowi. Działają zwykle poza świadomością, więc rzadko wybierasz je rozmyślnie.

Nazwa stylu ma istotną końcówkę: „schematowi”. Bez niej łatwo pomylić go z osobnym schematem numer 12, Podporządkowaniem się. Styl to sposób reagowania wspólny dla każdego z 18 wzorców, a Podporządkowanie się to jeden z tych 18 wzorców.

Weźmy trzy osoby z tym samym rdzeniem, czyli poczuciem własnej wadliwości, takim jak w syndromie oszusta. Pierwsza wybiera krytycznych, odrzucających znajomych, jakby chciała potwierdzić najgorsze przypuszczenia na swój temat. Druga trzyma wszystkich z daleka i nikogo do siebie nie dopuszcza. Trzecia sama krytykuje i odrzuca innych, zanim ktokolwiek zrobi to jej. Z zewnątrz to trzy różne obrazy, a w środku jest ten sam ból.

Czym różni się styl od pojedynczej reakcji?

Styl radzenia sobie to Twój ogólny sposób obrony, a reakcja to jedno konkretne zachowanie w jednej chwili. Na spodzie leży schemat: wspomnienia, przekonania, emocje i doznania z ciała, których wprost nie widać. Nad nim stoi styl, a na górze reakcja, czyli to, co robisz w tę jedną środę wieczorem.

Styl to nawykowy sposób reagowania na ból, zmienny zależnie od sytuacji, schematu i etapu życia. Pokazuje to scena opisana przez autorów terapii schematów. Mężczyźnie ze schematem lęku przed porzuceniem partnerka rzuca w rozmowie groźbę, że go zostawi. On wraca do siebie i pije piwo, aż niemal traci przytomność.

Unikanie jest tu stylem: całe to zachowanie służy temu, żeby nie czuć tego, co się właśnie wydarzyło. Piwo tego jednego wieczoru to już tylko reakcja, forma, jaką unikanie akurat przybrało. Przy innej trudnej rozmowie ten sam mężczyzna może sięgnąć po całkiem inne zachowanie i zostać przy tym samym stylu. Taki lęk przed porzuceniem uruchamia wtedy ból, przed którym mężczyzna się broni.

Styl trzyma się Ciebie zwykle dłużej niż reakcja. Reakcja zmienia się z wieczoru na wieczór, czasem w obrębie jednego dnia.

PsychoLogic

Jak skutecznie regulować emocje?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Czy trzymasz się jednego stylu na stałe?

Większość osób korzysta z różnych stylów, zależnie od schematu, sytuacji i etapu życia. Raz się poddają, raz unikają, a innym razem nadmiernie kompensują, i wszystko to może zmieścić się w jednym tygodniu. W pojedynczej chwili ujawnia się zwykle tylko jeden z tych sposobów naraz.

Autorzy stawiają hipotezę, nie twardą regułę: temperament może współdecydować o tym, po który styl sięgasz najczęściej. Osoby o temperamencie pasywnym częściej się poddają albo unikają, a osoby o temperamencie agresywnym częściej wybierają walkę, czyli nadmierną kompensację.

Drugim czynnikiem bywa naśladowanie. Dziecko czasem przejmuje sposób radzenia sobie tego rodzica, z którym najbardziej się utożsamia, niemal jak język, którego uczy się samym słuchaniem. Nie zawsze się to udaje: dziecko o innym usposobieniu niż rodzic może nie przejąć jego stylu wcale. Oba mechanizmy działają po cichu, bez świadomej decyzji.

Pytanie „jaki mam styl” zwykle nie ma jednej odpowiedzi. Trafniejsze brzmi: który styl włącza się u mnie najczęściej, przy tym konkretnym schemacie, w tej konkretnej roli, dzisiaj.

Jak ten sam styl zmienia twarz przy różnych schematach?

Jeden styl radzenia sobie potrafi wyglądać diametralnie inaczej, zależnie od tego, z którym z 18 schematów się łączy. Przy pięciu schematach, po jednym z każdego obszaru, podporządkowanie się, unikanie i nadmierna kompensacja wyglądają zupełnie inaczej.

Unikanie za każdym razem oznacza ucieczkę od czegoś, ale to „coś” bywa różne: bliskość, nowe wyzwanie, konflikt albo cudza obecność przy Twoich emocjach. Przy lęku przed porzuceniem jest to dystans, przy wyuczonej bezradności odsuwanie nowych zadań, przy prokrastynacji unikanie pracy, przy asertywności omijanie konfliktu, a przy tłumieniu emocji omijanie sytuacji, w których ktoś okazuje uczucia. Ten sam szkielet, inna treść w środku.

SchematPodporządkowanie się schematowiUnikanieNadmierna kompensacja
1. Opuszczenie/Niestabilność WięziWiąże się z kimś, kto od początku nie chce się związać na poważnie, i zostaje przy tym mimo wszystko.Trzyma bliskość na dystans, zdarza się, że w samotności sięga po alkohol.Ściska partnera tak mocno, że go tym odpycha, albo wybucha przy najdrobniejszym oddaleniu.
6. Zależność/NiekompetencjaProsi bliskie osoby, na przykład rodziców czy małżonka, o podejmowanie za nią wszystkich decyzji finansowych.Odsuwa nowe zadania, na przykład naukę jazdy, zamiast spróbować.Buduje samowystarczalność tak skrajną, że nigdy nikogo o nic nie prosi.
11. Niedostateczna Samokontrola i SamodyscyplinaŁatwo rezygnuje, gdy napotyka trudności w codziennych zadaniach.Unika podjęcia pracy lub odpowiedzialności.Narzuca sobie dyscyplinę i kontrolę większe, niż wymaga tego sytuacja.
12. Podporządkowanie sięOddaje innym prawo decydowania o sobie i kontrolowania sytuacji.Z góry omija sytuacje, w których mógłby wybuchnąć konflikt.Buntuje się przeciwko autorytetom.
16. Zahamowanie EmocjonalneZachowuje spokój i brak emocji niemal w każdej sytuacji.Omija sytuacje, w których ktoś okazuje uczucia albo o nich mówi.Na siłę odgrywa duszę towarzystwa, choć widać, że robi to wbrew sobie.

Dlaczego nadmierna kompensacja myli najbardziej?

Nadmierna kompensacja łatwo jest brana za siłę albo zdrowe funkcjonowanie, a nie za obronę przed bólem. Wielu ludzi w tym stylu sprawia wrażenie w pełni zdrowych. Autorzy podają jako przykłady gwiazdy mediów, przywódców politycznych i rekiny biznesu, a podziw z zewnątrz nie mówi nic o tym, co ktoś czuje w środku.

Walka ze schematem bywa zdrowa, jeśli jest proporcjonalna do sytuacji i realnie przynosi to, na co liczysz. Kompensatorzy zwykle umieją już tylko atakować, więc ich reakcja wychodzi przesadzona albo nieskuteczna, nawet jeśli chwilowo działa.

Nadmierna kompensacja bywa drogą, którą część osób radzi sobie jednocześnie ze schematami Deprywacji Emocjonalnej i Wadliwości/Wstydu. Z zewnątrz przypomina to wtedy cechy bliskie narcyzmowi, choć w środku wciąż stoi to samo poczucie bycia gorszym.

Ta maska ma granicę wytrzymałości. Gdy na drodze kompensatora staje poważna przeszkoda, z którą nie da się po prostu powalczyć, umiejętność atakowania przestaje wystarczać. Zdarza się wtedy załamanie, czasem w postaci klinicznej depresji, ponieważ pod spodem cały czas czekał ten sam schemat, tylko przykryty grubszą warstwą.

Co terapia robi z tymi trzema stylami?

Terapia pracuje zarówno nad schematem, jak i nad stylami radzenia sobie, które go podtrzymują. Pomaga rozpoznać, kiedy włącza się podporządkowanie, unikanie albo nadmierna kompensacja, i zmienić samo zachowanie. Trwała zmiana wymaga jednak dotarcia głębiej, do schematu, który za tym zachowaniem stoi.

Trwałe usunięcie nieadaptacyjnego stylu jest praktycznie niemożliwe bez zmiany schematu, który za nim stoi. Samo zachowanie jest mniej stabilne niż schemat i zmienia się razem z sytuacją życiową. Praca skupiona wyłącznie na widocznym zachowaniu prędzej czy później mija się z celem.

W dzieciństwie te same style bywały pomocne, a nawet ratujące. Dziecko, które się poddawało, unikało albo walczyło, korzystało z mechanizmu, który w tamtych warunkach mógł pomóc mu przetrwać albo ograniczyć ból. Z wiekiem ten sam mechanizm zaczyna działać przeciwko Tobie: podtrzymuje schemat nawet wtedy, gdy sytuacja dawno się zmieniła, a Ty masz już lepsze możliwości.

Wiele kryteriów w klasyfikacji zaburzeń osobowości z osi II DSM-IV to w istocie opisy stylów radzenia sobie, nie samego rdzenia problemu. Model schematów patrzy niżej, na to, co objaw przez lata podtrzymuje. Dzięki temu opisuje każdą osobę przez jej własny układ schematów i stylów, więc dwie osoby z tą samą diagnozą mogą pracować nad różnymi rzeczami.

Praca nie kończy się więc na tym, żeby przestać pić piwo po trudnej rozmowie albo unikać konfliktu. Sięga do przekonania, które ten nawyk cały czas karmi.

Jak rozpoznać swój styl radzenia sobie?

Własny styl trudno rozpoznać na podstawie opisu, bo o stylu da się sensownie mówić dopiero wtedy, gdy wiadomo, z którym schematem ktoś sobie radzi. Jeśli rozpoznajesz się w dwóch albo trzech stylach naraz, to zgodne z modelem i samo w sobie niczego nie przesądza. Pełny obraz powstaje w rozmowie z kimś, kto pozna Twoją historię.

Pomocne bywa spostrzeganie własnych reakcji: co robisz, gdy ten sam czuły punkt zostaje poruszony, czy się poddajesz, wycofujesz, czy atakujesz, i czy zmienia się to zależnie od osoby i sytuacji. Potraktuj to jako pytanie do zadania sobie, a nie gotową odpowiedź.

Bibliografia

  1. Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP, rozdz. 1.3.2 i 1.10.

Często zadawane pytania

Czym różni się styl radzenia sobie od schematu?

Schemat to wspomnienia, emocje, przekonania, doznania w ciele wyniesione z dzieciństwa, coś, czego wprost nie widać. Styl radzenia sobie to sposób, w jaki się przed tym bronisz: podporządkowanie się schematowi, unikanie albo nadmierna kompensacja. Samo zachowanie nigdy nie jest częścią schematu, tylko odpowiedzią na niego, więc 2 osoby z tym samym schematem mogą zachowywać się na zewnątrz bardzo różnie.

Czym różni się styl radzenia sobie od pojedynczej reakcji?

Styl to nawykowy, ogólny wzorzec, w jaki zwykle reagujesz na dany schemat, choć może się zmieniać w zależności od sytuacji i etapu życia. Reakcja to konkretne zachowanie w jednej chwili, w której ten wzorzec akurat się ujawnia, na przykład jedna rozmowa, jeden wieczór, jedno spięcie. Reakcje zmieniają się z chwili na chwilę, style są bardziej nawykowe, a stojący pod nimi schemat pozostaje względnie najstabilniejszy.

Czy nadmierna kompensacja jest zawsze niezdrowa?

Nie zawsze. Walka ze schematem bywa zdrową reakcją. Warunek: musi pozostać proporcjonalna do sytuacji i musi faktycznie przynosić to, na co liczysz. Problem zaczyna się tam, gdzie kompensacja jest jedynym trybem, jaki znasz, i wychodzi przesadzona albo nieskuteczna niemal za każdym razem.

Czy mogę sam rozpoznać swój styl radzenia sobie?

Tylko częściowo. Możesz obserwować, jak reagujesz, gdy schemat się uruchamia, ale o stylu da się sensownie mówić dopiero wtedy, gdy wiadomo, z którym schematem ktoś sobie radzi. Dokładniejszy obraz powstaje w rozmowie z psychologiem lub psychoterapeutą.

Martyna Jakubiszak

mgr Martyna Jakubiszak

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Trauma i kryzys emocjonalny to obszary szczególnie bliskie mojej pracy. Pomagam, gdy dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają wystarczać.

Zobacz profil