Tryby schematów: czym są i skąd się biorą

Czym różni się tryb od schematu?

Schemat jest trwały, tryb to stan, w którym akurat jesteś. Young opisuje schemat jako ogólny wzorzec, w którego skład wchodzą wspomnienia, emocje, przekonania i doznania cielesne, uformowany w dzieciństwie lub okresie dojrzewania i rozwijany przez całe życie, w znacznym stopniu dysfunkcyjny.

Sam schemat nie jest zachowaniem. Young zastrzega to wprost: Twoja reakcja, na przykład wycofanie się albo szukanie potwierdzenia u innych, płynie ze schematu, ale nim nie jest.

Bezwzględna Surowość pokazuje tę różnicę najwyraźniej: to schemat, przekonanie, że błędy zasługują na surową karę. Karzący Rodzic to już inna sprawa: to tryb, stan, w którym karzesz lub krytykujesz samego siebie za potrzeby, emocje, popełnione błędy albo rzekomą niegodziwość.

Jest jeszcze trzecie pojęcie, które łatwo pomylić z pierwszymi dwoma: styl radzenia sobie. To trwała skłonność, żeby reagować na schemat w określony sposób: przez podporządkowanie, unikanie albo nadmierną kompensację. Trzy nieadaptacyjne tryby radzenia sobie odpowiadają wprost tym trzem stylom: Uległy Poddany podporządkowaniu, Odłączony Obrońca unikaniu, a Nadmierny Kompensator nadmiernej kompensacji.

Tryb bywa też wiązką kilku schematów naraz. W trybie Wrażliwego Dziecka mogą jednocześnie uruchamiać się między innymi schematy Deprywacji Emocjonalnej i Opuszczenia/Niestabilności Więzi. Dołącza do nich czasem Podatność na Zranienie lub Zachorowanie, każdy inny, ale połączone razem. Inne tryby opierają się bardziej na sposobie radzenia sobie.

Autorzy terapii schematów nazywają to różnicą między cechą a stanem: schemat bywa aktywny albo uśpiony, ale zawsze do kogoś należy, tryb nazywa to, co jest aktywne właśnie teraz, nie to, kim jesteś na zawsze.

Mylenie tych dwóch pojęć nie jest tylko kwestią słownictwa. Schemat jest trwałym wzorcem rozwijanym przez całe życie. Tryb opisuje to, co dzieje się z Tobą właśnie teraz, w tej rozmowie, przy tym konkretnym wydarzeniu.

Skąd wzięło się pojęcie trybu?

Autorzy terapii schematów opracowali pojęcie trybu, pracując z osobami, u których rozpoznano zaburzenie osobowości typu borderline. Standardowy model do nich nie pasował: w badaniu kwestionariuszem Younga wielu z tych pacjentów uzyskiwało wysokie wyniki niemal we wszystkich mierzonych wtedy schematach naraz, co utrudniało pracę punkt po punkcie.

Do tego dochodziła zmienność. Pacjenci z tym rozpoznaniem potrafili w ciągu jednej rozmowy przejść od gniewu do smutku, obojętności albo lęku. Model cechy tej szybkości nie tłumaczył. Potrzebne było narzędzie do opisu stanu, nie cechy, i tak powstało pojęcie trybu.

Przejście z jednego trybu do drugiego autorzy nazywają „przeskoczeniem”. W jednej chwili dominuje jeden zestaw schematów, po przeskoczeniu dochodzi do głosu inny, wcześniej uśpiony. W modelu przedstawionym w tej książce autorzy wyróżniają dziesięć trybów, choć zaznaczają, że w przyszłości mogą opisać kolejne.

To pochodzenie nie zamyka jednak pojęcia w jednej diagnozie: autorzy dziś stosują tryby też w pracy z lepiej funkcjonującymi osobami, a samo przeskakiwanie między nimi opisują jako coś, czego doświadczamy wszyscy.

U osoby zdrowej te przejścia bywają łagodne. Przypominają zwykłe wahania nastroju: chwila smutku, potem rozdrażnienia, wieczorem już spokoju. Kilka stanów potrafi nawet współistnieć naraz. U pacjentów, u których to pojęcie powstało, rozdzielenie między trybami bywa znacznie ostrzejsze, a dostęp do pozostałych trybów w danym momencie bywa mocno ograniczony.

Tryb odpowiada w tym ujęciu na jedno pytanie: jaki zestaw schematów lub sposobów radzenia sobie z nimi ujawnia się u danej osoby właśnie teraz, w tej konkretnej chwili. Model trybów pozwolił więc opisywać zmieniający się stan pacjenta, a nie wyłącznie jego względnie trwałe cechy.

PsychoLogic

Jak skutecznie regulować emocje?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Jak wygląda mapa trybów?

Książka dzieli dziesięć trybów na cztery kategorie: tryby dziecięce i nieadaptacyjne tryby radzenia sobie. Dochodzą do tego nieadaptacyjne tryby rodzicielskie i tryb Zdrowego Dorosłego. Cztery z nich są dziecięce, wrodzone, obecne w każdym dziecku od urodzenia. O czterech trybach dziecięcych, w tym o różnicy między nimi a potocznym „wewnętrznym dzieckiem”, przeczytasz osobno w tekście o wewnętrznym dziecku w terapii schematów.

Pozostałe dwie kategorie mają inne korzenie. Tryby radzenia sobie powstają jako sposób, w jaki dziecko uczy się przetrwać trudne doświadczenia, więc w dzieciństwie bywają raczej przystosowaniem niż problemem. Tryby rodzicielskie to co innego. To głos opiekuna: przejęty do środka, odtwarzany wobec samego siebie.

Trzy tryby radzenia sobie odpowiadają trzem stylom, o których pisaliśmy wyżej. Dwa tryby rodzicielskie różni to, na czym się skupiają: jeden karze, drugi bez końca podnosi poprzeczkę. Dziesiąty tryb to Zdrowy Dorosły. Prowadzi całą resztę, o czym piszemy w kolejnej części.

Żaden z dziesięciu trybów nie działa w oderwaniu od reszty, bo konkretny układ różni się od osoby do osoby, zależnie od tego, co komu przydarzyło się po drodze. Nie wszystkie tryby są aktywne jednocześnie. Ich indywidualny układ i nasilenie różnią się między osobami. Każda osoba pokazuje własny, charakterystyczny dla siebie zestaw.

Mieć nazwę dla stanu pomaga też inaczej rozmawiać o trudnych rzeczach. Kiedy terapeuta wskazuje na przykład tryb Karzącego Rodzica, nazywa konkretny stan, w którym akurat jesteś, a nie wydaje wyrok na Ciebie jako człowieka. To pozwala się skonfrontować z problemem, a nie z osobą.

Do czego dąży tryb Zdrowego Dorosłego?

Terapia dąży do tego, żeby tryb Zdrowego Dorosłego był na tyle silny, by objąć przywództwo nad resztą trybów. Autorzy opisują dla niego trzy funkcje, które różnią się między sobą, mimo że bywają ze sobą mylone. Wszystkim trzem chodzi o to samo: żeby ten tryb prowadził resztę, a żadna z pozostałych dziewięciu grup nie przejęła nad Tobą steru.

Zdrowy Dorosły pełni tu dwie osobne funkcje. Wobec Wrażliwego Dziecka troszczy się: ceni je, chroni, pomaga zaspokajać jego podstawowe potrzeby emocjonalne. Wobec Złoszczącego się Dziecka oraz Impulsywnego i Niezdyscyplinowanego Dziecka robi jednak coś innego: wyznacza im granice, zgodnie z zasadą wzajemności i samodyscypliny.

Trzecią funkcją jest ograniczanie: Zdrowy Dorosły osłabia dwie pozostałe grupy trybów, te związane z radzeniem sobie i te rodzicielskie. Nie pozwala im przejąć steru. U osób lepiej funkcjonujących ten tryb bywa mocniejszy, u osób z poważniejszymi trudnościami słabszy, czasem ledwie obecny, i to właśnie tam terapeuta ma najwięcej pracy.

Wzmacnianie Zdrowego Dorosłego autorzy nazywają jednym z najważniejszych celów całej terapii schematów, nie dodatkiem do pracy nad pojedynczymi schematami. Przypomina to zadanie dobrego rodzica wobec kilkorga różnych dzieci naraz, z których każde w danej chwili potrzebuje czegoś innego.

Zdrowy Dorosły nie zastępuje pozostałych dziewięciu trybów. Prowadzi je, a nie kasuje, podobnie jak dobry rodzic prowadzi dziecko, zamiast udawać, że dziecka nie ma.

Na początku terapii to często terapeuta gra rolę Zdrowego Dorosłego, kiedy pacjent nie potrafi jeszcze zrobić tego sam. Model nazywa to ograniczonym powtórnym rodzicielstwem. Internalizacja nie jest natychmiastowa: terapeuta bywa w tej roli całymi miesiącami, zanim pacjent będzie gotowy coraz częściej przejmować tę funkcję samodzielnie.

Jak terapia pracuje z trybami?

Terapia najpierw rozpoznaje tryby, dopiero potem próbuje coś w nich zmienić. Terapeuta z sesji na sesję obserwuje, co się w Tobie zmienia, i razem z Tobą nazywa to, co zauważy, dopiero kiedy zbierze na to wystarczająco dużo przykładów. Cały proces dzieli się na dwie fazy.

Najpierw przychodzi diagnoza: rozmowa o Twojej historii, obserwacja, czasem kwestionariusze i edukacja o tym, jak działa model schematów. Dopiero potem przychodzi faza zmiany, gdzie strategie dobiera się na bieżąco.

Kolejny krok to powiązanie trybu z problemem, z którym zgłosiłaś się lub zgłosiłeś się na terapię. Dopiero później, jeśli terapeuta uzna to za bezpieczne, pojawia się praca doświadczeniowa: terapeuta ją wprowadza i prowadzi, w tym pracę z wyobrażeniami, biorąc pod uwagę Twój stan i związane z tą pracą ryzyko.

Obok tego terapia sięga po techniki poznawcze: zbieranie dowodów za schematem i przeciw niemu. Sprawdza, czy on w ogóle się broni. Sięga też po zmianę zachowań krok po kroku: terapia przygotowuje te zadania podczas sesji, pacjent wykonuje je między spotkaniami, a potem omawia rezultaty z terapeutą, który zna jego historię.

Ważną rolę odgrywa też sama relacja z terapeutą. W jej ramach terapeuta może częściowo zaspokoić potrzeby emocjonalne, których zabrakło Ci w dzieciństwie, i to właśnie w niej najczęściej uczysz się nowego sposobu bycia z drugim człowiekiem.

W gabinecie terapeuta i pacjent czasem nadają trybom bardziej prywatne imiona, dopasowane do konkretnej osoby, żeby lepiej uchwycić jej własne emocje i sposoby radzenia sobie. Definicja trybu przez to się nie zmienia, zmienia się tylko nazwa dopasowana do tego, co dana osoba czuje i jak się zachowuje.

Nie każdy w terapii schematów pracuje z pojęciem trybu w tym samym stopniu: silniej zaburzonych pacjentów terapeuci uczą wprost o ich podstawowych trybach, u innych temat bywa bardziej w tle, przy rozmowie o jednym, konkretnym schemacie.

Głównym celem tej pracy jest wzmacnianie trybu Zdrowego Dorosłego, żeby był zdolny prowadzić resztę.

Czego ten tekst nie robi?

Ten tekst nie jest testem i nie rozstrzyga, jaki tryb akurat u Ciebie działa. Nie znajdziesz tu żadnej skali do wypełnienia. Kwestionariusz Schematów Younga to osobne, licencjonowane narzędzie diagnostyczne, które zostaje w gabinecie specjalisty, nie trafia w tej formie na bloga.

Rozpoznanie kilku opisów jako znajomych niczego jeszcze nie ustala. Model mówi tu o zmieniających się stanach jednej, tej samej osoby, nie o osobnych osobowościach ani częściach, które żyją własnym, niezależnym życiem. Przy łagodnych, typowych zmianach trybów poczucie jednoczącej tożsamości pozostaje nienaruszone, a osoba zdrowa psychicznie zachowuje poczucie ciągłości.

Prawdziwie odrębne tożsamości opisuje książka dopiero przy dysocjacyjnym zaburzeniu tożsamości. U większości ludzi jest inaczej: tryby są stanami tej samej osoby, nie odrębnymi tożsamościami obok siebie.

Nie obiecuje też wyleczenia ani nie doradza w sprawach leczenia farmakologicznego. Ten przegląd pokazuje całą mapę trybów, nie jeden schemat w szczegółach, więc jeśli szukasz głębszego omówienia konkretnego schematu, znajdziesz je w osobnych tekstach tej serii.

Podobnie ostrożny ton dotyczy wzmianek o zaburzeniu osobowości typu borderline w tekście wyżej. Pojawia się ono wyłącznie jako kontekst historyczny pojęcia trybu, nie jako materiał do samodzielnej oceny siebie ani kogoś bliskiego.