- Baza wiedzy
- Tryby schematów: czym są, ile ich jest i skąd się wzięły

Autor
Martyna Jakubiszak
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

W artykule
Tryby schematów: czym są, ile ich jest i skąd się wzięły
Spis treści
- 01Czym są tryby schematów?
- 02Czym tryb różni się od schematu?
- 03Skąd wzięło się pojęcie trybu schematów?
- 04Ile jest trybów schematów i jak się nazywają?
- 05Jak terapia schematów pracuje z trybami?
- 06Co zrobić, gdy w trudnym stanie pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia?
- 07Bibliografia
- 08Często zadawane pytania
Czym są tryby schematów?
Tryby schematów to stany emocjonalne i reakcje radzenia sobie, adaptacyjne albo nieadaptacyjne, które w danej chwili dominują. Doświadczamy ich wszyscy. Autorzy terapii definiują tryb jako te schematy lub mechanizmy ich działania, które są w danym momencie aktywne, podczas gdy pozostałe zostają uśpione.
Zmianę z jednego trybu na drugi autorzy nazywają przeskoczeniem. Tryb często uruchamiają sytuacje, w których reagujemy z przesadną wrażliwością, czyli, jak mówią autorzy, gdy ktoś nadepnął nam na odcisk. Część leczenia polega na pomaganiu w przeskakiwaniu z trybów nieadaptacyjnych na adaptacyjne.
Tryb bywa też wiązką kilku schematów uruchamianych razem.
Czym tryb różni się od schematu?
Schemat jest trwałym wzorcem, a tryb stanem, który dominuje w tej chwili. Schemat można mieć i w danym momencie go nie odczuwać, a tryb nazywa to, co jest aktywne teraz. Dlatego ta sama osoba w ciągu jednego dnia może przejść od pewnego siebie dorosłego do przestraszonego dziecka, a schematy pozostają te same.
Weźmy schemat Bezwzględnej Surowości: gdy jest aktywny, odzywa się tryb Karzącego Rodzica, czyli wewnętrzny krytyk. Trzy nieadaptacyjne tryby radzenia sobie odpowiadają trzem stylom radzenia sobie ze schematem, a sam schemat jest tym, co stoi pod spodem.
Skąd wzięło się pojęcie trybu schematów?
Pojęcie trybu schematów powstało w pracy z pacjentami z zaburzeniem osobowości typu borderline. Liczba schematów i reakcji radzenia sobie okazywała się u nich zbyt przytłaczająca: w kwestionariuszu Younga nierzadko mieli wysokie wyniki w prawie wszystkich ocenianych wtedy schematach, a stany emocjonalne i strategie radzenia sobie zmieniały się z chwili na chwilę.
Model cech opisuje funkcjonowanie w dłuższym czasie, a nie stan człowieka w danym momencie, więc w pracy z tymi pacjentami autorzy odeszli od niego na rzecz modelu stanów. Podstawowym pojęciem stał się tryb. Obecnie stosują go też przy wielu innych rozpoznaniach.
Osoba zdrowa psychicznie też przechodzi między trybami. Mogą być wyraźne, ale poczucie jednoczącej je tożsamości pozostaje nienaruszone. Kilka trybów może działać jednocześnie: ktoś bywa smutny i szczęśliwy z powodu tego samego wydarzenia. Tryby takiej osoby są też bardziej elastyczne i podatne na zmiany niż u osób z poważnymi problemami osobowości.
Ile jest trybów schematów i jak się nazywają?
Autorzy terapii schematów opisują dziesięć trybów w czterech kategoriach: tryby dziecięce, nieadaptacyjne tryby radzenia sobie, nieadaptacyjne tryby rodzicielskie oraz tryb Zdrowego Dorosłego. Lista nie jest zamknięta, bo w przyszłości z pewnością zostaną opisane kolejne. Tabela podaje ogólne nazwy, a nie imiona, które trybom nadaje się w gabinecie.
Nieadaptacyjne tryby radzenia sobie miały w dzieciństwie sens przystosowawczy, choć w dorosłym życiu często zaczynają szkodzić. W nieadaptacyjnym trybie rodzicielskim człowiek traktuje siebie tak, jak w dzieciństwie traktowali go opiekunowie. Cztery tryby dziecięce, czyli Wrażliwe Dziecko, Złoszczące się Dziecko, Impulsywne i Niezdyscyplinowane Dziecko oraz Szczęśliwe Dziecko, autorzy uznają za wrodzone, a ich codzienną postać pokazuje wewnętrzne dziecko.
Karzący Rodzic łączy się z Bezwzględną Surowością, czyli z wewnętrznym krytykiem.
| Kategoria | Tryb | Co się w nim dzieje |
|---|---|---|
| Nieadaptacyjne tryby radzenia sobie | Uległy Poddany | Posłuszeństwo i zależność, żeby uniknąć kolejnej krzywdy. |
| Nieadaptacyjne tryby radzenia sobie | Odłączony Obrońca | Wycofanie emocjonalne, odcięcie od uczuć, izolacja i unikanie. Autorzy porównują ten tryb do ochronnej zbroi albo muru. |
| Nieadaptacyjne tryby radzenia sobie | Nadmierny Kompensator | Kontratak i kontrola: zachowanie takie, jakby prawda była zaprzeczeniem schematu. Bywa pozornie adaptacyjne, na przykład jako pracoholizm. |
| Nieadaptacyjne tryby rodzicielskie | Karzący (Krytyczny) Rodzic oraz Wymagający Rodzic | Karanie, krytykowanie albo ograniczanie siebie za potrzeby i błędy oraz presja, by spełniać nierealistycznie wysokie oczekiwania. Wymagający Rodzic nie zawsze jest karzący. |
| Tryb Zdrowego Dorosłego | Zdrowy Dorosły | Zdrowa, dorosła część Ja, która pełni funkcję kierowniczą wobec pozostałych trybów. |
Jak terapia schematów pracuje z trybami?
Terapia schematów zaczyna pracę z trybami od ich rozpoznania i nazwania razem z pacjentem. Terapeuta z sesji na sesję obserwuje, co zmienia się w pacjencie, zbiera wiele przykładów, a dopiero potem pyta, czy hipoteza wydaje mu się trafna. Zasadniczo nie przekonuje go do istnienia trybu, którego ten intuicyjnie nie rozpoznaje.
Nazwy ustala się wspólnie i zwykle są inne niż w opisie trybów. Uległy Poddany może stać się „Grzeczną Dziewczynką”, Wrażliwe Dziecko „Samotnym Dzieckiem”, a Odłączony Obrońca „Ścianą” albo „Pracoholikiem”. W jednym z przykładów pacjentka mówiła o znudzeniu, a terapeuta zauważył, że może się za nim kryć przygnębienie trybu Wrażliwego Dziecka.
Do pracy z trybami sięga się między innymi wtedy, gdy terapia utknęła, gdy pacjent jest sztywno samokrytyczny albo gdy jego stan emocjonalny często się zmienia. Im lepiej funkcjonuje pacjent, tym częściej terapeuta mówi zwykłym językiem schematów, a im większe trudności, tym częściej o trybach. Kolejne kroki terapii to przebieg terapii schematów, a trybem Wrażliwego Dziecka zajmuje się praca z wewnętrznym dzieckiem.
Nadrzędnym celem pracy z trybami jest wzmocnienie Zdrowego Dorosłego, który pomaga zaspokajać potrzeby i ograniczać szkodliwe reakcje.
Co zrobić, gdy w trudnym stanie pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia?
Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod numer 112. Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, ale bezpośredniego zagrożenia nie ma, zgłoś się na izbę przyjęć lub SOR albo zadzwoń na całodobową linię wsparcia 800 70 2222. Nie czekaj, aż stan minie sam.
Całodobowo działa też telefon zaufania 116 123. Dalsze wskazówki dotyczą każdego kryzysu psychicznego.
- Terapia schematów a terapia poznawcza
- Schemat w psychologii
- Schematy Younga
- Obszar rozłączenia i odrzucenia
- Osłabiona autonomia i brak dokonań
- Uszkodzone granice w terapii schematów
- Nakierowanie na innych
- Nadmierna czujność i zahamowanie
- Style radzenia sobie ze schematem
- Jak przebiega terapia schematów?
- Skuteczność terapii schematów
- Brak zaufania w związku
- Poczucie porażki
- Potrzeba akceptacji
- Poczucie wyobcowania
- Oczekiwanie katastrofy
- Roszczeniowość
- Praca z wewnętrznym dzieckiem w terapii schematów
- Kwestionariusz Schematów Younga
- Toksyczni rodzice
- Prokrastynacja
- Asertywność
- Syndrom oszusta
- Toksyczna matka
- People pleaser po polsku
- Wewnętrzny krytyk
- Co to jest wewnętrzne dziecko w terapii schematów?
- Nic mi nie wystarcza
- Deprywacja emocjonalna
- Lęk przed porzuceniem
- Wyuczona bezradność
- Nadopiekuńcza matka
- Pesymizm
- Tłumienie emocji
Bibliografia
- Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Przeł. O. Waśkiewicz. Sopot: GWP, rozdz. 1.11 (Tryby schematów, s. 63 do 69) oraz 8 (Praca z trybami schematów, s. 307 do 319). Numery stron drukowane, sprawdzone po nagłówku strony.
Artykuł ma charakter edukacyjny i opisuje model z książki Younga, Klosko i Weishaar. Nie służy do samodzielnego rozpoznawania trybów ani schematów u siebie lub u kogoś bliskiego. Ocenę objawów prowadzi psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza.
Często zadawane pytania
Czym są tryby schematów w skrócie?
Są to stany, w których w danej chwili dominuje określony zestaw schematów albo sposobów radzenia sobie z nimi, adaptacyjnych bądź nieadaptacyjnych. Przeskakują między nimi wszyscy ludzie. Terapia schematów pracuje z trybami głównie po to, by wzmocnić tryb Zdrowego Dorosłego.
Ile trybów schematów opisują autorzy terapii schematów?
Dziesięć. Dzielą się na cztery dziecięce, trzy nieadaptacyjne tryby radzenia sobie, dwa nieadaptacyjne tryby rodzicielskie i tryb Zdrowego Dorosłego. W przyszłości z pewnością zostaną opisane kolejne.
Czy tryb to to samo co nastrój?
Nie do końca. Tryb to schematy lub mechanizmy ich działania, które są aktywne w danej chwili. Nieadaptacyjny tryb włącza się, gdy schematy lub reakcje radzenia sobie uruchomią lawinę bolesnych emocji, unikania albo autodestrukcyjnych zachowań, która bierze górę nad człowiekiem. Łagodną postać zmiany trybów autorzy porównują do zwykłych wahań nastroju, takich jak samotność czy gniew.
Czy tryby to osobne osobowości?
Zwykle nie. U osoby zdrowej psychicznie tryby są stanami jednej osoby, mogą być wyraźne, ale poczucie jednoczącej je tożsamości pozostaje nienaruszone. Kilka trybów może działać naraz. Odrębne, często nieświadome siebie nawzajem tożsamości pojawiają się dopiero przy dysocjacyjnym zaburzeniu tożsamości, które bywa traktowane jako skrajna forma trybów.
Czy da się samodzielnie ustalić, w jakim jestem trybie?
Nie na podstawie samej lektury. Tryby rozpoznaje terapeuta po zebraniu wielu przykładów, a pacjenta prosi o informację zwrotną.



