Fobie specyficzne: rodzaje, lista nazw fobii i leczenie ekspozycją

Fobie specyficzne: co to jest i kiedy lęk staje się fobią?

Fobia specyficzna (kod 6B03, Specific phobia) to według ICD-11 wyraźny, nadmierny lęk, który stale pojawia się po kontakcie z jednym lub kilkoma konkretnymi obiektami albo sytuacjami lub na myśl o nich. Lęk jest nieproporcjonalny do realnego zagrożenia i trwa co najmniej kilka miesięcy. Obiekt lub sytuacja są unikane albo znoszone z silnym lękiem, a objawy powodują wyraźne cierpienie lub utrudniają funkcjonowanie.

ICD-11 zaznacza, że większość osób z tym rozpoznaniem boi się wielu obiektów lub sytuacji, a rozpoznanie ma jedno, niezależnie od ich liczby. Lęk typowy dla etapu rozwoju, na przykład strach małego dziecka przed psami czy ciemnością, nie jest fobią, o ile nie jest nadmierny na tle rówieśników.

Ocena, czy dany lęk jest nieproporcjonalny, uwzględnia środowisko. ICD-11 podaje przykład: lęk przed ciemnością może być uzasadniony w okolicy, w której po zmroku dochodzi do napaści. Rozpoznanie stawia lekarz, a polskie nazwy używane w tym tekście są opisami, nie oficjalnym tłumaczeniem.

Jakie są rodzaje fobii specyficznych?

Podział DSM-IV, opisany w pracy Lipsitz i współpracowników (2002), obejmuje cztery podtypy fobii specyficznej: zwierzęce, sytuacyjne, krwi, zastrzyków i urazów oraz środowiska naturalnego. Autorzy zastosowali go w badaniu 73 osób z fobiami.

NHS wyróżnia fobie wywoływane wyłącznie kontaktem z przedmiotem lub sytuacją: lęk przed zwierzętami (psami, owadami, wężami), przed sytuacjami (latanie, wysokość, małe pomieszczenia), przed płynami ustrojowymi (krew, wymiociny). Osobno wymienia fobie, które mocniej zaburzają życie: agorafobię i fobię społeczną.

ICD-11 opisuje też zależność od wieku. Fobie związane z konkretnymi przedmiotami, na przykład zwierzętami, częściej występują u młodszych dzieci. Fobie dotyczące możliwej krzywdy własnej lub cudzej częściej występują u młodzieży i dorosłych. Należą do nich fobie środowiskowe oraz krwi i zastrzyków.

PsychoLogic

„Nie chcę być ciężarem”: samotność seniorów, której często nie zauważamy

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Lista fobii: jakie mają nazwy i czego dotyczą?

ICD-11 wymienia jako najczęstsze lęki w fobii specyficznej lęk przed zwierzętami, wysokością (akrofobia), zamkniętymi przestrzeniami (klaustrofobia), widokiem krwi, urazów, lataniem, prowadzeniem samochodu, burzami, ciemnością, zabiegami medycznymi, w tym stomatologicznymi. Greckie nazwy fobii nie są osobnymi rozpoznaniami: ICD-11 zna jedną jednostkę, fobię specyficzną, a nazwy takie jak akrofobia, klaustrofobia czy arachnofobia występują w niej jako terminy indeksowe.

Arachnofobia, akrofobia i klaustrofobia to terminy indeksowe fobii specyficznej (6B03), a emetofobia jest nazwą używaną potocznie. Żadna z tych nazw nie jest odrębnym kodem w ICD-11.

Trypofobia, czyli silna niechęć do skupisk małych dziur, nie ma w ICD-11 własnej jednostki ani hasła w indeksie fobii specyficznej.

Jakie są objawy takiego lęku i skąd się bierze?

NHS wymienia wśród objawów fobii silny lęk i niepokój, zawroty głowy, kołatanie serca, ucisk w klatce piersiowej, nudności lub wymioty, drżenie. Wymienia też silny strach, że zemdlejesz, stracisz kontrolę albo umrzesz. NHS radzi zgłosić się do lekarza, gdy podejrzewasz fobię, a objawy wpływają na Twoje życie.

ICD-11 opisuje, że fobie często zaczynają się po obserwowaniu, jak ktoś bliski reaguje lękiem, albo po złym doświadczeniu, na przykład pogryzieniu przez psa, ale ani jedno, ani drugie nie jest konieczne. Początek najczęściej przypada na wczesne dzieciństwo, między 7. a 10. rokiem życia. Fobie związane z lataniem i wysokością zaczynają się zwykle później niż fobie zwierzęce.

Przegląd Eatona i współpracowników (2018) podaje, że dożywotnia częstość fobii specyficznych w badaniach na świecie wynosi od 3% do 15%. Najczęstsze dotyczą wysokości i zwierząt. Fobie utrzymują się przez lata lub dziesięciolecia w 10-30% przypadków. Silnie przewidują późniejsze zaburzenia lękowe oraz zaburzenia nastroju i związane z używaniem substancji.

Czym lęk przed obiektem różni się od agorafobii i fobii społecznej?

Fobia specyficzna dotyczy samego obiektu lub sytuacji. Agorafobia oraz fobia społeczna dotyczą przewidywanych skutków: w agorafobii ataku paniki lub niezdolności do ucieczki w wielu miejscach, w fobii społecznej negatywnej oceny przez innych. Tak rozdziela je ICD-11.

Osoba z agorafobią unika wielu sytuacji, bo boi się, że nie zdoła uciec ani uzyskać pomocy przy ataku paniki lub krępujących objawach z ciała. Osoba z fobią specyficzną unika konkretnego obiektu, na przykład wysokości, bo sama wysokość wywołuje lęk. ICD-11 wyklucza też rozpoznanie fobii specyficznej, gdy objawy lepiej tłumaczy fobia społeczna lub inne zaburzenie.

ICD-11 odróżnia fobię specyficzną także od PTSD. Obie mogą pojawić się po wydarzeniu traumatycznym i obie wiążą się z unikaniem. W PTSD dochodzą ponowne przeżywanie traumy oraz utrzymujące się poczucie zagrożenia, a w fobii wspomnienia są przeżywane jako należące do przeszłości. Napady paniki tylko w kontakcie z obiektem lęku nie dają osobnego rozpoznania zaburzenia panicznego.

Jak leczy się fobie specyficzne?

Metaanaliza 33 badań z losowym doborem (Wolitzky-Taylor i współpracownicy, 2008) wykazała duże efekty leczenia opartego na ekspozycji w porównaniu z brakiem leczenia. Takie leczenie przewyższało też placebo oraz alternatywne podejścia psychoterapeutyczne. Kontakt z prawdziwym obiektem lęku był lepszy od innych form ekspozycji, takich jak wyobrażeniowa czy w wirtualnej rzeczywistości, bezpośrednio po leczeniu, ale nie w obserwacji po czasie.

W tej samej metaanalizie więcej sesji wiązało się z lepszymi wynikami, a efekty nie zależały od rodzaju fobii. Przegląd Eatona i współpracowników (2018) uznaje ekspozycję za leczenie z wyboru, choć pisze, że długoterminowo może być mniej skuteczna, niż uważano. NHS wskazuje terapię poznawczo-behawioralną jako leczenie fobii i dopuszcza także leki, o których decyduje lekarz.

Ekspozycja może mieć też formę jednej, długiej sesji. W przeglądzie Zlomke i Davis (2008) opisano jednosesyjne leczenie fobii, które trwa do trzech godzin. Łączy ono w jednej sesji ekspozycję, modelowanie zachowania, kwestionowanie przekonań, wzmocnienia. Autorzy oceniają je jako obiecujące. Wskazują jednak potrzebę replikacji przez niezależnych badaczy oraz porównań z innymi leczeniami. W metaanalizie z 2008 roku leczenie wielosesyjne nieznacznie przewyższało jednosesyjne w kwestionariuszach nasilenia fobii.

Na czym polega ekspozycja przy fobiach i czy jest bezpieczna?

Ekspozycja polega na stopniowym zbliżaniu się do tego, czego się boisz, według hierarchii lęku ustalonej z terapeutą, od sytuacji łatwiejszych do trudniejszych. W opisie jednosesyjnego leczenia klient przechodzi kolejne stopnie tej hierarchii, wykonując zaplanowane przez terapeutę eksperymenty behawioralne.

Przy lęku przed pająkami badanie z 2009 roku (Andersson i współpracownicy, 30 osób) porównało leczenie jedną sesją ekspozycji na żywo, trwającą 3 godziny, z internetowym leczeniem z wsparciem. Klinicznie istotną poprawę w teście zbliżania się po leczeniu miało 85,7% osób w grupie ekspozycji na żywo i 46,2% w grupie internetowej, a po okresie obserwacji odpowiednio 72,7% i 66,7%.

Przy fobii dotyczącej krwi i zastrzyków oraz urazów ICD-11 opisuje możliwość reakcji wazowagalnej prowadzącej do omdlenia. Powiedz o tym terapeucie i lekarzowi przed ekspozycją lub zabiegiem, jeśli się z nią zmagasz. Jeśli lęk dotyczy zabiegów medycznych, nie rezygnuj z potrzebnej opieki, tylko uprzedź personel o lęku.

PsychoLogic

„Nie chcę żyć”: co powiedzieć, gdy słyszysz to od swojego dziecka?

Co możesz zrobić dziś, żeby lęk przestał rządzić dniem?

Zapisz listę sytuacji związanych z Twoją fobią i oceń każdą w skali 0-10 pod kątem lęku, od najłatwiejszej do najtrudniejszej. Taka lista jest gotowym materiałem do planu ekspozycji, a Ty widzisz, że lęk ma stopnie, a nie jest jedną ścianą.

NHS radzi przy fobii ćwiczenia oddechowe, rozmowę z zaufaną osobą, grupy samopomocowe. Zwraca uwagę na ostrożność w szukaniu informacji w internecie, bo możesz nie być gotowy na widok obrazów wywołujących lęk. Radzi też unikać napojów z kofeiną po godzinie 15. Mogą one pogarszać sen i nasilać lęk.

Pierwszym krokiem może być konsultacja, także online. Zacznij od lekarza rodzinnego, jeśli lęk towarzyszy objawom z ciała, które pojawiły się pierwszy raz albo zmieniły charakter, takim jak ból w klatce piersiowej, duszność lub omdlenie.

Kiedy dzwonić pod 112 albo szukać pilnej rozmowy?

Przy myślach samobójczych, zagrożeniu życia albo nagłych objawach z ciała, takich jak ból w klatce piersiowej, silna duszność lub utrata przytomności, dzwoń pod 112. Nie zakładaj, że to fobia, jeśli objawy pojawiają się po raz pierwszy.

Gdy zagrożenia życia nie ma, ale potrzebujesz pilnej rozmowy, całodobowo działa Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym pod numerem 800 70 2222 oraz telefon wsparcia emocjonalnego 116 123, według strony gov.pl Ministerstwa Zdrowia.

Co dzieje się na konsultacji w PsychoNovatis?

Na konsultacji w PsychoNovatis ustalamy, czego dokładnie się boisz, od kiedy, co robisz, żeby tego uniknąć, jak to wpływa na codzienność, w tym pracę. Potem planujemy terapię poznawczo-behawioralną z ekspozycją. Pierwszy etap to średnio 3-4 konsultacje, zależnie od przypadku, a na ostatniej omawiamy kierunek terapii.

Prowadzimy terapię poznawczo-behawioralną, tylko w tym nurcie. Ekspozycję prowadzimy w gabinecie i poza nim. W naszym zespole nie ma psychiatry, a konsultację psychiatryczną zalecamy, gdy psycholog widzi do niej wskazania.

Przyjmujemy dorosłych i młodzież od 15. roku życia, stacjonarnie w Lublinie oraz online przez szyfrowane kanały Medfile i ZnanyLekarz. Sesja trwa 50 minut, wizyty są prywatne, a stawki znajdziesz w cenniku.