Lęk przed odrzuceniem: skąd się bierze i jak go rozpoznać

Lęk przed odrzuceniem: czym jest i czym różni się od lęku przed porzuceniem?

Lęk przed odrzuceniem to w badaniach psychologicznych wrażliwość na odrzucenie (Downey i Feldman, 1996). Oznacza skłonność do lękliwego oczekiwania odrzucenia, łatwego dostrzegania go, silnej reakcji na nie. To opis mechanizmu, a nie nazwa rozpoznania medycznego.

Lęk przed porzuceniem w bliskiej relacji, czyli oczekiwanie, że ważna osoba odejdzie lub zniknie, opisuje w terapii schematów schemat Opuszczenia. Osobny tekst omawia go szczegółowo. Tutaj mowa o odrzuceniu w szerszym znaczeniu: przez grupę, znajomych, współpracowników, w ocenie.

Co pokazują badania nad wrażliwością na odrzucenie?

W serii czterech badań Downey i Feldman (1996) wykazały, że osoby lękliwie oczekujące odrzucenia łatwiej dostrzegają je w niejednoznacznych zachowaniach innych ludzi. W badaniu eksperymentalnym te osoby częściej widziały zamierzone odrzucenie w zachowaniu, które można było odczytać na różne sposoby.

W kolejnym badaniu osoby, które wchodziły w związek z lękliwym oczekiwaniem odrzucenia, odczytywały nieczułe zachowania nowych partnerów jako zamierzone odrzucenie. W czwartym badaniu osoby wrażliwe na odrzucenie i ich partnerzy byli niezadowoleni ze związków.

Badania opisują zależności w grupach. Nie wynika z nich, że każda osoba lękająca się odrzucenia odczytuje cudze zachowania w ten sam sposób.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Dlaczego odrzucenie tak boli? Wyniki badania fMRI

W badaniu fMRI z 2003 roku (Eisenberger i współpracownicy) uczestnicy grali w wirtualną grę w rzucanie piłką, z której ostatecznie ich wykluczono. Aktywność przedniej części kory zakrętu obręczy rosła podczas wykluczenia i korelowała ze zgłaszanym cierpieniem.

Autorzy opisują, że wynik jest podobny do wyników badań nad bólem fizycznym. Prawa brzuszno-boczna kora przedczołowa była aktywna podczas wykluczenia i korelowała z cierpieniem ujemnie, co autorzy tłumaczą regulowaniem cierpienia związanego z wykluczeniem.

Eksperyment był pojedynczy i laboratoryjny. Nie dowodzi, że każde odrzucenie boli tak samo.

Po czym poznać lęk przed odrzuceniem w codziennych sytuacjach?

Lęk przed odrzuceniem pokazuje się w sytuacjach niejednoznacznych: brak odpowiedzi, krótsza wiadomość, chłodniejszy ton czy pominięcie w zaproszeniu odczytujesz jako dowód, że ktoś Cię odrzuca. Przykłady z codzienności:

Lista ilustruje trzy elementy definicji: lękliwe oczekiwanie, łatwe dostrzeganie, nadmierną reakcję. Nie służy do samodzielnej diagnozy. Jeśli rozpoznajesz kilka punktów i wpływają na Twoje życie, porozmawiaj z psychologiem.

• analizujesz cudze wiadomości i tony głosu, szukając dowodów, że coś jest nie tak
• wycofujesz się pierwszy, zanim ktoś zdąży odmówić
• zgadzasz się na wszystko i nie mówisz, czego potrzebujesz, żeby nikogo nie zniechęcić
• po spotkaniu długo odtwarzasz rozmowę i szukasz własnych błędów

Skąd się bierze lęk przed odrzuceniem?

Przegląd systematyczny z metaanalizą z 2019 roku (Foxhall i współpracownicy) objął 43 prace. Wiąże on emocjonalne znęcanie się i zaniedbanie w dzieciństwie z wrażliwością na odrzucenie. Autorzy zaznaczają jednak, że badań nad związkiem odrzucenia w dzieciństwie z wrażliwością na odrzucenie jest niewiele.

W badaniu wstępnym z 2024 roku (Finzi-Dottan i Abadi) wzięło udział 180 osób w wieku 21-30 lat, pozostających w związkach. Przywiązanie lękowe pośredniczyło w związku między emocjonalnym znęcaniem się w dzieciństwie a oczekiwaniem odrzucenia i akceptacji, a przywiązanie unikowe w związku z oczekiwaniem akceptacji.

Obie prace opisują związki statystyczne, nie dowodzą przyczyn. Nie oznacza to, że każda osoba lękająca się odrzucenia doświadczyła w dzieciństwie krzywdy.

Wrażliwość na odrzucenie, fobia społeczna i osobowość unikająca: różnice

Wrażliwość na odrzucenie jest pojęciem z badań, fobia społeczna zaburzeniem lękowym, a osobowość lękliwa (unikająca) w ICD-10 zaburzeniem osobowości, i tylko lekarz ocenia, czy objawy spełniają kryteria któregoś z rozpoznań.

W polskim brzmieniu nazwy jednostek ICD podajemy jako opis, nie oficjalne tłumaczenie. Kryteria rozpoznania obejmują więcej niż fragmenty z tabeli, więc tabela nie służy do samodzielnego rozpoznawania.

Co zrobić dziś, gdy lękasz się odrzucenia?

Dziś możesz rozdzielić to, co się wydarzyło, od tego, co do tego dopowiadasz: brak odpowiedzi od znajomych to fakt, a „nie chcą mnie” to interpretacja. NHS opisuje CBT jako terapię pomagającą rozpoznać negatywne wzorce myślenia i zachowań oraz je zmieniać.

NHS wymienia przy fobii społecznej samodzielne kroki: prowadzenie dziennika myśli i zachowań, ćwiczenia oddechowe, dzielenie trudnych sytuacji na mniejsze części z uczeniem się większego rozluźnienia przy każdej z nich.

Możesz zapisać trzy rzeczy: co się stało, jaka myśl się pojawiła, co zrobiłeś lub zrobiłaś w odpowiedzi. Zapis zabierz na konsultację. Zniekształcenia poznawcze, które się w nim pojawiają, opisuje osobny tekst.

PsychoLogic

„Nie chcę być ciężarem”: samotność seniorów, której często nie zauważamy

Jak leczy się lęk przed odrzuceniem?

NICE zaleca dorosłym z fobią społeczną indywidualną terapię poznawczo-behawioralną opracowaną specjalnie dla tego zaburzenia, a NHS opisuje CBT jako leczenie uznawane za najlepsze w fobii społecznej.

Wrażliwość na odrzucenie jako taka nie ma własnych wytycznych leczenia, bo nie jest rozpoznaniem. Terapia dotyczy tego, co za nią stoi: lęku przed oceną, unikania, przekonań o sobie.

Decyzje o lekach należą do lekarza. NICE przewiduje leczenie farmakologiczne dla dorosłych, którzy odmawiają interwencji poznawczo-behawioralnych i wolą leki.

Kiedy iść na konsultację i dokąd zadzwonić w kryzysie?

Konsultację warto rozważyć, gdy lęk przed odrzuceniem wpływa na Twoje życie: decyduje, w jakie relacje wchodzisz, czy przyjmujesz zaproszenia, czy podejmujesz nową pracę. Kryterium wpływu na codzienność podaje NHS przy fobiach.

Jeśli po odrzuceniu pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, zadzwoń pod 112. Gdy zagrożenia życia nie ma, ale potrzebujesz pilnej rozmowy, całodobowo działają 800 70 2222 (dorośli) i 116 123, według strony gov.pl Ministerstwa Zdrowia „Gdzie uzyskać pomoc psychologiczną i psychiatryczną”.

Terapia CBT lęku przed odrzuceniem w PsychoNovatis

W PsychoNovatis pracujemy z lękiem przed odrzuceniem w nurcie poznawczo-behawioralnym, tylko w tym nurcie. Pierwszy etap to średnio 3-4 konsultacje, zależnie od przypadku, a na ostatniej omawiamy kierunek terapii. Ekspozycję prowadzimy w gabinecie i poza nim.

Sesja trwa 50 minut. Przyjmujemy dorosłych i młodzież od 15. roku życia, stacjonarnie w Lublinie oraz online przez szyfrowane kanały Medfile i ZnanyLekarz. Wizyty są prywatne, a stawki znajdziesz w cenniku. Psychiatry w naszym zespole nie ma, a konsultację psychiatryczną zalecamy, gdy psycholog widzi do niej wskazania. Przy zagrożeniu życia nie czekaj na wizytę: dzwoń pod 112. Gdy zagrożenia życia nie ma, ale potrzebujesz pilnej rozmowy, całodobowo działają 800 70 2222 (dorośli) i 116 123, według strony gov.pl Ministerstwa Zdrowia „Gdzie uzyskać pomoc psychologiczną i psychiatryczną”.