Arachnofobia: lęk przed pająkami, objawy i leczenie ekspozycją

Arachnofobia: czym jest i czym różni się od niechęci do pająków?

Arachnofobia to fobia specyficzna wobec pająków, czyli lęk wywoływany wyłącznie lub głównie przez określoną sytuację, która w danej chwili nie jest niebezpieczna, a którą się omija albo znosi z przerażeniem. Tak klasyfikacja ICD-10 Światowej Organizacji Zdrowia opisuje fobie w grupie F40. Pająki mieszczą się w kodzie F40.2, w którym opis (w polskim brzmieniu: fobie ograniczone do bardzo określonych sytuacji) wymienia bliskość określonych zwierząt.

Arachnofobia nie ma w ICD-10 osobnego kodu, a rozpoznanie stawia lekarz. Od zwykłej niechęci fobię odróżnia to, że sytuację się omija albo znosi z przerażeniem. Gdy podejrzewasz fobię i objawy wpływają na Twoje codzienne funkcjonowanie, NHS radzi zgłosić się do lekarza.

Jakie objawy daje arachnofobia?

NHS wymienia przy fobiach silny lęk i zamartwianie się, zawroty głowy, ucisk w klatce piersiowej, drżenie. Wymienia też intensywny strach, że zemdlejesz, stracisz kontrolę lub umrzesz. ICD-10 dodaje, że już samo myślenie o wejściu w sytuację budzącą lęk wywołuje lęk wyprzedzający, a kontakt z wyzwalaczem może wywołać panikę.

Unikanie przybiera w codzienności konkretne formy, na przykład:

• sprawdzanie kątów pokoju, zanim do niego wejdziesz
• omijanie piwnicy, strychu, ogrodu czy wyjazdu pod namiot
• proszenie innych, by usunęli pająka, albo wychodzenie z pomieszczenia, dopóki ktoś tego nie zrobi

PsychoLogic

Tracisz zainteresowanie, gdy partner(ka) zaczyna się starać?

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Jak często występują fobie specyficzne i od kiedy?

Badania WHO World Mental Health Surveys, obejmujące 124 902 osoby z 22 krajów, wykazały, że fobia specyficzna dotyczy 7,4% ludzi w ciągu życia i 5,5% w ostatnich 12 miesiącach. Rozpoznanie opierało się na kryteriach DSM-IV, a dane obejmują wszystkie fobie specyficzne łącznie, bez osobnego wyniku dla pająków.

Kobiety miały fobię specyficzną częściej (9,8% w ciągu życia) niż mężczyźni (4,9%). Mediana wieku początku wynosiła 8 lat.

Czym jest ekspozycja stopniowana na pająki?

Ekspozycja stopniowana polega na tym, że krok po kroku zbliżasz się do pająków według hierarchii ułożonej od sytuacji najłatwiejszych do najtrudniejszych. W terapii jednosesyjnej opisanej w przeglądzie Zlomke i Davis z 2008 roku odbywa się to w eksperymentach behawioralnych prowadzonych przez terapeutę.

Terapia jednosesyjna (One-Session Treatment) trwa w jednej sesji najwyżej trzy godziny. Składają się na nią cztery elementy: ekspozycja, modelowanie przez terapeutę, wyzwania poznawcze, wzmacnianie. Autorzy przeglądu piszą, że badania na ogół potwierdzają jej skuteczność. Potrzebne są jednak powtórzenia przez niezależne zespoły oraz porównania z bardziej rygorystycznym punktem odniesienia.

Przykładowa drabina, ilustracja, a nie protokół z badania: zdjęcie pająka, krótki film, pająk w zamkniętym słoiku po drugiej stronie pokoju, ten sam słoik na stole, wreszcie pająk obserwowany z bliska. Kolejność i tempo ustalasz z terapeutą.

Czy ekspozycja leczy arachnofobię? Co pokazują badania

Metaanaliza 33 badań z losowym doborem (Wolitzky-Taylor i współpracownicy, 2008) wykazała duże efekty terapii opartej na ekspozycji w porównaniu z brakiem leczenia. Przewyższała ona placebo oraz inne podejścia psychoterapeutyczne w fobii specyficznej.

Kontakt z prawdziwym obiektem lęku (ekspozycja in vivo) dawał po zakończeniu leczenia lepsze wyniki niż ekspozycja w wyobraźni czy w wirtualnej rzeczywistości, ale ta przewaga nie utrzymała się w badaniu kontrolnym po czasie. Więcej sesji wiązało się z nieco lepszym wynikiem, a typ fobii nie zmieniał głównych porównań.

W badaniu z losowym doborem z 2024 roku (Jurcik i współpracownicy) 55 osób zgłaszających objawy arachnofobii podzielono na trzy grupy: ekspozycja w rozszerzonej rzeczywistości na smartfonie z udziałem terapeuty (20 osób), tradycyjna ekspozycja in vivo (18), lista oczekujących (17). Obie grupy leczone poprawiły się w zbliżaniu się do pająka w porównaniu z listą oczekujących, a poprawa utrzymała się miesiąc po leczeniu. Próba była niewielka, a obserwacja krótka.

Wyniki dotyczą grup badanych osób i nie gwarantują takiej samej poprawy u każdego.

PsychoLogic

Jesienna chandra czy depresja sezonowa?

Co zwiększa skuteczność ekspozycji w fobii na pająki?

Przegląd systematyczny 111 badań (Böhnlein i współpracownicy, 2020) uznaje ekspozycję za leczenie pierwszego wyboru w fobii specyficznej, ale stwierdza, że nie ma zgody co do tego, jak prowadzić ją najskuteczniej.

Najlepsze dowody na korzyść dotyczyły między innymi niskiego lęku jako cechy, wysokiej motywacji i poczucia własnej skuteczności przed terapią, wywoływania obok lęku także wstrętu, unikania relaksacji, skupienia na zmianach poznawczych, zmienności kontekstów oraz snu. Autorzy zastrzegają, że badania bardzo różniły się sposobem mierzenia czynników i sukcesu.

Z tego przeglądu wynika, że w trakcie ekspozycji unikanie relaksacji należało do czynników z najlepszymi dowodami na korzyść. O tym, jak poprowadzić ekspozycję w Twoim przypadku, decydujesz razem z terapeutą.

Co zrobić dziś, gdy boisz się pająków?

Dziś możesz spisać, czego dokładnie unikasz z powodu pająków, i przy każdej pozycji ocenić lęk od 0 do 10. Taka lista jest materiałem na hierarchię, od której zaczyna się ekspozycja.

Zapisz też, co robisz, żeby poczuć się bezpieczniej: sprawdzasz pokój, prosisz o pomoc, nie wchodzisz do piwnicy. O tych zachowaniach porozmawiasz na konsultacji.

Nie zmuszaj się do kontaktu z pająkiem w pojedynkę, jeśli kończy się to paniką. Badania opisane wyżej dotyczą ekspozycji prowadzonej z terapeutą.

Jeśli pająk Cię ukąsi i pojawi się obrzęk warg, ust lub gardła, trudność w oddychaniu lub połykaniu, siność skóry albo nagłe zawroty głowy i splątanie, zadzwoń pod 112. Listę objawów poważnej reakcji alergicznej po ukąszeniu lub użądleniu podaje NHS.

Kiedy lęk przed pająkami warto skonsultować ze specjalistą?

Konsultację warto rozważyć, gdy lęk przed pająkami wpływa na Twoje życie: wyznacza, gdzie bywasz, jak odpoczywasz, co robisz w domu. Wystarczy też, że lęk wywołuje napady paniki. Kryterium wpływu na codzienność podaje NHS.

W badaniu WHO jakiekolwiek leczenie w ostatnich 12 miesiącach zgłosiło 23,1% osób z fobią specyficzną. Jeśli odkładasz tę rozmowę, bo fobia wydaje Ci się błaha, wynik pokazuje, że większość osób z fobią zostaje bez leczenia.

NHS wymienia wśród możliwości leczenia fobii także leki. Decyzje o nich należą do lekarza, a farmakoterapia odbywa się poza naszą placówką: psychiatry w zespole nie ma, a konsultację psychiatryczną zalecamy tylko wtedy, gdy psycholog widzi do niej wskazania.

Arachnofobia: jak pomaga terapia CBT w PsychoNovatis?

W PsychoNovatis pracujemy z arachnofobią w nurcie poznawczo-behawioralnym. Ekspozycję prowadzimy w gabinecie i poza nim. Pierwszy etap to średnio 3-4 konsultacje, zależnie od przypadku, a na ostatniej omawiamy kierunek terapii.

Sesja trwa 50 minut. Przyjmujemy dorosłych i młodzież od 15. roku życia, stacjonarnie w Lublinie oraz online przez szyfrowane kanały Medfile i ZnanyLekarz. Wizyty są prywatne, a stawki znajdziesz w cenniku. Przy zagrożeniu życia nie czekaj na wizytę: dzwoń pod 112. Gdy zagrożenia życia nie ma, ale potrzebujesz pilnej rozmowy, całodobowo działają 800 70 2222 (dorośli) i 116 123, według strony gov.pl Ministerstwa Zdrowia „Gdzie uzyskać pomoc psychologiczną i psychiatryczną”.