Depresja wysokofunkcjonująca: objawy, test i leczenie

Depresja wysokofunkcjonująca: co to jest

Depresja wysokofunkcjonująca to sytuacja, w której objawy depresyjne, czyli obniżony nastrój, zmęczenie, spadek satysfakcji, występują u kogoś, kto mimo to codziennie chodzi do pracy. Termin nie pochodzi z klasyfikacji medycznej. Opisuje wzorzec, w którym objawy są, ale nie widać ich w codziennym funkcjonowaniu.

Kluczowa jest rozbieżność między tym, co widać, a tym, co się czuje. Współpracownicy, często też rodzina, oceniają stan po efektach. Zadania zrobione, terminy dotrzymane, więc wszystko w porządku. Depresja wysokofunkcjonująca polega właśnie na tym rozdźwięku: sprawne działanie na zewnątrz i wyczerpujący wysiłek, który to działanie kosztuje w środku.

Przy zachowanym funkcjonowaniu objawy depresyjne są mniej widoczne dla otoczenia. Głęboki smutek pojawia się rzadko. Częściej jest to chroniczne zmęczenie, drażliwość, poczucie, że nic już nie cieszy tak jak wcześniej, wrażenie, że każde zadanie wymaga więcej wysiłku niż powinno. To wystarczy, żeby cierpieć, i jednocześnie za mało dramatyczne, żeby ktokolwiek, łącznie z samą osobą, nazwał to depresją.

Formalnie rozpoznaje się epizod depresyjny albo dystymię

Formalnie rozpoznaje się epizod depresyjny albo dystymię, nigdy „depresję wysokofunkcjonującą” jako osobną jednostkę. W klasyfikacji ICD-11 depresję opisują kody 6A70 (pojedynczy epizod depresyjny) i 6A71 (nawracające zaburzenie depresyjne), a przewlekłe, łagodniejsze obniżenie nastroju to zaburzenie dystymiczne, kod 6A72. Podobny podział znajduje się w amerykańskiej klasyfikacji DSM-5-TR, gdzie odpowiednikiem dystymii jest uporczywe zaburzenie depresyjne, również z kryterium 2 lat.

„Wysokofunkcjonująca” nie jest nazwą choroby. To opis tego, jak dana osoba radzi sobie na zewnątrz mimo objawów, a taki opis nie ma osobnego kodu w żadnej z dwóch obowiązujących klasyfikacji. Specjalista nie postawi diagnozy o tej nazwie. Zapyta o objawy, o ich czas trwania, o to, jak bardzo faktycznie cię kosztują. ICD-11 wymaga do rozpoznania epizodu depresyjnego co najmniej 5 objawów utrzymujących się przez większość dnia przez minimum 2 tygodnie.

Brak osobnej jednostki nie czyni stanu mniej realnym. Objawy są takie same, kryteria czasu takie same, a jedyne, czego brakuje, to osobna nazwa w klasyfikacji, której nikt nigdy nie stworzył, bo nie byłaby do niczego potrzebna. Rozmowa ze specjalistą zacznie się od pytania o objawy oraz ich nasilenie, nie od gotowej etykiety, z którą przychodzisz. Nasilenie epizodu ICD-11 dzieli na łagodne, umiarkowane, ciężkie.

Objawy depresji wysokofunkcjonującej, które łatwo przeoczyć

Objawy depresji wysokofunkcjonującej to głównie chroniczne zmęczenie, obniżony nastrój, drażliwość, trudność w czerpaniu przyjemności, poczucie, że nawet proste zadania wymagają więcej energii niż kiedyś. Dochodzą do tego problemy ze snem, wahania apetytu, trudność ze skupieniem uwagi. Według WHO objawy depresji dotyczą w ciągu życia około 5 procent dorosłych.

Bywa też przewlekłe poczucie winy albo wewnętrzny krytycyzm, mimo że z zewnątrz wszystko wygląda w porządku. U części osób pojawia się lęk, bo zmęczenie i presja utrzymania dotychczasowego poziomu funkcjonowania nakręcają się nawzajem. Depresja wysokofunkcjonująca często współwystępuje z lękiem uogólnionym, czyli zaburzeniem o kodzie 6B00 w ICD-11. Utrudnia to rozpoznanie, bo objawy nakładają się na siebie, a wszystko łatwo przypisać samemu stresowi.

W depresji wysokofunkcjonującej myli nie brak objawów, tylko ich maskowanie przez codzienne działanie. Praca zrobiona, dom ogarnięty, telefon odebrany. Cierpienie zostaje w środku.

PodcastCzy to lenistwo, czy już depresja?Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Jak wygląda dzień w depresji wysokofunkcjonującej

Dzień w depresji wysokofunkcjonującej wygląda z zewnątrz zwyczajnie: budzik, prysznic, praca, obowiązki, wszystko odhaczone na czas. Rytm trzyma się siłą woli, bo przerwanie go wydaje się gorszą opcją niż przetrwanie kolejnych godzin. Zadania bywają wykonane dokładniej niż u innych, bo perfekcjonizm jest sposobem na to, żeby nikt niczego nie zauważył.

Energii starcza dokładnie na tyle, żeby domknąć to, co konieczne. Rozmowy są krótsze. Uśmiech pojawia się na zawołanie, a przerwy planuje się tak, żeby zdążyć dojść do siebie przed kolejnym spotkaniem. Kosztu nie widzi nikt. Nie jest on częścią żadnego zadania, które ktokolwiek mógłby ocenić, więc nie pojawia się w żadnej rozmowie o wynikach, w żadnej ocenie okresowej i w żadnym pytaniu o to, jak leci.

Wieczorem, gdy obowiązki się kończą, kończy się też cała rezerwa sił, która trzymała dzień w ryzach. Zostaje wyczerpanie. Czasem drażliwość, czasem po prostu pustka, a na cokolwiek poza odpoczynkiem nie ma już siły. Ta druga część dnia pokazuje prawdziwy koszt funkcjonowania na pokaz. Nie widzi jej nikt poza samą osobą.

Koszt depresji wysokofunkcjonującej po godzinach

Koszt depresji wysokofunkcjonującej płaci się głównie poza godzinami, które widzi otoczenie: wieczorami i w weekendy. Regeneracja bywa wtedy tak intensywna, że nie zostaje miejsce na nic innego. Znikają spotkania, znikają zainteresowania, czasem nawet dłuższa rozmowa z bliskimi, bo cała energia poszła na wcześniejsze funkcjonowanie.

Zjawisko to bywa mylone z wypaleniem zawodowym. Wypalenie ICD-11 opisuje pod kodem QD85 jako zjawisko zawodowe, nie jako chorobę, i wiąże wyłącznie z przewlekłym stresem w pracy. Objawy depresyjne obejmują nastrój, energię, sen, apetyt, koncentrację, zdolność odczuwania przyjemności także poza pracą. Depresja wysokofunkcjonująca obejmuje całe życie. Przez długi czas wcale nie obniża przy tym efektywności zawodowej. Można być wypalonym bez depresji. Można też mieć depresję wysokofunkcjonującą i pracować dalej na tym samym poziomie co wcześniej, bo w klasyfikacji to dwie zupełnie osobne kategorie o różnych kodach.

Największym kosztem nie jest samo zmęczenie, tylko to, że znika wszystko, co wcześniej dawało siłę: znajomi, którym nie starcza już energii, aktywność, na którą brakuje popołudnia, odpoczynek, który przestaje przynosić ulgę. Z zewnątrz nic się nie zmienia. W środku znika cała reszta życia poza obowiązkami.

Depresja wysokofunkcjonująca a dystymia

Depresja wysokofunkcjonująca i dystymia opisują dwie różne rzeczy, choć obie mogą trwać latami bez wyraźnego załamania. Dystymia to kryterium czasu: według ICD-11 obniżenie nastroju utrzymujące się u dorosłych co najmniej 2 lata, kod 6A72. Szacuje się, że dotyczy 1 do 2 procent dorosłych w ciągu roku. Depresja wysokofunkcjonująca to opis zachowanego funkcjonowania.

Opis funkcjonowania nie zależy od tego, ile trwają objawy ani jaką postać depresji formalnie by rozpoznano. Oba stany mogą więc dotyczyć tej samej osoby naraz: kogoś, kto choruje przewlekle, a mimo to nie przestaje funkcjonować. Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Dystymię rozpoznaje się po czasie trwania objawów, czyli po tych 2 latach, a pytanie o funkcjonowanie pomaga ocenić, ile objawy faktycznie kosztują.

Czy istnieje test na depresję wysokofunkcjonującą

Nie ma testu na depresję wysokofunkcjonującą, ponieważ nie ma takiej jednostki chorobowej, którą test mógłby potwierdzić albo wykluczyć. Osoby, które go szukają, potrzebują zwykle rzetelnej oceny nasilenia objawów depresyjnych. To istnieje w innej formie: darmowych kwestionariuszy przesiewowych, takich jak PHQ-9 z 9 pytaniami.

Kwestionariusze przesiewowe pytają o częstość konkretnych objawów w ostatnich 2 tygodniach: nastrój, sen, apetyt, energię, koncentrację, poczucie własnej wartości. PHQ-9 daje wynik od 0 do 27 punktów, a próg 10 punktów tradycyjnie oznacza objawy co najmniej umiarkowane. Wynik pokazuje nasilenie objawów. Nie stawia diagnozy ani nie uwzględnia tego, czy dana osoba nadal funkcjonuje na zewnątrz. Diagnozę stawia zawsze specjalista po rozmowie. Nie kwestionariusz.

W internecie krążą też nieformalne „testy na depresję wysokofunkcjonującą”, tworzone poza systemem ochrony zdrowia. Żaden dostępny publicznie test nie zastąpi rozmowy ze specjalistą. Wynik kwestionariusza wskazuje najwyżej, czy warto tę rozmowę zacząć.

Dlaczego bliscy i współpracownicy nic nie podejrzewają

Depresja wysokofunkcjonująca umyka bliskim i współpracownikom, bo oceniają oni po efektach, nie po tym, ile te efekty kosztują. Skoro projekt jest zrobiony na czas, dom ogarnięty, a na wiadomości przychodzi odpowiedź, wniosek nasuwa się sam. Nic poważnego się nie dzieje. Wniosek bywa całkowicie błędny.

Sama osoba chorująca dokłada się do tej niewidzialności. Porównuje się z wyobrażeniem depresji, które zna z filmów albo z opowieści innych: z niemożnością wstania z łóżka, z całkowitym zatrzymaniem życia. Skoro potrafi wstać, pójść do pracy, uśmiechnąć się na zawołanie, wnioskuje, że to nie może być depresja. Zostaje gorszy okres albo zwykłe zmęczenie.

Depresja wysokofunkcjonująca pozostaje niezauważona właśnie dlatego, że kryterium „widać po tobie” jest złym miernikiem choroby, która z definicji pozwala funkcjonować. Im dłużej to trwa, tym mocniej utrwala się przekonanie, że tak po prostu wygląda charakter tej osoby, a nie stan, który można leczyć.

Leczenie depresji wysokofunkcjonującej bez kryzysu

Leczenie depresji wysokofunkcjonującej opiera się na psychoterapii, a przy większym nasileniu objawów także na farmakoterapii prowadzonej przez psychiatrę. Zaczyna się zwykle bez wyraźnego kryzysu, który zmusza do reakcji, więc łatwo je odkładać. Wytyczne NICE NG222 z 2022 roku wskazują tu terapię poznawczo-behawioralną, zwykle w cyklu 16 do 20 sesji.

W terapii pracuje się nad przekonaniem, że trzeba funkcjonować za wszelką cenę. Drugi wątek to odzyskiwanie aktywności oraz relacji, które zniknęły z życia poza obowiązkami. Przy większym nasileniu objawów albo przy współwystępującym epizodzie depresyjnym pomocna bywa też konsultacja psychiatryczna i ocena, czy zasadne jest leczenie farmakologiczne. Decyzję o lekach podejmuje zawsze lekarz psychiatra, nigdy psycholog ani psychoterapeuta. Leki przeciwdepresyjne, najczęściej z grupy SSRI, zaczynają działać po 2 do 4 tygodniach.

Nieleczona depresja wysokofunkcjonująca pogłębia się stopniowo. W pewnym momencie brakuje sił, żeby dalej utrzymywać dotychczasowy poziom funkcjonowania. Jeśli pojawiają się myśli samobójcze, zamiar zrobienia sobie krzywdy albo poczucie, że nie dasz rady bezpiecznie przetrwać najbliższych godzin, potrzebna jest pilna pomoc. Numer 112, najbliższy SOR, izba przyjęć szpitala psychiatrycznego albo całodobowa linia wsparcia 800 70 2222, a nie czekanie na zwykłą wizytę.

Skuteczne leczenie nie polega na tym, żeby jeszcze lepiej funkcjonować, tylko na tym, żeby przestało to tyle kosztować. Poprawa przychodzi stopniowo. Najpierw pojawia się więcej przestrzeni na odpoczynek, potem wracają aktywności, które wcześniej dawały satysfakcję, a wyraźna zmiana nastroju przychodzi na końcu.

PodcastLęk przed szkołą. Jak wspierać dzieci i nastolatków?Odcinek podcastu PsychoLogic. Spotify i YouTube.

Wsparcie przy depresji wysokofunkcjonującej w PsychoNovatis

W PsychoNovatis prowadzimy psychoterapię osób z depresją wysokofunkcjonującą, czyli takich, które mimo objawów nadal pracują i wywiązują się z obowiązków. Przyjmujemy dorosłych oraz młodzież od 15 roku życia. Pracujemy w 3 gabinetach w Lublinie oraz online, w nurcie poznawczo-behawioralnym rekomendowanym w wytycznych NICE.

Sesja trwa 50 minut, a jej koszt to od 180 do 200 zł, w zależności od indywidualnego cennika specjalistki. Wizyta ma charakter prywatny i nie jest refundowana przez NFZ. Osoby prowadzące terapię są psycholożkami i psychoterapeutkami w trakcie czteroletniego szkolenia w szkole psychoterapii, pracującymi pod superwizją.

Nie mamy w zespole psychiatry. Nie prowadzimy farmakoterapii ani nie wystawiamy zwolnień. Jeśli w trakcie terapii okaże się, że warto rozważyć leczenie farmakologiczne, kierujemy do konsultacji psychiatrycznej poza naszym zespołem.

Konsultacja psychologiczna jest pierwszym krokiem. Psycholog dokonuje na niej wstępnej diagnozy i rekomenduje kolejne kroki adekwatne do potrzeb pacjenta. Nie musisz mieć gotowej diagnozy ani pewności, że to wystarczająco poważne, żeby się zgłosić.

Depresja wysokofunkcjonująca: najważniejsze w skrócie

Depresja wysokofunkcjonująca to depresja, której nie widać po efektach pracy, bo objawy współistnieją z zachowaną zdolnością do funkcjonowania. Formalnie rozpoznaje się epizod depresyjny o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu albo dystymię, czyli kody 6A70 i 6A72 w ICD-11. Zachowane funkcjonowanie nie jest dowodem, że objawów nie ma.

• opisowe określenie spoza ICD-11 i DSM-5-TR, nie osobna jednostka chorobowa
• formalnie rozpoznaje się epizod depresyjny albo dystymię, zależnie od przebiegu objawów
• typowe objawy: chroniczne zmęczenie, obniżony nastrój, drażliwość, trudność w czerpaniu przyjemności, problemy ze snem
• funkcjonowanie na zewnątrz zostaje zachowane, koszt płaci się po godzinach wyczerpaniem oraz wycofaniem
• to nie to samo co wypalenie zawodowe ani to samo co dystymia, choć mogą się nakładać
• nie istnieje osobny test na depresję wysokofunkcjonującą, są tylko kwestionariusze przesiewowe oceniające nasilenie objawów
• nieleczone objawy depresyjne mogą się pogłębiać, a utrzymywanie sprawnego funkcjonowania może z czasem stać się niemożliwe
• leczenie: psychoterapia, czasem konsultacja psychiatryczna, efekty pojawiają się stopniowo