Autor
Izabela Stanowska
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Depresja sezonowa: jak ją odróżnić od chandry i jak się ją leczy
Co roku w październiku robi się gorzej: trudniej wstać rano, a nic nie cieszy tak jak latem. Jeśli to się powtarza, nie musi chodzić o zwykłą chandrę. Poniżej znajdziesz sposób na odróżnienie jednego od drugiego. Dowiesz się też, co o świetle mówią badania. Wyjaśniamy, dlaczego z rozmową o objawach nie warto czekać na wiosnę.
Ten artykuł należy do przewodnika Depresja i rozwija tekst Rodzaje depresji: przebieg, stopnie nasilenia i kody ICD.
Czym jest depresja sezonowa i czy to osobna choroba?
Depresja sezonowa to wzorzec przebiegu depresji, w którym epizody wracają o podobnej porze roku, a nie osobna choroba. Badania nad światłem i terapią dotyczą postaci jesienno-zimowej, czyli takiej, w której epizody zaczynają się jesienią lub zimą. Opisuje się też wzorzec odwrotny, z epizodami wiosną lub latem.
Pojedynczy gorszy listopad nie wystarcza. Jednym z warunków DSM-5-TR jest związek między porą roku a początkiem i ustąpieniem epizodów, utrzymujący się przez co najmniej dwa kolejne lata. Czy objawy pasują do wzorca sezonowego, ocenia lekarz po rozmowie o poprzednich sezonach.
Tabela pokazuje, jak wzorzec nazywają dwie klasyfikacje. ICD-11 obowiązuje międzynarodowo od 1 stycznia 2022 roku, ale w Polsce trwa dopiero jej wdrażanie. W dokumentacji nadal funkcjonują kody ICD-10.
| Klasyfikacja | Jak nazywa wzorzec sezonowy | Do czego się go stosuje |
|---|---|---|
| ICD-11 (WHO) | Kwalifikator 6A80.4, sezonowy wzorzec początku epizodu nastroju | Do epizodu w zaburzeniach nastroju, na przykład w zaburzeniu depresyjnym nawracającym (6A71) |
| DSM-5-TR (Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne) | Specyfikator „with seasonal pattern” | Do przebiegu nawracających epizodów depresyjnych oraz zaburzeń afektywnych dwubiegunowych, a nie do pojedynczego epizodu |
Jak odróżnić jesienną chandrę od wzorca sezonowego?
Depresja sezonowa różni się od jesiennej chandry powtarzalnością z roku na rok oraz wpływem na pracę, naukę lub dbanie o siebie. Chandra to krótkotrwałe obniżenie nastroju, które nie przeszkadza w codziennych obowiązkach. Granicą nie jest pora roku. Liczy się to, jak bardzo gorszy nastrój ogranicza Twoje życie.
Przed rozmową ze specjalistą możesz wypełnić test PHQ-9. To narzędzie przesiewowe, które nie stawia rozpoznania.
| Co zauważasz | Co to może oznaczać | Co zrobić |
|---|---|---|
| Kilka gorszych dni jesienią, a praca i obowiązki idą swoim torem | Może to być zwykła jesienna chandra | Dbaj o sen i światło dzienne, obserwuj, czy gorszy nastrój nie przechodzi w tygodnie |
| Gorszy nastrój trwa tygodniami i utrudnia pracę, naukę lub dbanie o siebie | Objawy mogą spełniać kryteria epizodu depresyjnego, niezależnie od pory roku | Umów konsultację z psychologiem albo lekarzem, nie czekaj na zmianę pogody |
| Ten sam spadek formy wraca jesienią drugi albo trzeci rok z rzędu | Może to być wzorzec sezonowy depresji | Opowiedz o przebiegu poprzednich sezonów, także wtedy, gdy teraz czujesz się lepiej |
PsychoLogic
Jesienna chandra czy depresja sezonowa?
Ten sam temat w podcaście PsychoLogic
Jakie są objawy depresji sezonowej?
Depresję sezonową opisuje się jako depresję z nadmierną sennością oraz większym apetytem, zwłaszcza na węglowodany. Taki obraz przedstawili w 1984 roku Rosenthal i współautorzy, opisując 29 pacjentów, u których depresje wracały o stałej porze roku. To opis małej grupy pacjentów, a nie badanie populacji.
Obok tego występują objawy wspólne dla każdego epizodu depresji: obniżony nastrój, utrata zainteresowań oraz często spadek energii.
Nie u każdej osoby układ objawów jest taki sam. Nadmierną senność i większy apetyt opisuje się też w depresji atypowej. Jest ona osobnym wymiarem opisu depresji i może współwystępować z wzorcem sezonowym.
Jeśli rozpoznajesz u siebie ten układ, potraktuj go jako powód do rozmowy z psychologiem lub lekarzem. Sam opis nie jest rozpoznaniem. Pełny przegląd objawów depresji znajdziesz w osobnym tekście.
Skąd bierze się sezonowy spadek nastroju?
Przyczyna depresji sezonowej nie jest ostatecznie ustalona, a jedną z głównych hipotez jest niedobór światła dziennego jesienią lub zimą. Według tej hipotezy krótszy dzień zaburza rytm dobowy oraz gospodarkę melatoniną i serotoniną. Wskazówką była praca z 1984 roku. Opisane w niej depresje wydawały się reagować na zmiany klimatu i szerokości geograficznej.
We wstępnym badaniu 11 osób wydłużenie dnia jasnym światłem sztucznym działało przeciwdepresyjnie. Wynik z tak małej grupy jest wstępny. Dalsze badania wciąż doprecyzowują, jak światło wpływa na nastrój.
Czy objawy mijają same wiosną?
Objawy depresji sezonowej mogą słabnąć w cieplejszych miesiącach, ale nie jest to powód do odkładania konsultacji. Nawracający wzorzec jest sam w sobie powodem do rozmowy z psychologiem lub lekarzem. Dotyczy to także chwili, gdy czujesz się dobrze. Na kolejną zimę nie trzeba czekać.
Badanie Rohan i współautorów z 2016 roku pokazuje, że nawroty zdarzają się także po leczeniu. W drugiej zimie po zakończeniu sześciotygodniowej terapii depresja wróciła u 27,3 procent osób po terapii poznawczo-behawioralnej dostosowanej do depresji sezonowej oraz u 45,6 procent po fototerapii. Z lekarzem lub terapeutą warto więc omówić także zapobieganie kolejnym nawrotom.
PsychoLogic
Czy to lenistwo, czy już depresja?
Jak leczy się depresję sezonową?
Depresję sezonową leczy się psychoterapią, fototerapią lub farmakoterapią. Wybór zależy od nasilenia objawów oraz od przebiegu poprzednich sezonów, a ostatecznie od oceny lekarza, z którym ustala się też, czy łączyć metody. Tabela pokazuje, co o dwóch pierwszych metodach mówią badania.
Przebieg psychoterapii depresji oraz leki na depresję opisujemy w osobnych tekstach.
| Metoda | Co mówią badania | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Psychoterapia poznawczo-behawioralna dostosowana do depresji sezonowej | W badaniu Rohan i in. (2016) 177 dorosłych z nawracającą depresją o wzorcu sezonowym przeszło sześć tygodni terapii albo fototerapii. W pierwszym roku obserwacji wyniki były podobne, a w drugiej zimie nawrót po terapii był rzadszy (27,3 wobec 45,6 procent). | To wynik jednego badania i nie gwarantuje takiej samej poprawy u każdej osoby. |
| Fototerapia, czyli codzienne naświetlanie jasnym światłem | Metaanaliza Golden i in. (2005) wykazała, że jasne światło zmniejszało nasilenie objawów depresji sezonowej (8 badań), podobnie jak symulacja świtu (5 badań). Autorzy zaznaczają, że wiele doniesień o skuteczności nie opiera się na rygorystycznych badaniach. | Analiza oceniała skuteczność, a bezpieczeństwo nie było jej głównym przedmiotem. |
| Farmakoterapia | Lek może być jedną z opcji. | Decyzję o leku podejmuje lekarz psychiatra. PsychoNovatis nie prowadzi leczenia psychiatrycznego ani farmakoterapii. |
Czy fototerapię można zacząć samodzielnie?
Fototerapię w depresji sezonowej, czyli leczenie jasnym światłem, trzeba poprzedzić konsultacją z lekarzem. Kilka sytuacji wymaga wcześniejszej oceny (lista poniżej). Lampa kupiona na własną rękę nie zastąpi takiej rozmowy o zdrowiu i lekach. Nie zaczynaj naświetlania przed tą rozmową, nawet jeśli lampa jest już w domu.
W opisie Rosenthala i współautorów z 1984 roku większość z 29 pacjentów miała chorobę afektywną dwubiegunową, a przy tej chorobie światło może sprzyjać epizodowi hipomanii lub manii. Metaanaliza z 2005 roku oceniała skuteczność fototerapii, więc nie zastępuje oceny przeciwwskazań u konkretnej osoby.
Po konsultacji lekarz ustala z Tobą natężenie światła. Dobiera też porę dnia oraz długość sesji.
- choroba afektywna dwubiegunowa albo podejrzenie takiej choroby
- choroby oczu
- nadwrażliwość na światło
- leki zwiększające światłoczułość
Co możesz robić sam, obok leczenia?
Codzienne nawyki mogą wspierać leczenie depresji sezonowej, ale nie zastępują konsultacji ani terapii. Nie odkładaj rozmowy o objawach do kolejnej zimy w nadziei, że tym razem pójdzie lżej. Żaden z poniższych nawyków nie jest leczeniem. Mają ułatwić codzienność w czasie, gdy czekasz na wizytę lub już się leczysz.
- 1Wstawaj o stałej porze, także w weekend.
- 2Wychodź na światło dzienne w pierwszej połowie dnia.
- 3Zaplanuj z wyprzedzeniem ruch i spotkania z bliskimi, zamiast czekać, aż zechce się samo.
Gdzie szukać pomocy przy depresji sezonowej?
Przy depresji sezonowej pomocy możesz szukać u psychologa lub psychoterapeuty. Rozpoznanie oraz decyzje o lekach należą do lekarza. W PsychoNovatis prowadzimy psychoterapię dorosłych oraz młodzieży od 15 roku życia, stacjonarnie w Lublinie lub online. Leczenia psychiatrycznego oraz farmakoterapii nie prowadzimy.
Przy bezpośrednim zagrożeniu życia, na przykład trwającej próbie samobójczej, zatruciu albo utracie przytomności, zadzwoń pod 112. Przy myślach o odebraniu sobie życia, gdy nie masz pewności, czy jesteś bezpieczny, zadzwoń pod 112 albo, jeśli dojazd jest bezpieczny, a nie jedziesz sam, zgłoś się na SOR lub do izby przyjęć. Gdy zagrożenia życia nie ma, ale potrzebujesz pilnej rozmowy, zadzwoń na całodobową linię wsparcia 800 70 2222. Więcej dróg pomocy opisuje tekst o kryzysie psychicznym.
Bibliografia
- WHO ICD-11 MMS 2026-01, 6A80.4 Seasonal pattern of mood episode onset, kwalifikator w bloku Symptomatic and course presentations for mood episodes in mood disorders
- American Psychiatric Association (2022), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), specyfikator przebiegu with seasonal pattern
- Rosenthal N. E. i in. (1984), Seasonal affective disorder: a description of the syndrome and preliminary findings with light therapy, Archives of General Psychiatry 41(1), 72-80
- Golden R. N. i in. (2005), The efficacy of light therapy in the treatment of mood disorders: a review and meta-analysis of the evidence, American Journal of Psychiatry 162(4), 656-662
- Rohan K. J. i in. (2016), Outcomes one and two winters following cognitive-behavioral therapy or light therapy for seasonal affective disorder, American Journal of Psychiatry 173(3), 244-251
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie służy do samodzielnego stawiania rozpoznania. Ocenę objawów może prowadzić psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu, w tym o fototerapii i lekach, należą do lekarza. Fototerapia wymaga wcześniejszej konsultacji. PsychoNovatis nie prowadzi leczenia psychiatrycznego ani farmakoterapii.
Często zadawane pytania
Czy depresja sezonowa ma kod w ICD-11?
Sam wzorzec sezonowy opisuje w ICD-11 kwalifikator 6A80.4, dopisywany do epizodu w zaburzeniu nastroju, na przykład w zaburzeniu depresyjnym nawracającym (6A71). Depresja sezonowa nie jest tam osobnym rozpoznaniem. ICD-11 obowiązuje międzynarodowo od 1 stycznia 2022 roku, ale w Polsce trwa dopiero wdrażanie, więc w dokumentach nadal spotkasz kody ICD-10.
Czy muszę mieć objawy przez dwa lata, żeby iść do specjalisty?
Nie. Dwa kolejne lata to jeden z warunków wzorca sezonowego w DSM-5-TR. Nie jest to warunek wizyty. Objawy, które utrudniają pracę, naukę lub dbanie o siebie, wymagają oceny jak każdy epizod depresji. Dotyczy to także pierwszego wystąpienia.
Czy depresja sezonowa może pojawić się latem?
Tak. Opisuje się wzorzec odwrotny, z epizodami wiosną lub latem. Badania nad światłem i terapią dotyczą jednak postaci jesienno-zimowej, więc ich wyniki nie przekładają się wprost na wzorzec letni.
Co powiedzieć lekarzowi o depresji sezonowej?
Opisz miesiące, w których objawy się zaczynają. Powiedz, kiedy ustępują. Podaj liczbę powtórzeń. Opisz zmiany w śnie lub apetycie. Wymień przyjmowane leki oraz choroby oczu, jeśli je masz. Powiedz też o okresach nadmiernie podwyższonego nastroju, bo ta informacja ma znaczenie przy decyzji o fototerapii.
Czy PsychoNovatis prowadzi leczenie depresji sezonowej?
Prowadzimy psychoterapię dorosłych oraz młodzieży od 15 roku życia, stacjonarnie w Lublinie lub online. Leczenia psychiatrycznego oraz farmakoterapii nie prowadzimy. Wizytę u lekarza psychiatry umawia się poza placówką.
mgr Izabela Stanowska
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Doświadczenie zbierałam w placówkach oświatowych z oddziałami integracyjnymi, w centrum medycznym i na oddziale dziennym. Dziś pracuję też z ADHD i spektrum autyzmu.
