Autor
Martyna Jakubiszak
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Rodzaje zaburzeń odżywiania: anoreksja, bulimia, napadowe objadanie się oraz sygnały i leczenie
Jakie są rodzaje zaburzeń odżywiania?
Główne rodzaje to anoreksja, bulimia, zaburzenie z napadami objadania się i inne określone zaburzenia odżywiania, do których trafiają obrazy niepasujące dokładnie do pozostałych. Anoreksja dotyczy około 15 procent osób z zaburzeniami odżywiania, więc większość ma bulimię, napadowe objadanie się albo inną postać.
Wszystkie łączą negatywne przekonania i zachowania dotyczące jedzenia, sylwetki i wagi. Przykład: ktoś je mało i ćwiczy ponad miarę, bo boi się przytyć, a ktoś inny je w napadzie bez kontroli, a potem wymiotuje albo głodzi się, żeby to odrobić. Objawy wyglądają inaczej, ale wspólny jest silny niepokój wokół jedzenia, sylwetki i wagi.
Poza tym zestawem są jeszcze rzadsze zaburzenia, jak unikanie lub ograniczanie jedzenia z powodów innych niż sylwetka, pika czy przeżuwanie, których ten tekst nie omawia.
| Rodzaj | Na czym polega |
|---|---|
| Anoreksja | próba kontrolowania wagi przez zbyt małe jedzenie, nadmierne ćwiczenia albo jedno i drugie |
| Bulimia | utrata kontroli nad tym, ile się je, a potem drastyczne działania, żeby nie przytyć |
| Zaburzenie z napadami objadania się | jedzenie dużych porcji, aż do nieprzyjemnego uczucia przejedzenia |
| Inne określone zaburzenie odżywiania | objawy, które nie pasują dokładnie do żadnego z pozostałych rozpoznań |
Po czym poznać zaburzenie odżywiania?
Na zaburzenie odżywiania mogą wskazywać gwałtowna utrata masy ciała, dieta lub restrykcje, które niepokoją bliskich, wycofanie z sytuacji, w których się je, oraz nieproporcjonalnie duży lęk o wagę i sylwetkę. Takie sygnały nie są rozpoznaniem, ale powód, by pójść do lekarza i nie czekać, aż się nasilą.
Lista sygnałów służy do podjęcia decyzji o ocenie, a nie do stawiania sobie rozpoznania. Kwestionariusze przesiewowe nie powinny być jedynym kryterium.
- nietypowo niski albo wysoki wskaźnik masy ciała (BMI) lub masa ciała jak na wiek
- gwałtowna utrata masy ciała
- dieta lub restrykcje w jedzeniu, które niepokoją osobę, jej bliskich albo specjalistów, na przykład odchudzanie się mimo niedowagi
- zmiana zachowań związanych z jedzeniem, którą zauważyli bliscy
- wycofanie z kontaktów, zwłaszcza z sytuacji, w których się je
- nieproporcjonalnie duży niepokój o wagę i sylwetkę
- zaburzenia miesiączkowania lub inne zaburzenia hormonalne albo niewyjaśnione dolegliwości z przewodu pokarmowego
- objawy niedożywienia: słabe krążenie, zawroty głowy, kołatanie serca, omdlenia, bladość
- ślady działań kompensacyjnych: nadużywanie środków przeczyszczających lub tabletek odchudzających, wymioty, nadmierne ćwiczenia
- nietypowe zużycie zębów, na przykład erozja
Czy można mieć zaburzenie odżywiania przy prawidłowej wadze?
Tak. Sama waga ciała nie rozstrzyga, czy ktoś ma zaburzenie odżywiania, i nie wolno na jej podstawie decydować o leczeniu. Osoba z bulimią czy napadowym objadaniem się może mieć wagę w normie albo wyższą, a mimo to cierpieć i potrzebować pomocy tak samo jak osoba z niedowagą.
Nie trzeba wyglądać na wychudzonego, żeby potrzebować pomocy. Liczy się to, jak człowiek myśli o jedzeniu, co z nim robi i jak działa jego ciało, a nie pojedyncza liczba na wadze. Dlatego ocenia się całość: zdrowie fizyczne, zachowania i emocje.
Jakie skutki mają zaburzenia odżywiania?
Skutki emocjonalne i fizyczne zachowań wokół jedzenia, sylwetki i wagi podtrzymują zaburzenie: kolejne skutki zdrowotne i emocjonalne podtrzymują dalsze objadanie się, restrykcje lub kompensowanie. Śmiertelność z powodu niedożywienia, samobójstw i powikłań fizycznych jest wysoka, najczęściej u osób z anoreksją.
Wiele osób wstydzi się i trudno im o tym rozmawiać, więc pomoc zaczyna się często późno. Z zaburzeniami odżywiania współwystępują między innymi depresja, lęk, samouszkodzenia i zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. Dlatego ocena obejmuje też zdrowie psychiczne.
Jak leczy się zaburzenia odżywiania?
Podstawą jest psychoterapia opracowana specjalnie dla zaburzeń odżywiania, a w anoreksji także opieka wielu specjalistów, która śledzi wagę oraz zdrowie fizyczne i psychiczne. Dobór metody zależy od rodzaju zaburzenia i wieku, a wybór omawia się z osobą leczoną. Same leki nie wystarczają w żadnym z głównych zaburzeń.
Terapia poznawczo-behawioralna występuje tu w wersji ukierunkowanej na zaburzenia odżywiania, a nie jako ogólna terapia. O lekach decyduje lekarz psychiatra, ale nie proponuje się ich jako jedynego leczenia anoreksji, bulimii ani napadowego objadania się. Poradę dietetyczną przy anoreksji oferuje się wyłącznie w ramach opieki wielospecjalistycznej, bo sama dieta nie leczy przyczyn.
U dzieci i młodzieży z anoreksją rozważa się terapię rodzinną ukierunkowaną na anoreksję, która nie obwinia chorej osoby ani jej bliskich. W napadowym objadaniu się leczenie zaczyna się zwykle od kierowanej samopomocy, czyli materiałów do pracy w domu uzupełnionych krótkimi spotkaniami. Gdy to nie działa po 4 tygodniach, proponuje się terapię grupową, zwykle 16 spotkań po 90 minut. Psychoterapia ma ograniczony wpływ na masę ciała, a w jej trakcie nie zaleca się odchudzania, bo może wywoływać napady.
| Zaburzenie | Dorośli | Dzieci i młodzież |
|---|---|---|
| Anoreksja | jedna z trzech metod: indywidualna terapia poznawczo-behawioralna dla zaburzeń odżywiania, terapia MANTRA albo specjalistyczne wspierające prowadzenie kliniczne | terapia rodzinna ukierunkowana na anoreksję, zwykle 18-20 sesji w ciągu roku |
| Bulimia | kierowana samopomoc, a gdy nie działa po 4 tygodniach, indywidualna terapia poznawczo-behawioralna do 20 sesji w ciągu 20 tygodni | terapia rodzinna ukierunkowana na bulimię, zwykle 18-20 sesji w ciągu 6 miesięcy |
| Zaburzenie z napadami objadania się | kierowana samopomoc, a gdy nie działa, terapia grupowa, a gdy niedostępna, indywidualna 16-20 sesji | te same metody co u dorosłych |
Gdzie szukać pomocy przy zaburzeniach odżywiania?
Przy podejrzeniu zaburzenia odżywiania pierwszym krokiem jest lekarz, który oceni stan zdrowia, a następnie poradnia lub zespół specjalizujący się w zaburzeniach odżywiania, odpowiedni do wieku. Ocena i leczenie powinny zacząć się możliwie najwcześniej. Omdlenia, kołatanie serca lub silne osłabienie wymagają pilnej oceny lekarskiej, a przy utracie przytomności dzwoń pod 112.
Rozmowa o jedzeniu bywa dla osób chorych trudna i przykra, a bliska osoba nie zastępuje pomocy profesjonalnej. Jeśli któryś z sygnałów budzi niepokój Twój lub bliskiej osoby, poproś o skierowanie, od razu po podejrzeniu.
- 1Zgłoś się do lekarza, który oceni stan zdrowia fizycznego. Przy podejrzeniu wymiotów lub nadużywania środków przeczyszczających sprawdza się gospodarkę wodno-elektrolitową, a przy szybkiej utracie masy ciała, nasilonych wymiotach albo nadmiernym wysiłku rozważa się EKG.
- 2Poproś o skierowanie do poradni lub zespołu specjalizującego się w zaburzeniach odżywiania.
Bibliografia
Artykuł ma charakter informacyjny i nie służy do samodzielnego rozpoznawania zaburzenia odżywiania. Ocenę objawów może prowadzić psycholog przygotowany do diagnostyki, a formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza. Zaburzenia odżywiania mogą zagrażać zdrowiu: omdlenia, kołatanie serca lub silne osłabienie wymagają pilnej oceny lekarskiej, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia, na przykład utracie przytomności, dzwoń pod 112. Przy myślach o odebraniu sobie życia nie czekaj na wizytę: w bezpośrednim zagrożeniu życia zadzwoń pod 112, a bez takiego zagrożenia możesz zgłosić się na SOR lub do izby przyjęć albo zadzwonić na całodobową linię wsparcia 800 70 2222. Dzieci i młodzież mogą dzwonić na całodobowy telefon zaufania 116 111.
Często zadawane pytania
Czy można mieć zaburzenie odżywiania przy prawidłowej wadze?
Tak. Sama waga ciała nie rozstrzyga, a o leczeniu nie powinna decydować pojedyncza miara, taka jak BMI, ani czas trwania choroby.
Od czego zacząć, jeśli podejrzewam zaburzenie odżywiania u siebie lub bliskiej osoby?
Od wizyty u lekarza, który oceni stan zdrowia, i od skierowania do poradni specjalizującej się w zaburzeniach odżywiania. Omdlenia, kołatanie serca lub silne osłabienie wymagają pilnej oceny lekarskiej, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.
W jakim wieku zaczynają się zaburzenia odżywiania?
Mogą zacząć się w każdym wieku, najczęściej w okresie dojrzewania. Ryzyko jest największe u młodych kobiet i mężczyzn w wieku 13-17 lat. Badania populacyjne sugerują, że nawet 25 procent osób z zaburzeniami odżywiania to mężczyźni.
Czy leki leczą zaburzenia odżywiania?
Nie proponuje się ich jako jedynego leczenia anoreksji, bulimii ani napadowego objadania się. Podstawą są programy psychoterapii opracowane dla zaburzeń odżywiania i kontrola zdrowia fizycznego, a decyzje o lekach należą do lekarza psychiatry.
Czy wystarczy dieta ułożona przez dietetyka?
Porada dietetyczna przy anoreksji jest jednym z elementów opieki wielospecjalistycznej obok psychoterapii i kontroli zdrowia fizycznego. Zaleca się oferować ją wyłącznie w takim układzie.
Czy przy napadowym objadaniu się trzeba schudnąć?
Nie. Psychoterapia ukierunkowana na napady objadania się ma ograniczony wpływ na masę ciała, a utrata masy ciała nie jest samodzielnym celem terapii. W jej trakcie radzi się nie próbować chudnąć, na przykład dietą, bo to prawdopodobnie wywoła napady objadania się.
mgr Martyna Jakubiszak
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Trauma i kryzys emocjonalny to obszary szczególnie bliskie mojej pracy. Pomagam, gdy dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają wystarczać.
